Đhị tỉnh Thừa Thiên Huế, đha nuôr Cơ Tu ặt ma mông k’rong cóh chr’hoong da ding ca coong Nam Đông cơnh lâng lấh 1 bhan cha nắc, bơơn 50% acoon ma nứih âng chr’hoong. Bấc c’moo ha nua, chr’hoong Nam Đông pa bhlâng k’rang tước bh’rợ zư đớc văn hóa tơợ a hay âng đha nuôr Cơ Tu đhị vel đong.

Công cơnh bấc apêê acoon cóh ặt ma mông cóh zr’lụ Trường Sơn, ma nứih Cơ Tu cóh chr’hoong Nam Đông ặt ma mông za nươr ooy ha rêê ha lai, pr’ặt tr’mông văn hóa pa bhlâng bấc cơnh. Cóh đêếc, Gươl nắc c’léh văn hóa âng đha nuôr Cơ Tu. Nâu đoo nắc đhị ặt bhrợ lâng nắc đhị đoọng đha nuôr prá xay đợ bh’rợ chr’nắp âng vel, công nắc đhị bhrợ têng bhiệc bhan, zư đớc pa dưr đợ chr’nắp văn hóa tơợ a hay âng ma nứih Cơ Tu. T’coóh Hồ Văn Cang, ặt cóh chr’val Thượng Lộ, chr’hoong Nam Đông đoọng năl: Đh’rứah lâng bh’rợ bhrợ cha pa dưr tr’mông tr’méh, đha nuôr dzợ t’bhlâng zư lêy bấc râu liêm pr’hay âng a conh a bhướp, lơi jợ đợ đhr’niêng bh’rợ cắh liêm crêê: Gươl nắc râu liêm chr’nắp tơợ a hay âng ma nứih Cơ Tu. N’đhơ đhơ râu tơợ k’tứi tước ga mắc zêng bhuốih cóh Gươl lứch. K’đươi nắc tu nâu đoo nắc trung tâm, Gươl nắc âng za zum vel bhươl. Bêl ooy a đay kiêng nắc dzoóc ooy Gươl, nâu câi bhuốih đah nuôr bơơn choom bhrợ cha, bơơn ma mông, dóo chêệt bil zêng tước bhuốih đong Gươl l’lăm. Dhr’niêng cơnh đêếc âi.

Z’lấh c’moo c’xêê, bấc Gươl ty đanh âi lấh hư zớch, bấc vel bhươl Cơ Tu cắh dzợ vêy Gươl, cr’đơơng tước bh’rợ bhrợ t’bil  râu văn hóa liêm pr’hay âng đha nuôr. Cóh c’moo 2018, bh’rợ xa nay “ Pa dưr lâng zư đớc đong Gươl” bơơn Đại học Kyôt Nhật Bản pa zum bhrợ lâng Khoa Kiến trúc Trường Đại học Khoa học Huế lâng Phân viện Văn hóa nghệ thuật Quốc gia Việt Nam đhị Huế bhrợ têng đhị vel Aka, chr’val Thượng Quảng. Ting n’nắc, đong Gươl vel Aka âi bơơn bhrợ pa dưr, chroi đoọng k’đhơợng hâm pr’đơợ ặt ma mông văn hóa âng đha nuôr, bhrợ têng apêê bhiệc bhan ty đanh âng đha nuôr. Xoọc, chr’hoong Nam Đông âi vêy kế hoạch bhrợ pa dưr 2 Gươl  đhị chr’val Thượng Lộ lâng Thượng Long cóh c’moo 2019 lâng 2020 đoọng bhrợ têng du lịch vel bhươl. Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, Phó Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa nghệ thuật Quốc gia Việt Nam đhị Huế, Gươl t’mêê bơơn bhrợ pa dưr đhị vel Aka, chr’val Thượng Quảng vêy dưr váih pr’đhang bh’rợ, bhrợ pr’đơợ đoọng bhrợ t’bhứah ha pêê vel bhươl n’lơơng cóh vel đong chr’hoong Nam Đông: Dự án nnâu bơơn bhrợ têng cơnh lâng cr’noọ lâng c’lâng pr’chắp âng zi nắc za nươr ooy vel bhươl, tu a zi moon, bêl vel bhươl ma bhrợ Gươl âng apêê đoo nắc apêê đoo vêy năl cơnh zư đớc lâng đươi dua liêm choom. A zi kiêng bêl Gươl bơơn bhrợ pa dưr nắc cắh muy kiến trúc tơợ a hay bơơn zư đớc nắc bhrợ pa dưr zấp râu bh’rợ văn hóa crêê tước Gươl.

Ma nứih Cơ Tu vêy bấc bhiệc bhan liêm la lay, cơnh: Cha ha roo t’mêê, moọt đong tmêê, bhrợ t’rang, ping, moọt đong Gươl... bhrợ t’váih c’léh văn hóa liêm pr’hay la lay. Nđhơ cơnh đêếc, z’lấh c’moo c’xêê, c’léh văn hóa tơợ a hay âng ma nứih Cơ Tu cóh Nam Đông r’dợ bil pật. Tu cơnh dêếc, âi 2 c’moo 1 chu, chr’hoong Nam Đông bhrợ têng bhiệc bhan âng apêê đha nuôr acoon cóh da ding ca coong tỉnh Thừa Thiên Huế, đhị đêếc, apêê bh’rợ văn hóa, văn nghệ âng đha nuôr bơơn zư đớc. ĐH’rứah lâng n’nắc, bấc cmoo đăn đâu, bh’rợ zư đớc đợ c’kir âng đha nuôr Cơ Tu công bơơn p’ghít zu đớc. Tước nâu câi, âi vêy k’ha riêng bêê pr’đươi âng dha nuôr Cơ Tu bơơn zức đớc đhị Gươl chr’hoong, bhrợ t’váih pr’đơợ đoọng ha đha nuôr lâng t’mooi tước la lêy, moọng lêy lâng pa chắp ch’mêệt lêy. Lấh apêê bhiệc bhan, ma nứih Cơ Tu dzợ vêy bấc c’bhúh văn nghệ tơợ a hay cơnh lâng bấc pr’hat, pr’múa. T’rúih lang a hay âng ma nứih Cơ Tu... r’dợ bơơn pa dưr. T’coóh Lê Thanh Hồ, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Nam Đông đoọng năl: Bh’rợ zư đớc văn hóa đha nuôr Cơ Tu chr’hoong âi vêy bấc râu k’rang tước, k’đhơợng xay zấp cấp, zấp ngành, chính quyền vel đong ng’cơnh choom bhrợ pa dưr đợ c’léh liêm pr’hay âng ma nứih Cơ Tu bơơn zư đớc liêm. Cóh bấc cmoo ha nua, c’léh liêm chr’nắp văn hóa âng ma nứih Cơ Tu cơnh chiing goong, taanh clăng tr’xin ting bơơn bhrợ pa dưr cớ bhrợ t’váih râu c’năl âng đha nuôr cóh bh’rợ bơơn năl văn hóa t’mêê p’têệt lâng văn hóa ty đanh.

Bh’rợ zư đớc lâng pa dưr chr’nắp văn hóa âng đha nuôr Cơ Tu cóh chr’hoong Nam Đông đoọng chroi đoọng bhrợ t’bấc pr’ặt tr’mông văn hóa zr’lụ đha nuôr acoon cóh đhị Thừa Thiên Huế./.

 

Thừa Thiên-Huế: Bảo tồn văn hóa truyền

thống của người Cơ tu ở huyện Nam Đông

                                                                      PV Lê Hiếu/VOV-Miền Trung

Tại tỉnh Thừa Thiên Huế, đồng bào Cơ Tu sinh sống tập trung ở huyện miền núi Nam Đông với hơn 1 vạn người, chiếm gần 50% dân số của huyện. Những năm qua, huyện Nam Đông đặc biệt quan tâm bảo tồn, gìn giữ văn hóa truyền thống đồng bào Cơ Tu tại địa phương. 

Cũng như phần đông các dân tộc thiểu số cư trú ở vùng Trường Sơn, người Cơ Tu ở huyện Nam Đông sinh sống dựa vào nương, rẫy, đời sống văn hóa vô cùng phong phú. Trong đó, nhà Gươl là biểu tượng văn hóa của đồng bào dân tộc CơTu. Đây là nơi sinh hoạt và là nơi để bà con bàn bạc những chuyện hệ trọng trong thôn bản, cũng là nơi tổ chức các lễ hội, bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của người Cơ Tu. Ông Hồ Văn Cang, ở xã Thượng Lộ, huyện Nam Đông cho biết: Cùng với việc làm ăn phát triển kinh tế, bà con luôn nỗ lực giữ gìn những nét đẹp truyền thống của cha ông, bỏ bớt những phong tục tập quán lạc hậu. “Nhà Gươl là truyền thống bản sắc của dân tộc Cơ Tu, bất cứ gì cúng từ nhỏ đến lớn đều cúng ở nhà Gươl hết. Yêu cầu là vì đây là trung tâm, nhà Gươl là của tập thể của cộng đồng. Lúc nào mình cần là phải lên nhà Gươl, bây giờ cúng dân được làm ăn, được sinh sống, không chết chóc đều cúng nhà Gươl đã. Luật như thế”.

Trải qua thời gian, nhiều nhà Gươl truyền thống bị xuống cấp, hư hại, nhiều thôn bản của người Cơ Tu không còn nhà cộng động nào, dẫn đến việc mất đi những không gian văn hóa đặc sắc của đồng bào. Trong năm 2018, chương trình “Phục dựng và bảo tồn nhà cộng đồng truyền thống” được Đại học Kyoto Nhật Bản phối hợp với Khoa Kiến trúc Trường Đại học Khoa học Huế và Phân viện Văn hóa nghệ thuật Quốc gia Việt Nam tại Huế thực hiện tại thôn A Ka, xã Thượng Quảng. Theo đó, nhà văn hóa cộng đồng thôn A Ka đã được phục dựng, góp phần đảm bảo điều kiện sinh hoạt văn hóa cộng đồng, tổ chức các lễ hội truyền thống của đồng bào. Hiện, huyện Nam Đông đã có kế hoạch phục dựng 2 nhà Gươl tiếp theo tại xã Thượng Lộ và Thượng Long trong năm 2019 và 2010 để phục vụ du lịch cộng đồng. Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, Phó Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa nghệ thuật Quốc gia Việt Nam tại Huế, Nhà Gươl vừa được phục dựng tại thôn A Ka, xã Thượng Quảng sẽ trở thành mô hình mẫu, làm cơ sở để nhân rộng cho các thôn khác trên địa bàn huyện Nam Đông.Dự án này được thực hiện với mục tiêu và quan điểm chúng tôi là dựa vào cộng đồng, bởi chúng tôi cho rằng khi cộng đồng tự làm ngôi nhà gươl của họ thì họ thì họ sẽ biết cách bảo vệ và cách sử dụng nó hiệu quả. Chúng tôi muốn khi nhà gươl được khôi phục thì không chỉ là một kiến trúc truyền thống được giữ gìn mà khôi phục tất cả các hoạt động băn hóa liên quan đến nhà gươl như hoạt động diễn sướng, hoạt động mang tính chất truyền dạy về thủ công”.

Người Cơ Tu có nhiều lễ hội đặc trưng, như: Lễ mừng lúa mới, vào nhà mới, làm nhà mồ, vào nhà gươl… tạo nên nét sinh hoạt văn hóa độc đáo và đặc sắc. Tuy nhiên, trải qua thời gian dài, nét văn hóa truyền thống của người Cơ Tu ở Nam Đông dần bị mai một. Vì vậy, cứ 2 năm một lần, huyện Nam Đông tổ chức lễ hội đồng bào các dân tộc miền núi tỉnh Thừa Thiên-Huế, thông qua đó các hoạt động văn hóa, văn nghệ của bà con được lưu giữ, bảo tồn. Cùng với đó, những năm gần đây, việc sưu tầm và bảo quản hiện vật của đồng bào Cơ Tu cũng được chú trọng. Đến nay, đã có hàng trăm hiện vật được sưu tầm, lưu giữ tại Nhà văn hóa huyện, tạo điều kiện cho người dân và du khách đến tham quan, chiêm ngưỡng và nghiên cứu. Ngoài các lễ hội, người  Cơ Tu còn có kho tàng văn nghệ dân gian độc đáo với nhiều bài hát, điệu múa, truyện kể của người Cơ Tu…dần dần được phục hồi. Ông Lê Thanh Hồ, Phó Chủ tịch UBND huyện Nam Đông cho biết: “Việc bảo tồn văn hóa đồng bào dân tộc Cơ Tu huyện đã có nhiều quan tâm, chỉ đạo cho các ngành cấp ủy, chính quền địa phương làm thế nào những nét đẹp của ngươi Cơ Tu được phục dựng lại. Trong những năm qua nét đẹp, giá trị văn hóa của người Cơ Tu như cồng chiêng, đan lát từng được phục dựng lại tạo chuyển biến nhận thức của người dân trong việc tiếp ận văn hóa mới gắn với văn hóa truyền thống”.

Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, kiến trúc truyền thống dân tộc Cơ Tu ở huyện Nam Đông nhằm góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa, tinh thần vùng đồng bào các dân tộc thiểu số tại Thừa Thiên-Huế./. 

 

 

Hệ PA XUL P'RÁ ACOON CÓH VOV4 ZR'LỤ MIỀN TRUNG
Đông bhrợ bhiệc đhị: 40 Pasteur, thành phố Đà Nẵng
Giám đốc: Phạm Tấn Tư
Phó Giám đốc: Lê Hải Sơn