Ngôn ngữ nắc pa zêng p’rá lâng chữ xrặ nắc râu pa bhlâng chr’nắp âng zâp c’bhúh acoon manứih. Bil ngôn ngữ nắc c’bhúh acoon manứih cung cắh dzợ. Vêy năl liêm ghít bhiệc nâu, t’coóh Bhríu Liếc, Bí thư Huyện uỷ Tây Giang, tỉnh Quảng Nam nắc ơy đợc bhrợ lấh 10 c’moo lêy cha mêết, chấc lêy tư liệu, lướt vốch zâp ooy đoọng bhrợ pa glúh bha ar P’rá Cơ Tu. Bha ar nâu bơơn xay moon nắc ơy xrặ liêm ghít, p’rá xa nay cung cơnh văn hoá, pr’ắt tr’mung âng đhanuôr Cơ Tu, mưy acoon cóh ắt mamung truíh k’coong Trường Sơn.

Tr’nơợp ooy bha ar “P’rá Cơ Tu”, t’coóh Bhriu Liếc xrặ “C’la đay ta luôn ặt k’rang k’noọ lâng kiêng chrooi đoọng m’bứi c’rơ g’lêếh âng đay lâng manứih Cơ Tu zư lêy văn hoá acoon cóh, bhrợ pa dưr liêm buôn đoọng ha bhiệc pa choom lâng học chữ Cơ Tu”. Nâu đoo cung nặc cr’noọ bh’rợ bha lâng đoọng t’coóh, mưy Bí thư Huyện uỷ “năl mơ bh’rợ trơ vâng” nắc cung dzợ t’bhlâng đợc lấh 10 c’moo lêy cha mêết ooy zâp đắh vel bhươl Cơ Tu chấc lêy tư liệu đoọng ha ta la bha ar “P’rá Cơ Tu”. Bhriu Liếc đoọng năl, c’moo 2008, t’coóh nắc tơợp bhrợ c’lâng bh’rợ chấc lêy tài liệu, chrooi pa xoọng chấc lêy đợ xa nay t’ruíh tơợ zâp apêê t’coóh vel, manứih liêm chr’nắp đoọng xrặ pa dưr bha ar ooy acoon cóh đay. Bha ar nâu cơợng 359 ta la pác bhrợ 2 n’juông, n’juông 1 nắc P’rá lâng chữ Cơ Tu, n’juông 2 nắc chấc lêy năl văn hoá acoon cóh Cơ Tu. Đắh chữ xrặ, t’coóh Bhriu Liếc nắc lêy cha mêết đhị chữ Cơ Tu ơy váih bêl l’lăm lâng pa xoọng cớ nguyên âm, phụ âm, dấu đoọng liêm crêê cơnh xoọc đâu. N’juông mưy cung bơơn xay moon nắc cr’liêng xa nay chr’nắp bhlâng, zúp đoọng ha pêê đọc chấc năl liêm ghít lấh mơ ooy acoon manứih, p’rá xa nay, chữ xrặ Cơ Tu. N’juông 2 âng bha ar nâu, t’coóh nắc lêy k’rong pazêng zâp đắh pr’ắt tr’mung, kinh tế, văn hoá, xã hội, j’niêng cr’bun âng manứih Cơ Tu. 10 c’moo chấc t’bhlâng ta moóh bhrợ, t’coóh Bhriu Liếc cắh dzợ mặ hay ađay ơy lướt vốch ha mơ bấc vel bhươl, lưm ha mơ bấc đhanuôr Cơ Tu, xrặ lứch ha mơ cóh bha ar k’tứi: “ bha ar nâu cơợng bhlâng, acu kiêng chấc lêy xrặ đợc đoọng p’too pa choom đhanuôr Cơ Tu. Cơnh đắh acoon manứih, tơơm ríah... zêng đợ râu chr’nắp pr’hay n’nắc âng manứih Cơ Tu pa bhlâng chr’nắp.”

(Ảnh: TuoitreOnline)

Nắc manứih k’coon Cơ Tu n’niên váih lâng dưr pậ đhị đhr’nông đông Gươl, năl liêm ghít văn hoá acoon cóh đay, zâpât la bha ar  P’rá Cơ Tu âng t’coóh Bhriu Liếc moon p’too manứih Cơ Tu đắh tơơm ríah, j’niêng cr’bưn âng acoon cóh đay. Pa đhang moon cơnh nắc manứih Cơ Tu nắc cắh choom cắh năl ooy xa nay t’ruíh bh’lêê bh’la bhrợ pa dưr âng acoon cóh đay, tô bhúh đay, ooy Gươl-đhr’nông đông zr’nưm âng vel đông, cắh cậ cơnh zâp bhiệc bhan, j’niêng cr’bưn xay xơ, ta moóh tr’pay, bhuốih cáih... Bhriu Liếc moon: C’la đay cắh năl liêm ghít ooy p’rá xa nay, chữ xrặ nắc lưm bấc zr’nắh k’đhạp ooy cr’chăl xrặ bha ar. Hân đhơ cơnh đêếc, t’coóh ta luôn vêy râu tin đươi, tu mưy râu chr’nắp bhlâng ha dợ cắh vêy ngai lêy cha mêết văn hoá n’đoo cung váih, nâu đoo nắc râu năl liêm ghít bhlâng ooy acoon cóh Cơ Tu. Râu bhrợ t’bhlâng âng t’coóh lâng bha ar nâu nắc tất mưy lang manứih. T’coóh moon: Hân đhơ cắh ơy choom bhrợ liêm zâp cơnh cr’noọ cr’niêng lêy cha mêết ooy manứih Cơ Tu, nắc bha ar nâu nắc mưy xa nay bh’rợ lêy cha mêết zr’nưm zăng liêm zâp ooy đắh p’rá xa nay, văn hoá Cơ Tu: “Acu rơơm kiêng manứih Cơ Tu lêy ta moóh pa choom, zư lêy pa dưr p’rá xa nay, chữ xrặ acoon cóh đay. Lêy ta moóh pa choom đợ râu liêm choom âng vel đông lơơng. Oó ha mơ ha vil lơi đợ râu chr’nắp văn hoá manứih Cơ Tu. Nâu đoo nắc đợ râu âng cu rơơm kiêng bhlâng.”

Tơợp bhrợ pa dưr bha ar P’rá Cơ Tu, t’coóh Bhriu Liếc k’noọ lêy nắc bhrợ liêm xang ooy cr’chăl 4-5 c’moo. Hân đhơ cơnh đêếc, ooy cr’chăl lêy cha mêết, chấc lêy tư liệu, điền dã ting ặt dal, nắc tước c’moo 2018, bha ar nâu vêy bơơn liêm xang. C’xêê 8/2018, xang bấc chu xay moon, lêy cha mêết, chrooi đoọng boọp p’rá, pa liêm pa crêê, bha ar âng t’coóh bơơn UBND tỉnh Quảng Nam đoọng bha ar xác nhận xa nay bh’rợ lêy cha mêết khoa học. T’mêê đâu, P’rá Cơ Tu cung ơy bơơn ch’ner B âng Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Quảng Nam.

Cr’chăl hanua, chr’hoong Tây Giang nắc ơy pay đươi bha ar nâu bhrợ giáo án, bhrợ têng bấc lớp pa choom chữ Cơ Tu đoọng ha cán bộ, viên chức zâp ban ngành, vel đông cóh prang chr’hoong. zêng lêy học viên zêng moon, bha ar nâu bơơn manứih xrặ bhrợ pr’hay chr’nắp, liêm ghít, zúp đoọng manứih lêy đọc liêm buôn năl ghít lâng cr’liêng chữ xrặ Cơ Tu. Amoó A Rất Mai Tình, mưy manứih pa choom cóh lớp pa choom chữ Cơ Tu moon: “Bha ar P’rá Cơ Tu âng t’coóh Bhliu Liếc xrặ bhrợ nắc acu lêy vêy râu k’rong bhrợ bấc bhlâng. Bhiệc ra pặ zâp cr’liêng xa nay, bài học cóh đêếc liêm pr’hay bhlâng, choom đoọng apêê lêy pa choom năl ghít cấu trúc ngữ pháp lâng p’rá xa nay. Lấh mơ nắc đhị bha ar nâu choom năl ghít ooy acoon cóh Cơ Tu, đợ j’niêng cr’bưn văn hoá xang nặc bhiệc pr’ắt tr’nớt manứih Cơ Tu cóh Quảng Nam. azi nắc manứih Cơ Tu, prá p’rá Cơ Tu, hân đhơ cơnh đêếc nắc chữ xrặ cắh vêy năl. Đhị lớp pa choom nâu nắc zúp đoọng ha zi bấc râu, chr’nắp lấh mơ nắc năl cơnh chữ xrặ Cơ Tu.”

Ha dợ anoo Hồ Văn Tịnh, manứih Ca Dong, cóh chr’hoong Bắc Trà My xoọc pa bhrợ đhị Phòng Nội vụ chr’hoong Tây Giang nắc moon, ađay manứih acoon cóh đắh lơơng, c’la đay lưm bấc râu zr’nắh k’đhạp đắh bhiệc pa choom p’rá lâng chữ xrặ âng Cơ Tu. Hân đhơ cơnh đêếc, bha ar P’rá Cơ Tu âng t’coóh Bhriu Liếc pa glúh bhrợ nắc ơy zúp anoo pa choom chữ Cơ Tu liêm buôn lấh mơ bêl prá xay lâng đhanuôr cóh đâu: “Bha ar âng thầy nắc lêy bhrợ pa dưr pa zêng chữ xrặ âng manứih Cơ Tu, ooy đâu vêy bấc râu t’mêê pa đhang moon cơnh zâp tổ hợp âm xang nặc zâp trọng âm, bhiệc lêy prá ha dợ cóh p’rá A Duôn cắh váih. Ooy bha ar nâu nắc dzợ bhrợ p’cắh liêm ghít, zấp zêng văn hoá âng manứih Cơ Tu, lấh mơ nắc đắh văn hoá vel bhươl, j’niêng cr’bưn zư lêy crâng... nắc manứih Ca Dong, hân đhơ cơnh đêếc, c’la cu lêy bha ar nâu buôn pa choom, năl liêm ghít lâng nắc bhrợ pa dưr bấc râu chr’nắp âng lang p’niên xoọc đâu.”

Tước đâu, Bhriu Liếc nắc ơy xrặ bấc bha ar ooy đắh pr’ắt tr’mung, văn hoá acoon cóh. Hân đhơ cơnh đêếc, lâng t’coóh, p’rá Cơ Tu nắc dzợ mưy bha ar bhrợ bil bấc c’rơ g’lêếh,c r’chăl t’ngay. Râu chr’nắp lấh nắc t’coóh cắh vêy đươi zên ngân sách n’đoo, nắc tự pa glúh zên âng đay đoọng bhrợ pa dưr hội đồng lêy cha mêết, xay moon, in bhrợ... P’rá Co Tu nắc đoo cơnh mưy k’coon tinh thần âng Bhriu Liếc t’bhlâng xrặ bhrợ, nắc đoo cr’noọ bh’rợ lứch c’rơ g’lêếh âng tất lang t’coóh./.

Briu Liếc: Nỗ lực bảo tồn văn hóa dân tộc qua “P’rá Cơ Tu”

 Ngôn ngữ gồm tiếng nói và chữ viết là linh hồn của mỗi dân tộc. Mất ngôn ngữ thì dân tộc cũng không còn. Ý thức được điều này, ông Bh’riu Liếc, Bí thư Huyện ủy Tây Giang, tỉnh Quảng Nam đã dành 10 năm nghiên cứu, tìm tòi tư liệu, lặn lội diền dã để cho ra đời cuốn “P’rá Cơ Tu”. Cuốn sách này đượcđánh giá là đã ghi chép cặn kẽ, chính xác ngôn ngữ cũng như văn hóa, đời sống của đồng bào Cơ Tu, một tộc người sinh sống trên dãy Trường Sơn.

Mở đầu cuốn “P’rá Cơ Tu’, ông Bh’riu Liếc viết “Bản thân luôn trăn trở và muốn góp phần nhỏ bé của mình cùng người Cơ Tu bảo tồn văn hóa dân tộc, tạo thuận lợi cho việc dạy và học chữ Cơ Tu”. Đây cũng là mục đích chính để ông, một Bí thư Huyện ủy dành hơn 10 năm trời nghiên cứu, lặn lội về các bản làng Cơ Tu tìm tư liệu cho cuốn “P’ra Cơ Tu”. Bh’riu Liếc cho biết: Năm 2008, ông bắt đầu kế hoạch tìm tài liệu, góp nhặt những câu chuyện từ các già làng, người có uy tín để viết cuốn sách về dân tộc mình. Cuốn sách dày 359 trang chia làm 2 phần, phần 1 là Tiếng và chữ Cơ Tu; phần 2, Tìm hiểu văn hóa dân tộc Cơ Tu. Ở phần chữ viết, ông Bh’riu Liếc kế thừa chữ viết Cơ Tu đã có trước đây và bổ sung thêm nguyên âm, phụ âm, dấu cho phù hợp với thời đại ngày nay. Phần 1 cũng được ông đánh giá là nội dung quan trọng nhất, giúp người đọc tìm hiểu sâu hơn về con người, ngữ hệ, chữ viết Cơ Tu. Phần 2 của cuốn sách, ông tổng hợp mọi lĩnh vực đời sống, kinh tế, văn hóa, xã hội, phong tục tập quán của người Cơ Tu. 10 năm ròng rã viết sách, ông Bh’riu Liếc không còn nhớ mình đã đến bao nhiêu bản làng, gặp gỡ bao nhiêu đồng bào Cơ Tu, ghi chép hết bao nhiêu cuốn sổ tay: “Cuốn sách này rất dày, tôi tâm đắc và nhớ nhất là sưu tầm và viết lại những truyền thuyết mang tính chất giáo dục cho đồng bào Cơ Tu. Ví dụ như người Cơ Tu từ đâu mà có, từ đâu đến, rồi họ tên, nguồn gốc từ đâu mà ra.... Và vì sao người Cơ Tu họ không đánh đập con cái hay la mắng gì mà con cái họ vẫn ngoan hiền không quậy phá hư hỏng... Tất cả những thứ đó, văn hoá đó của người Cơ Tu vô cùng giá trị.”

Là người con Cơ Tu sinh ra và lớn lên bên mái nhà Gươl, thấm đẫm văn hóa của dân tộc mình, từng trang sách “P’rá Cơ Tu’ của ông Bh’riu Liếc nhắc nhớ người Cơ Tu về nguồn cội, tín ngưỡng, phong tục, tập quán của dân tộc. Ví như, là người Cơ Tu thì không thể không biết về truyền thuyết hình thành của dân tộc mình; dòng họ mình; về Gươl- ngôi nhà chung của làng; hay như các lễ hội, phong tục cưới, hỏi, ma chay… Bh’riu Liếc chia sẻ: Bản thân ông không am hiểu sâu về ngôn ngữ học nên gặp nhiều khó khăn trong quá trình viết sách. Tuy nhiên, ông luôn có sự tự tin, bởi, có một thứ quý giá nhất mà không phải nhà nghiên cứu văn hóa nào cũng có được, đó là sự hiểu biết sâu sắc, hiểu đến tận cùng về đồng bào Cơ Tu. Sự điền dã của ông cho cuốn sách bằng cả một đời người. Ông khẳng định: “Tuy chưa thể đáp ứng đầy đủ mọi nguyện vọng nghiên cứu về người Cơ Tu, nhưng cuốn sách là một công trình nghiên cứu tổng hợp tương đối đầy đủ về ngôn ngữ, văn hóa Cơ Tu":Tôi mong muốn người Cơ Tu phải học hỏi, giữ gìn và phát huy tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình để sau này tiếp tục truyền đạt lại cho con cháu về sau. Đồng thời phải học hỏi thêm những điều tốt đẹp từ địa phương khác hay những phong tục tập quán của dân tộc khác để về áp dụng trong văn hoá Cơ Tu mình. Và đừng bao giờ bỏ quên những giá trị văn hoá truyền thống của người Cơ Tu. Đó là những điều mà tôi mong muốn nhất.”

Bắt tay vào viết P’rá Cơ Tu’, ông  Bh’riu Liếc dự định cuốn sách sẽ hoàn thành trong thời gian 4 đến 5 năm. Thế nhưng, quá trình nghiên cứu, tìm tư liệu, điền dã cứ dài ra mãi, nên đến năm 2018 cuốn sách mới được hoàn thành. Tháng 8-2018, qua nhiều vòng phản biện, góp ý, chỉnh lý, cuốn sách của ông được UBND tỉnh Quảng Nam cấp giấy xác nhận công trình nghiên cứu khoa học.  Mới đây, “P”rá Cơ Tu” đã đoạt giải B của Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Quảng Nam.

Thời gian qua, huyện Tây Giang đã dùng cuốn sách này làm giáo án, tổ chức nhiều lớp dạy chữ Cơ Tu cho cán bộ, viên chức các ban, ngành, địa phương trong toàn huyện. Hầu hết học viên đều cho rằng, cuốn sách được người biên soạn đầu tư công phu, bố cục rõ ràng, giúp người học dễ dàng nắm bắt và hệ thống chữ viết Cơ Tu. Chị A Rất Mai Tình, một học viên của lớp học chữ Cơ Tu chia sẻ:“Cuốn sách “P’rá Cơ Tu” của ông Bh’riu Liếc biên soạn thì tôi thấy cá nhân ông có sự đầu tư rất lớn. Việc sắp xếp các nội dung, bài học trong đó rất khoa học, có thể giúp người học tiếp cận từng bước để  nắm được cấu trúc ngữ pháp và ngôn ngữ. Đặc biệt là qua tìm hiểu cuốn sách đó thì có thể biết được đặc điểm của dân tộc Cơ Tu, những phong tục văn hóa, tập quán rồi cách hành xử của người Cơ Tu ở Quảng Nam. Chúng tôi là người Cơ Tu, nói tiếng địa phương thì dễ nhưng viết chữ hầu như không biết. Nên qua lớp học này đã giúp chúng tôi rất nhiều điều, mà quan trọng nhất là biết cách viết chữ Cơ Tu.”

Còn anh Hồ Văn Tịnh người Ca Dong ở huyện BắcTrà My, đang công tác tại Phòng Nội vụ huyện Tây Giang thì cho biết, là người dân tộc thiểu số khác, bản thân anh gặp nhiều khó khăn trong học tiếng nói và chữ viết của người Cơ Tu. Tuy nhiên, cuốn “P’rá Cơ Tu” của ông Bh’riu Liếc ra đời đã giúp anh học chữ Cơ Tu thuận lợi hơn, dễ dàng giao tiếp với đồng bào bản địa :“Cuốn sách của thầy thì gần như hệ thống hoàn toàn lại chữ viết của người Cơ Tu, ở trong đó có nhiều cái mới ví dụ như các tổ hợp âm rồi các trọng âm, cách phát âm mà trong tiếng Việt không có. Thông qua cuốn sách này còn thể hiện đậm nét, đầy đủ văn hóa của người Cơ Tu, đặc biệt là văn hóa làng, tục giữ rừng…Là người Ca dong nhưng bản thân tôi thấy cuốn sách dễ học, dễ hiểu và chứa đựng nhiều giá trị mà lớp trẻ bây giờ rất cần”.

Đến nay, ông Bh’riu Liếc đã viết rất nhiều cuốn sách về đời sống, văn hóa của dân tộc mình. Tuy nhiên, với ông, P’rá Cơ Tu vẫn là cuốn sách tốn nhiều tâm sức. Điều đặc biệt là ông không dùng ngân sách mà tự bỏ tiền túi ra để phục vụ quá trình điền dã,  thành lập hội đồng phản biện, in ấn… P’rá Cơ Tu là đứa con tinh thần mà Bh’riu Liếc dày công biên soạn, là tâm huyết của cả đời ông./.

 

Hệ PA XUL P'RÁ ACOON CÓH VOV4 ZR'LỤ MIỀN TRUNG
Đông bhrợ bhiệc đhị: 40 Pasteur, thành phố Đà Nẵng
Giám đốc: Phạm Tấn Tư
Phó Giám đốc: Lê Hải Sơn