Đhị ta pêếh óih, t’coóh vel Trần Xuân Huy, acoon cóh Cơ Tu, cóh chr’val Thượng Nhật, chr’hoong Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế ting ặt prá xay ooy tơơm ríah âng manứih Cơ Tu ặt ma mung đhị da ding k’coong. Gia Huy pay đhị bàn bhuíh tô bhúh 2 bêệ cluôi a’đhắh dal k’noọ mưy cha đa, đợ mã não lâng zâp pr’đươi pr’dua zâp pr’hoọm lâng moon “Nâu đoo pr’hắt bhlâng, đợ râu pr’đươi chr’nắp nâu xoọc đâu cắh vêy dzợ bấc ngai zư đợc”.

Pa tơợ ahay, bêl đợ acoon manứih cóh da ding k’coong ắt pazưm lâng n’loong n’cuông, crâng k’coong, apêê nắc âng đơơng đợ pr’đươi chr’nắp nâu cóh a’chặc. ha dang chiing, c’bhoọr bhrơ pr’ắt tr’mung âng apêê dưr chr’nắp pr’hay lấh nắc mã não, zợ bhrợ p’cắh đoọng ha râu ma bhưy chr’nắp, k’van k’bhộ. Zêng đợ râu đâu nắc bhrợ pa dưr văn hoá lalay âng đhanuôr zâp acoon cóh. Truyền thống nắc lêy zư đợc lâng pa dưr. J’niêng xay xơ, ta moóh k’diịc k’điêl âng đhanuôr nắc cắh choom cắh vêy đợ pr’đươi chr’nắp nâu, lấh mơ, mã não nắc ta lêy cơnh pr’đươi chr’nắp âng n’đil bêl k’noọ chô ooy đông k’diịc.

Hân đhơ cơnh đêếc, râu p’hơơm k’rơ âng t’coóh Huy nắc bhrợ p’cắh đoọng ha râu bil pất âng bấc râu văn hoá ty chr’nắp. t’coÓh doỌ vêy xay moon nắc tu acoon manứih, moon nắc tu plêệng k’tiếc bhrợ cơnh đêếc. Hâu tu cơnh đêếc? ooy đợ râu pr’hay chr’nắp cóh pr’ắt tr’mung xoọc đâu, nắc dưr váih bấc râu cắh liêm crêê. Đhưr bil pa tơợ cr’noọ bh’rợ âng lang p’niên. T’coóh Huy moon, bêl ahay, chiing zợ âng cu nắc dzợ mơ 10 c’broo têy., đợ râu đâu zêng apêê a’bhướp a’dích ahay đợc đoọng. Nâu cơy apêê p’niên cắh lêy chắp, zư đợc nắc ha cơnh năl bhrợ. Acu cung t’coóh đhưr ặ….

Râu pr’đươi ty chr’nắp nắc đợ râu pr’đươi ty lang ahay đợc đoọng. lâng đhanuôr acoon cóh, pr’đươi ty chr’nắp nâu cắh nặc mưy đoọng lêy cha mêết, nắc dzợ bhrợ t’váih pr’ắt tr’mung chr’nắp ooy bấc lang. Đợ đh’riêng xa nưl liêm pr’hay, dưr chr’va tơợ mưy xa nưl chiing ơy váih đenh k’ha riêng c’moo nắc bhrợ đoọng ha mưy bhiệc bhan chr’nắp lấh, zâp cơnh lêy bhrợ pa chăm liêm chr’nắp cơnh cóh zợ búah, bhrợ ma nứih lêy ôộm yêm ha ngur lâng bhui har ặt tớt prá xay đh’rứah têêm ngăn coh da ding k’coong.

T’coóh Vel Qauỳnh Hoàng, cóh chr’val A Ngo, chr’hoong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế moon, đợ pr’đươi ty chr’nắp nâu ha dang bil pất zêng nắc lêy văn hoá cung bil, tu đợ râu pr’đươi chr’nắp ty nâu bhrợ pa dưr văn hoá chr’nắp liêm. T’coóh Quỳnh moon, apêê p’niên cóh k’coong ch’ngai xoọc đâu cắh lấh chắp kiêng văn hoá, bhrơ bil pất a’năm. Lalua lêy, bhiệc nâu nắc ting bil pất ting t’ngay c’xêê.

Cóh 2 chr’hoong k’coong ch’ngai Nam Đông lâng A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, apêê xay moon bấc ooy bhiệc bhrợ pa dưr zâp đhị đợc p’cắh pr’đươi ty chr’nắp âng đhanuôr acoon cóh. Bhiệc nâu liêm crêê bêl cr’noọ bh’rợ k’rong pazưm, zư đợc đợ pr’đươi chr’nắp zâp g’lúh cr’chăl pr’ắt tr’mung âng đhanuôr cóh vel đông, hân đhơ cơnh đêếc, bhiệc nâu cung p’cắh đoọng lêy ting t’ngay ting bil pất.

Phó Trưởng phòng Văn hoá Thông tin chr’hoong Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế Hồ Văn Nhũ moon, k’dâng ooy đợ c’m oo 90 âng thế kỷ l’lăm ahay, tu râu chr’nắp dal zên nắc bấc ngai zêng pa câl lơi đợ râu pr’đươi ty chr’nắp. Chiing zợ, c’bhoọr cóh Nam Đông xoọc đâu cắh dzợ bấc. azi ơy lâng xoọc chấc lêy k’rong pazưm đợ pr’đươi chr’nắp nâu âng đhanuôr đoọng đợc p’cắh, zư lêy.

Ting cơnh p’căn Nguyễn Thị Sửu, Bí thư Huyện uỷ A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, lâng đợ apêê pa câl lơi pr’đươi ty chr’nắp âng đhanuôr đay nắc cung cắh vêy zêng tu zên bạc. ooy đâu nắc lêy ma lơi jợ pr’hân đợ râu pr’đươi chr’nắp, lấh mơ nắc manứih Cơ Tu. Apêê kiêng lơi jợ đợ j’niêng cr’bưn cắh liêm crêê, bil bấc zên bạc lâng zâp pr’đươi cơnh chiing, zợ cung zêng pa câl.

Pr’hoọm văn hoá bhrợ pa dưr chr’nắp lalayu cóh truíh da ding k’coong Trường Sơn ma bhưy chr’nắp. bêl đợ đh’riêng xa nưl âng crâng k’coong xơợng cắh dzợ liêm ghít nắc apêê xoọc chấc lêy zư đợc, vêy đợ râu bơơn zư đợc cơnh zèng âng manứih Tà Ôi, hân đhơ cơnh đêếc, đoọng lêy zư đợc zêng đợ râu chr’nắp pr’hắt âng văn hoá acoon cóh nắc dzợ vêy cr’chăl đenh. Chr’hoong A Lưới vêy bh’rợ zư lêy, pa dưr pa xớc râu chr’nắp liêm văn hoá zâp acoon cóh, cóh Nam Đông cung cơnh đêếc, lâng cr’noọ bh’rợ dzợ ma nứih nắc dzợ râu chr’nắp ma bhưy văn hoá./.

“Hồn” văn hóa, ai bán ai mua

(Báo Thừa Thiên Huế)

Với đồng bào dân tộc thiểu số, có những hiện vật được xem là “linh hồn” của bản làng, tộc người. Nhưng trong thời kỳ mà những cái hiện đại đang lấn sâu vào tiềm thức con người thì “linh hồn” đó đang dần bị đánh mất.

Bên bếp lửa hồng, già làng Trần Xuân Huy, dân tộc Cơ Tu ở xã Thượng Nhật, huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế say sưa nói về nguồn cội của người Cơ Tu sống bên sườn núi. Già Huy lấy trên bàn thờ tổ tiên cặp nanh heo rừng dài gần gang tay, chuỗi mã não và cả những hiện vật đủ màu sắc rồi khoe “Hiếm lắm đó, những thứ này chừ ít người còn lưu giữ”.

Thuở xa xưa, khi những con người phía núi gắn bó với cây rừng, họ đã mang theo những vật dụng ấy bên mình. Nếu chiêng, thanh la khiến cuộc sống trở nên thi vị thì mã não, ché thể hiện cho sự uy quyền và giàu có. Tất cả những thứ đó tạo nên nét văn hóa riêng có của đồng bào các dân tộc thiểu số. Truyền thống tất nhiên phải lưu giữ và trao truyền. Tục cưới, hỏi của đồng bào vì thế không thể thiếu những lễ vật đó, thậm chí mã não từng là của hồi môn của con gái trước khi về nhà chồng.

Nhưng nay, cái thở dài của già Huy minh chứng cho sự mai một của nhiều nét văn hóa truyền thống. Già không đổ lỗi cho con người mà bảo đó là số phận. Vì sao? Trong những thanh âm của cuộc sống bây giờ, đó dường như đã trở thành thứ yếu. Yếu ngay trong nhận thức của thế hệ trẻ. “Hồi trước, chiêng ché của tôi đếm phải hơn 10 ngón tay, những thứ đó đều được tổ tiên để lại. Bây giờ, người trẻ họ không quý, không giữ nữa thì biết làm sao. Tôi cũng đã già rồi…”, già Huy chia sẻ.

Cổ vật hiểu một cách nôm na là những thứ xưa cũ nhưng giá trị không chỉ nằm ở vật chất. Với đồng bào dân tộc thiểu số, cổ vật không phải thứ bất động chỉ để nhìn ngắm, mà nó tạo ra một nhịp sống duy trì qua nhiều thế hệ. Những âm thanh trong trẻo, vang vọng từ một chiếc chiêng có tuổi đời hơn cả trăm năm sẽ khiến cho một lễ hội có giá trị hơn; các họa tiết tinh xảo, xưa cũ trên ché rượu cần khiến người thưởng thức không chỉ đắm chìm trong men say mà còn tường tận về nét sinh hoạt cộng đồng của những người lưng tựa vào núi.

Già làng Quỳnh Hoàng, xã A Ngo, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế bảo rằng, mất hiện vật coi như văn hóa một phần mai một, bởi hiện vật thể hiện lịch sử và tạo ra âm thanh văn hóa. “Người trẻ vùng cao bây giờ ít đam mê văn hóa thì sự trân quý cho những thứ tạo ra văn hóa cũng cạn đi. Thực tế thì điều đó đang cạn dần theo thời gian”, già Quỳnh Hoàng chia sẻ.

Ở hai huyện miền núi Nam Đông và A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, người ta nhắc nhiều đến việc thành lập các địa điểm trưng bày cổ vật của người đồng bào dân tọc thiểu số. Điều đó không sai khi mục đích quy tụ, lưu giữ những hiện vật trong từng giai đoạn đời sống của con dân làng bản, nhưng điều đó cũng minh chứng rằng, đã có sự mai một.

Phó Trưởng phòng Văn hóa Thông tin huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế Hồ Văn Nhũ nói thẳng: “Khoảng những năm 90 của thế kỷ trước, vì giá trị nên nhiều người dân đã bán cho những đầu nậu hay những người đam mê đồ cổ. Chiêng ché, thanh la ở Nam Đông bây giờ cạn dần. Chúng tôi đã và đang sưu tầm những hiện vật, cổ vật của đồng bào để trưng bày và lưu giữ”.

Theo bà Nguyễn Thị Sửu, Bí thư Huyện ủy A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, với những người bán đi hiện vật đặc trưng của đồng bào mình thì lý do không hẳn nằm ở kinh tế. Ở đây có sự thoát ly khá vội vàng của một số tộc người, đặc biệt là người Cơ Tu. Họ muốn loại bỏ các hủ tục lạc hậu, tốn kém và các vật dụng như chiêng, ché, chum có sự ràng buộc trong đó.

Bản sắc dân tộc tạo nên nét đặc trưng dọc dãy Trường Sơn hùng vỹ. Khi những âm thanh của núi nghe chừng không còn rõ thì người ta đang tìm cách níu kéo, có những thứ đã được lưu giữ như zèng của người Tà Ôi, song bảo tồn nguyên vẹn tất cả các giá trị xem chừng là “cuộc chiến” dài hơi. Huyện A Lưới có Đề án Bảo tồn, giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số, ở Nam Đông cũng vậy, với mục đích người còn thì giá trị văn hóa cũng còn./.

 

 

Hệ PA XUL P'RÁ ACOON CÓH VOV4 ZR'LỤ MIỀN TRUNG
Đông bhrợ bhiệc đhị: 40 Pasteur, thành phố Đà Nẵng
Giám đốc: Phạm Tấn Tư
Phó Giám đốc: Lê Hải Sơn