Đha nuôr lâng pr’zơc da dêr! Ma nưih Cơ Tu năc muy coh hăt c’bhuh ma nưih acoon coh truih da ding Trường Sơn. Tước đâu, đha nuôr công dzợ bơơn zư đơc apêê chr’năp văn hóa ty đanh, đhị apêê g’luh tân tung da dă, bhiêc bhanty đanh, pr’đhang bhrợ choh đong xang, ping xal lâng tr’haanh bhlâng năc bh’rợ cooch booc n’loong.

 

Bh’rợ cooch booc âng Cơ Tu năc đoo tượng vil, c’bhêy, tranh xră lâng x’ră pa chăm đhị c’bhuh t’noọl cooch booc. Gươl năc cr’van âng vel. Coh đêêc k’rong bâc ta la tranh, c’bhêy lâng t’noọl n’loong cooch booc, bơơn đha nuôr coh vel bhrợ têng, pa bhlâng liêm pr’hay lâng bâc cơnh. Coh bh’bhung Gươl, bơr n’đăh zr’muh buôn vêy ta văng đơc cr’nooch cơnh a tưch gông, a chịm tring căh cậ c’bhuh p’têêt pa zum bâc t’nool cr’nooch cơnh ma nưih, a cọ t’rí, bơr p’nong a chịm tring... apêê n’nâu bơơn ra pă zr’moh ma mơ. Coh 4 t’clăh z’đêr coh Gươl, pa bhlâng năc t’clăh z’đêr n’đăh loom Gươl năc đhị đoọng đha nuôr Cơ Tu pa căh z’hai âng đay xră pa căh crâng bhơi lâng pr’ăt tr’mông âng vel ma nang, bhrợ t’vaih râu liêm pr’hay zâp cơnh. Coh t’clăh n’nâu buôn vêy ta la c’bhêy p’têêt pa zum, xră pa căh bh’rợ ăt ma mông, pa bhrợ ta têng âng đha nuôr. Coh apêê t’nool acoon, chr’leh, coong... công buôn cooch bâc x’ră liêm chrih, cơnh ca xanh, t’ri, hăc hâc,  coop, tr’pai, a xiu.

Đhị chr’val Lăng, chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam, coh Gươl dzợ vêy bâc bh’nơơn cr’nooch pa chăm đong xang. Đhị apêê pr’têêt âng coong lâng chr’leh dzợ văng đơc cr’nooch liêm, bâc năc cooch c’bhuh dăng zợ vêy tr’lăp, coh piing tr’lăp năc vêy a chịm tr’pooc, a căn đac, a cọ a tưch gông a chăc năc ca xăn. Ha dợ đhị chrhoong Nam Giang, coh Gươl dzợ vêu apêê t’noọl ma nưih a cọ a chịm. Đợ bêệ n’nâu bhrợ đoọng ha đhr’nong Gươl âng đha nuôr đơơng cơnh ma bhuy z’nghit. Pa bhlâng năc, t’nool g’mrâng bơơn pa chăm pa bhlâng ghit. Căh muy vêy pr’đươi năc t’noọl bha lâng cha glớ coong lâng chr’leh năc dzợ đhị pa chăm bâc cơnh cooch booc. Đhị n’dup dzung t’nool g’mrâng, buôn cooch ma nưih, cơnh t’cooh vel tơt ộm t’vac, pr’cơnh bhă ca coon, pân đil tiêt ca coon căh cậ bêệ dăng zợ.

Đh’rưah lâng c’bhêy, ta la xră p’têêt lâng bh’rợ choh đong xang; ma nưih Cơ Tu dzợ bhriêl g’lăng đợ t’noọl cooch vil cơnh lâng bâc pr’đơc la lay râu, cơnh t’cooh vel ộm t’vac, c’mâr da dă, đha đhâm tân tung, đhưng xí, plong khèn, a chịm tring, a chịm a z’long, t’ri... ra pă apêê n’nâu đhị liêm bhlâng coh đong. Đhị p’loọng Gươl, buôn vêy t’noọl booc ma nưih dzoong bơr n’đăh p’loọng luh moot cơnh năc hơnh deh t’mooi tươc.

Cơnh đêêc, đhị la lua, t’nool cooch n’loong âng đha nuôr Cơ Tu apêê chr’hoong da ding ca coong tỉnh Quảng Nam pa zêng c’bhuh t’noọl cooch booc, c’bhêy p’têêt lâng bh’rợ choh Gươl, ping xal; lâng c’bhuh t’noọl cooch, mị đoo zêng bơơn bhrợ têng liêm pr’hay.

Đhêêng cơnh n’đăh măt nạ n’loong, cơnh lâng ma nưih Cơ Tu coh da ding ca coong Trường Sơn, công năc đợ bh’nơơn bh’rợ cooch booc pa bhlâng choom p’ghit lêy. Apêê đoo cooch booc đợ beệ măt nạ tơợ muy c’năt n’loong vêy ga măc tơợ muy ch’đa lâh m’bứi, dal tơợ muy ch’đa m’pâng tươc k’noọ 2 ch’đa. Năc đhêêng lâng muy c’lâng var boọng coh x’ría mắt, muy  c’lâng văng coh t’boóc năc zâp đoọng pa căh loom âng bêệ măt nạ: grô huông hay đha nui tr’ut. C’bhuh ch’mêêt lêy mỹ thuật đoọng năl, bh’rợ bhrợ măt nạ âng ma nưih Cơ Tu vêy râu pa zum liêm choom bhlưa z’hai cooch booch lâng đươi dua pr’hoọm. Pr’hoọm bhooc, bhrông, tăm năc đợ pr’hoọm bha lâng buôn đươi coh hội họa ty đanh lâng công năc pr’hoọm bha lâng pa căh coh măt nạ.

Đha nuôr Cơ Tu vêy bơr cơnh măt nạ: Muy năc grô huông lâng muy năc đha nui tr’ut. Muy măt nạ pa căh grô proọng năc tơơp lêy âi bhrợ ha hêê k’pân ga hơt. Apêê đoo moon măt nạ n’nâu xay pa căh g’luh zêl pruh brâu bhrợ pa hư vel ma nang. Pa rach cớ, măt nạ đha nui tr’ut pa căh ghit râu liêm choom, tr’đăn. Đoọng bhrợ t’vaih c’bhuh moh măt đha nui, apê0ê căh xră bâc pr’hoọm năc muy cooch booc muy cơnh liêm ta nih, pa căh râu bhui har, đha nui. Râu măt nạ n’nâu chô đơơng râu chăp kiêng, râu mâng loom.

Bâc đong pa chăp ch’meêt lêy xay moon, măt nạ nloong âng ma nưih Cơ Tu đơơng âng a bhô dang, a bhuy a lụ, buôn apêê chiến binh a hay đươi coh g’luh zêl pruh; căh cậ coh bhiêc bhan, n’đhơ pa chăm đoọng ha đhr’nong đong. Mặt nạ nloong âng đha nuôr Cơ Tu vêy cơnh la lay đhị cooch booc, pa zum lâng pr’hoọm. Năc ting cơnh kiêng pa căh ha măt nạ năc ma nưih cooch booc bhrợ pr’hoọm la lay đoọng bhrợ t’vaih pr’đhang măt nạ la lay cơnh.

N’đăh chr’năp ooy tr’mông, apeê đoo moon bơr râu măt nạ n’nâu năc đoo xay pa căh bơr cơnh coh pr’ăt tr’mông. Năc đoo muy triết lý đhộ, tơợ đêêc vêy chr’năp p’too moon acoon ma nưih g’đach ch’ngai râu huông lêt, c’la đay ma năl dưr bhrợ pa đhep vaih ma nưih liêm crêê./.

Vẻ đẹp điêu khắc gỗ của người Cơ Tu

Dân tộc Cơ Tu là một trong số ít các dân tộc thiểu số sống tập trung ở dãy Trường Sơn. Tới nay, bà con vẫn gìn giữ được các giá trị văn hóa truyền thống, thông qua các điệu múa dân gian, lễ hội truyền thống, kiến trúc nhà ở, nhà mồ và tiêu biểu là nghệ thuật điêu khắc gỗ.

Nghệ thuật tạo hình của dân tộc Cơ Tu nổi bật là tượng tròn, phù điêu, tranh vẽ và hoa văn trang trí trên các bộ phận kiến trúc. Nhà làng - Gươl - chính là tài sản của làng. Ở đó tập trung nhiều bức tranh, phù điêu và tượng gỗ, được bà con trong buôn làng chế tác, rất độc đáo và phong phú. Trên mái nhà Gươl, phía hai đầu hồi thường là những bức tượng đơn giản như gà trống, chim tring hay tổ hợp gắn kết nhiều tượng với nhau như tượng người, tượng đầu trâu, tượng đôi chim tring... Chúng được bố trí đối xứng nhau gần như tuyệt đối. Trên 4 tấm lan can, vách ngăn ở nhà Gươl, nhất là tấm đặt ở mặt tiền, là nơi các nghệ nhân Cơ Tu thả sức miêu tả hình tượng con người, thế giới thiên nhiên và cuộc sống xã hội, tạo nên những bức tranh đa dạng. Ở tấm ván này thường có bức phù điêu liên hoàn, miêu tả sinh hoạt lễ hội, sản xuất, săn bắt. Trên các cây cột con, xà ngang… cũng thường được chạm khắc nhiều bức phù điêu đẹp mắt, như rắn, kỳ đà, tắc kè, ba ba, thỏ, cá.

Tại xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam, trong Gươl còn có những tác phẩm điêu khắc trang trí nội thất. Tại các điểm tiếp giáp của xà ngang và xà dọc còn bố trí các tượng rời, chủ yếu là hình tượng chiếc ché có nắp, phía trên nắp ché có hình chim cú vọ, hình tượng thần nước đầu gà trống mình rắn. Còn tại huyện Nam Giang, trong Gươl còn có những bức tượng mình người đầu chim. Những bức tượng này làm cho ngôi nhà làng của đồng bào mang vẻ bí ẩn, linh thiêng. Đặc biệt, cây cột cái được trang trí rất kỹ. Không chỉ có chức năng chịu lực mà cột cái và xà ngang là nơi trang trí nhiều tác phẩm điêu khắc, tranh vẽ, phù điêu và hoa văn. Dưới chân cột cái, thường khắc những hình người, như già làng ngồi uống rượu, người đàn ông cõng con, người phụ nữ địu con hoặc hình tượng chiếc ché.

Cùng với phù điêu, tranh vẽ gắn với công trình kiến trúc; người Cơ Tu còn sáng tạo những bức tượng tròn với nhiều chủ đề khác nhau, như già làng uống rượu, cô gái múa, chàng trai nhảy hội, đánh chiêng, thổi kèn, tượng chim tring, chim công, kỳ đà... xếp chúng ở những vị trí đẹp trong nhà. Trước cửa Gươl, thường có tượng người đứng hai bên cửa ra vào với vẻ cung kính đón khách đến thăm.

Như vậy, trên thực tế, tượng gỗ của đồng bào Cơ Tu các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam bao gồm hệ thống tượng, phù điêu gắn với công trình kiến trúc (Gươl, nhà mồ); và hệ thống tượng rời. cả hai đều được chế tác rất sinh động, độc đáo.

Riêng về mặt nạ gỗ, với người Cơ Tu ở núi rừng Trường Sơn, cũng là những sản phẩm mỹ thuật rất đáng chú ý. Người ta chạm tr những chiếc mặt nạ từ một đoạn cây gỗ có chiều rộng từ 20 – 25 cm, chiều dài từ 30 – 35 cm. Các nghệ nhân lão luyện, thợ điêu khắc tài giỏi nhất mới làm được mặt nạ. Chỉ với một đường khoét lõm ở đuôi mắt, một đường cong trên má là đủ để thể hiện được tính cách của chiếc mặt nạ: hung dữ hay hiền lành. Giới nghiên cứu mỹ thuật cho rằng, nghệ thuật làm mặt nạ của người Cơ Tu có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tài nghệ gọt đẽo và sử dụng sắc màu. Màu trắng, đỏ, đen là những màu chính thường dùng trong hội họa truyền thống và cũng là sắc màu cơ bản thể hiện trên mặt nạ.

Bà con người Cơ Tu có hai loại mặt nạ cơ bản: Loại dữ ác và loại hiền lành. Một mặt nạ thể hiện tính cách hung dữ thì thoạt nhìn đã tạo ra nỗi khiếp đảm cho người xem. Người ta cho rằng loại mặt nạ này mô tả cuộc chiến đấu chống lại những thế lực hắc ám làm hại đời sống cộng đồng. Ngược lại, mặt nạ hiền lại thể hiện rõ sự thân thiện, gần gũi. Để tạo ra khuôn mặt hiền, người ta không tô vẽ nhiều màu sắc mà đục đẽo một cách chân phương, mềm mại, ánh lên nét nhân từ, tươi vui, gần gũi. Loại mặt nạ này mang lại niềm thương yêu, sự tin cậy và niềm tin.

Về ý nghĩa nhân sinh, người ta cho rằng hai loại mặt nạ kể trên chính là quan niệm về hai mặt đối lập của cuộc sống. Đó là một triết lý sâu xa, từ đó có giá trị khuyên nhủ con người tránh xa kẻ ác, tự bản thân mình phải vươn lên làm người tốt./.

Theo Báo Đại đoàn kết       

Hệ PA XUL P'RÁ ACOON CÓH VOV4 ZR'LỤ MIỀN TRUNG
Đông bhrợ bhiệc đhị: 40 Pasteur, thành phố Đà Nẵng
Giám đốc: Phạm Tấn Tư
Phó Giám đốc: Lê Hải Sơn