Ngai lơi kung tam gơl mờ bơsir pa: 29/10/2020

VOV4.K’ho– Ală nam rềp ndo, trồ tiah sùm tam gơl nisơna neh lơh gơ rềng ua\ ngan tus broă lơh sa suơn sre tàm tiah Tây Nguyên. Nàng broă lơh sa gơtùi gơ rờm bal mờ tam gơl trồ tiah, ua\ cau lơh broă sa Tây Nguyên neh ngui công nghệ [ồm dà tềm pềr pơgồp bal mờ ơn phơng. Do là dùl tàm ală broă lơh geh cồng nha nàng tơnguh cồng nha ngui phơng ơn chi tam in, mơkung tềm pềr dà [ồm, tu\ tơngai, cau lơh broă.

Tàm xã Nâm Yang, kơnhòal Đăk Đoa, càr Gia Lai, bi Huỳnh Mau là cau lam lài tàm broă ngui ma\i [ồm dà hòr ntờc ai bă ù ơnàng 20 lồ suơn ua\ bơta chi tam bơh hìu bơnhă bi dê. Jat jơnau đơs bơh bi dê, bulah pria\ tă lơh bơh sơn rờp ai công nghệ do in gam ua\, mơya cồng nha cèng wơl den jo\ jòng. Broă ngui công nghệ pa do, ờ mìng ai cồng nha tơnhàu bơh chi tam dê jơnhua rlau mờ gam gơtùi tềm pềr ua\ bơnah pria\ ndai bè khà phơng in gơmù 40%, khà dà [ồm mờ cau lơh broă kung gơmù ua\ ngan sơl: “Bol hi ngui ma\i [ồm dà tềm pềr mờ ai ma\i do nàng ơn phơng tơn là jơnau kờ` niam ngan, bulah pria\ tă lơh bơh sơn rờp hoàc ua\ mơya bol he gơtùi rơcang lài tàm broă ơn phơng ai jơh ală bơta chi tam in, dơ\ 2 tai là tàm tơngai tu\ do, trồ tiah tam gơl nisơna ngan, jơnau kờ` ngui dà ai broă lơh sa suơn sre in ua\, dilah bol he [ồm gời mờ ờ git ngui, ờ gơtùi tềm pềr dà den ngan là suơn bol he dê gơtìp ờ tơl dà ua\ ngan, mờ neh ờ tơl dà ua\ den cồng nha lơh geh là ờ niam”.

Ndrờm bè hơ\ sơl, ồng Nguyễn Viết Chiểu tàm xã Ea M’nang, kơnhòal Cư Mgar, càr Dak Lak neh crap ma\i [ồm dà hòr ntờc ai 1 lồ tiêu tam bơrlu\ tàm suơn kơphe bơh hìu bơnhă ồng dê. Jat ồng Chiểu đơs, ma\i do ai cồng nha lơh sa loh làng ngan, mơya cau lơh broă sa kung pal sền gròi tus bơta niam ma\i mok crap mờ ai ngui: “Bè [ồm dà hòr ntờc den să tờm a` go\ niam ngan, mơya tu\ lam lơh broă [ồm dà hòr ntờc den geh ua\ broă gơlik geh mờ cau lơh broă sa ờ gơtùi lơh niam. Bè bơta chài ngui den geh 2, 3 nă cau git, geh cau den ờ git. Cau ờ git khi blơi ua\ phan ờ kơ\, khi lơh 2, 3 nam ờ niam den khi sang te\”.

Jat Tiến sĩ Phạm Công Trí, Phó Kuang atbồ Bộ môn lơh sa suơn sre, Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên pà git, broă ngui broă lơh [ồm dà hòr ntờc pơgồp bal mờ ơn phơng bơh dà [ồm tàm tờm kơphe geh dong tơrmù 600 khối dà tàm 1 lồ tàm 1 kàl. Pria\ blơi phơng kung gơtùi tơrmù 20% pơn drờm mờ broă ơn phơng ua\ bơh làng bol dê tu\ do. Tiến sĩ Phạm Công Trí tàm pơn drờm: “Dilah kờp dùl ki\ phơng den khà pria\ jơnhua digơlan ua\ rlau bơh 5 tus 10 dơ\ pơn drờm mờ dùl ki\ phơng bè ờs, mơya pria\ blơi phơng kờp jơh tàm nam mờ khà pria\ cau lơh broă sa pal tă den lơyah ua\ rlau. Dùl bơta tai tu\ bol he ơn phơng jat dà, hơ\ là rơyas chi geh gơ jồp di mờ jơnau kờ` mờ khà dà bơh ù tiah mờ tờm chi gam kis dê mờ dùl bơta tai ja` a` ờ gơtùi ờ đơs tus là broă ơn phơng tềng tờm ờs mờng den bol he pal po\ ù. Po\ ù den roh tu\ tơngai, mờ gam lơh aniai tus rơyas tai, lơh ờ niam tus nhơt jơm glòm ù den tàng lơh gơ jrùh plai bơnung ua\ ngan. Mơya mờ broă lơh ơn phơng jat dà den ờ roh tu\ tơngai lơh nhơt den tàng dong gàr niam khà nhơt hòn tàm suơn [uơn ngan”.

Gơtùi đơs, broă lơh [ồm dà tềm pềr pơgồp bal mờ ơn phơng là broă lơh khoa học kỹ thuật pa tàm broă lơh sa suơn sre gơ jat bal mờ tam gơl trồ tiah, pơgồp bơnah tơnguh cồng nha lơh sa kơ\ kơljap ai cau lơh broă sa in.

Kờ` làng bol lơh broă sa wă rơlao tai bè cồng nha kung bè broă lơh phan tuh dà ntờc dềt pơgồp bal mờ phơng sih, bol a` neh geh dơ\ lùp ồng Nguyễn An Khê, chuuyên viên nông học bơh Công ty Cổ phần Công nghệ tuh dà Khang Thịnh tiah Tây Nguyên dê.

-Ơ ồng Nguyễn An Khê, công nghệ tuh dà ntờc dềt pơgồp bal mờ sih phơng phan tam in neh ai tơngo\ geh cồng nha tàm broă lơh sa bơh làng bol lơh broă sa Tây Nguyên dê. Ồng gơtùi đơs loh rơlao tai ală bơta niam bơh phan tuh dà do dê.

Ồng Nguyễn An Khê: Bơta niam bơh phan do dê là khà dà geh bal mờ bơta di pal, bè trồm den 1 jơ 1 l^t 6 den di lah tềng bồ ding dà ha là lồi ding dà măi bơta pràn dà bơta dềt dà ndrờm bal 1 l^t 6, bơta do là bơta tòm nàng he in sih phơng.

Tài di lah ờ ndrờm bal den he sih phơng kung ờ ndrờm bal sơl, bơta kuơ màng sơnrờp ngan là pal di pal ndrờm tàm gùt suơn. Den mờ công nghệ do hơ\ sồng he kơlôi sơnơng geh kàr lơi phơng là tơl tòm kơphe in, ờ jơnkah mờ kung tơl.

-Broă ngui phan do bè lơi ơ ồng?

Ồng Nguyễn An Khê: Mùl màl den phan do geh ai làng bol lơh broă sa in ngui uă ngan bè broă kỹ thuật, hơ\ là mìng làng bol lơh broă sa tu\ ngui phơng sih mờ dà tuh den di mờ broă lơh hơ\, geh jơnau bơto sồr niam di pal.

Di lah tuh phơng den tơnơ\ mờ tu\ tuh jơh den he pal rào kloh gùng ding mờ broă tuh dà tai tàm 1 tơngai nàng kloh jơh phơng tàm ding là niam mờ tàm 1, 2 nhai he pal rào ding mờ broă pờ bơno\p tềng lồi ding nàng dà l^k.

-Ơi, di bè hơ\, tàm broă ngui geh gơbàn bơta kòl ding lơi sơl lah ờ ơ ồng?

Ồng Nguyễn An Khê: Gơ ờ kòl tài tàm trồm dềt bơh ding dê den geh 2 broă lơh kòl, broă gơtìp kòl lài ngan là phan [ơ\ bơh tàm dà mu\t lơh kòl, dơ\ bàr là rơyas mờ ù bơh bơdìh mu\t di tàm trồm ding tài ding do he neh tơ\p tàm ù.

Tu\ phan [ơ\ bơh bơdìh gơmu\t den geh phan jồr lài tu\ mu\t tàm ding, hơ\ là lòt gan phan jồr dà hơ\ sồng ờ tu\ lơi gơtìp kòl tàm ding.

Dơ\ bàr, tu\ rơyas, ù bơh bơdìh mu\t den tềng trồm geh bơno\p, den tàng he pờ bơno\p, di lah tuh dà den bơno\p til is. Bè hơ\ geh gàr niam bơh bơdìh ờ geh bơta phan lơi bơh bơdìh mu\t tus, bơh tàm dơlam kung neh geh phan jồr ờ geh bơta phan lơi gơtìp mu\t den tàng ờ tu\ lơi gơtìp kòl.

Mìng geh di lah he ngui hoá chất ờ di den gơlơh kơ\t tàm ding, den bơta do bol a` neh geh bơto sồr mùl màl, den tàng pal klài bơta phan lơi mờ phan lơi, ba` klài phan lơi mờ phan lơi.

-Ồs đèng nàng lơh broă mờ phan tuh dà do kung là bơta mờ làng bol ờ su\k ngan, tài tu\ do, jơh ală ồs đèng geh lơh tus tàm suơn kơphe ndrờm geh làng bol lơh is, den tàng khà pràn ồs đèng ờ ndrờm bal, di gơlan lơh gơrềng tus mờ broă lơh bơh phan tuih dà, ồng mblàng bè lơi bè jơnau do bơh làng bol lơh broă sa dê?

Ồng Nguyễn An Khê: Phan tuh dà do bơta tòm gơdê kờ` là măi [ồm dà, he tuh dà mờ ồs đèng kung di sơl, mờ măi kung di sơl ha là tuh bơh đah `hoa kung di sơl, he mìng kờ` geh 1 nơm măi [ồm dà mơ.

Di lah ồs đèng ờ pràn ha là ồs đèng mìng 1 pha den he ngui [ồm dềt mờ he tuh ờ uă rơlao, di lah ồs đèng pràn rơlao den he ngui [ồm dờng rơlao mờ he tuh bă ù uă rơlao tàm 1 dơ\.

-Ơi, dan ưn ngài ồng uă ngan!

Cau mblàng K’Duẩn mờ Ndong Brawl

GAH PỜ TƠLIK JƠNAU ĐƠS DÀ KÒN CAU VOV4 TÀM TÂY NGUYÊN
Hìu lơh broă : 19A, Lê Duẩn, Buôn Ma Thuột, Daklak.
Kuang atbồ: Vũ Hải Định