Tŏk bŏk kơdơ chŭn na tơ̆ xăh sơlam Ia Lốp, dêh char Đắk Lắk, ‘nhŏng Bùi Văn Danh, mĭnh ‘nu kon pơlei joăt kơ năm teh dơ̆k, pruih pơgang hăm ti ‘noh dang ei lăp kăl dơ̆ng chă lăng gre păr ưh kơ đei bơngai huơ̆t pruih tơ̆ chŭn na kơ sư. Kiơ̆ kơ ‘nhŏng Danh, gơnang đơ̆ng iŏk yua kơmăy kơmŏk ‘nao, tơdrong pruih pơgang vei lăng ‘long pơtăm mă hlôi hiong lơ jơ jang dang ei đei tơ jur oei pă tam mă truh 10 pơnĭt ăn kơ hloh 1 hek tar, tơ jur jơhngơ̆m bơngai , jên jang hai, hơtŏk ‘lơ̆ng iŏk yua jang sa hai.

“Đei gre păr choh jang sa ưh kơ đei bơngai huơ̆r âu ‘noh tôch kơ hiôk ăn kơ nhôn vă choh pơtăm. Ba yua gre păr ‘noh dă ƀiơ̆ bơngai jang păng iŏk yua sư gô hơtŏ ƀiơ̆, iŏk yua mŭk drăm sư gô lơ ƀiơ̆, tơ jur ƀiơ̆ jên jang”.

Kŭm hăm gre choh ‘nao, kơmăy kơmŏk ‘nao, kon pơlei jang chŭn mir tơ̆ dôm xăh tơtil tơring sơlam nhen Ea Bung, Ea Súp, Ia Lốp tŏk bŏk ƀrư̆ ƀrư̆ tơplih đon tơchĕng choh pơtăm kiơ̆ trong ‘lơ̆ng hăm cham char, tơgĕch iŏk yua tôch ai tơmam đei hơdrol vă tơ jur jên jang păng hơtŏk kơjă kăp gĭt kơtă tơ̆ chŭn na hloi. Tơ̆ xăh Ea Súp, hloh 300hek tar ƀa hlôi tơmơ̆t yua tơdrong jang “1 athei 5 jur ”, hơdai hăm iŏk yua phŏng mơ̆r chă pơm kơdih đơ̆ng tơmam choh jang sa. Tơplih yua kơ soh hŭt, hơnong đei iŏk yau dơ̆ng vă pơm hơmet teh, ‘mơ ‘met jên jang blŭng hai, hơtŏk lơ tơdrong ‘lơ̆ng ăn kơ chŭn na hai. Ƀok Nguyễn Xuân Luân, bơngai jang lơ̆m hơp tak xăh Tơ jur dơnuh hin Ea Súp tơroi:

“Pơtho ăn kon pơlei vă kon pơlei pơgơ̆r trong u mơ̆r tơ̆ hnam. Trong jang mă u mơ̆r pơm liơ vă kơ sư ‘mơ met păng đei yua hloh ăn kon pơlei jang chŭn mir vă choh hơmet teh ăn chŭn na. Kon pơlei jang chŭn mir kŭm tơroi ‘noh jĭ mơ̆r mă chă pơm u kơdih ‘noh sư kŭm tôch kơ ‘lơ̆ng”.

Pơtăl dơ̆ng dôm tơdrong tơpih lơ̆m đon tơchĕng choh pơtăm, kon pơlei jang chŭn mir oei đei pơhrăm, pơtho iŏk yua dôm khoa hŏk ki thuơ̆t ‘nao kơtă hloi tơ̆ chŭn na. Lơ̆m noh, ki thuơ̆t tơruih “lơ̆p - hrĕng hơdai băl” tơ gŭm tơjur dang 30% kơsô̆ đak, hơdai hăm kăt tơjur lơ hơyuh ‘mê̆ ‘mach mê-tan. Gơnang đơ̆ng đei tơgŭm găh ki thuơ̆t păng pơgơ̆r jang sa, jên tơmơ̆t jang blŭng tơjur đơ̆ng 15–20% mă lei iŏk yua ƀa oei pơvei 6–8 tấn 1 hek tar, ăn ƀôh iŏk yua hơdai pơđĭ găh mŭk drăm hăm cham char.

Hơdai hăm hơtŏk ‘lơ̆ng ki thuơ̆t choh pơtăm, rim tơring kŭm pơtrŭt jang hơdai “4 hơnih” vă hơmet pơ ‘lơ̆ng tơdrong jang đei lơ tơmam mă lei tơ jur kơjă. Anih mơdro sa vang jang đơ̆ng pơtruh jang blŭng truh răt pơđĭ tơmam, tơgŭm kon pơlei sơđơ̆ng jang sa. Ƀok Vũ Đình Mười, mĭnh anih mơdro sa phe ƀa tơring tơbăt, tơdrong vang yak hơdai hăm kon pơlei jang chŭn mir hlôi hơnhăk ăn đei yua hơdai ăn pơđĭ kon pơlei păng anih mơdro sa.

“Nhôn tơlĕch trong jang hrơ̆ch đơ̆ng tơdrong pơtruh hơdrĕch, pơtruh mơ̆r păng răt iŏk. Hăm ƀa ‘noh hơnhăk ăn kơjă mŭk drăm lơ ƀiơ̆, mă lei athei kăl ‘noh jĭ lơ̆m kơplăh jang hơdai nhôn athei vang yak hơdai jrŭ să hăm kon pơlei. Đei dôm hla ar chih pơkăp jang hơdai kơjăp”.

Kiơ̆ kơ ƀok Nguyễn Hắc Hiển, Kơdră Anih vei lăng Choh pơtăm păng Vei lăng ‘long pơtăm dêh char Đắk Lắk, tơring hlôi pơjing dôm tơring pơm tơlĕch ƀa chă tĕch, ƀrư̆ ƀrư̆ pơm lăp hăm ‘meh vă lơ̆m teh đak păng tĕch tơ̆ teh đak đe. Tơdrong kon pơlei tơplih jing rơih hơdrĕch ‘lơ̆ng, pơm tơlĕch kiơ̆ pơkăp VietGAP, rơgoh ưh khan lăp hơtŏk kơjă găr ƀa păng iŏk yua ăn kon pơlei mă oei jing hơyak hơmet ăn vă vang tĕch mơdro đei hla ar pơkăp carbon tơchĕng hơdrol đơ̆ng sơnăm 2028. Ƀok Hiển tơbăt, Anih vei lăng găh Choh jang sa păng Cham char dêh char Đắk Lắk tŏk bŏk kŭm hăm dôm anih jang ƀơm truh vang yak hơdai hăm kon pơlei lơ̆m bơ̆jang kiơ̆ pơtăm ƀa tơ jur đei ‘mê̆ ‘mach tơ̆ tơring.

“Tơm ƀa hlôi đei bơ̆jang kiơ̆ dôm tơdrong jang hrĕng hơ ‘yuih hơdai băl kiơ̆ hơgăt pơkăp đơ̆ng apŭng plĕnh teh, kơna tôch kơ hiôk. Gĭt kăl hloh ‘noh jĭ kon pơlei jang chŭn mir hlôi băt, hlôh vao đei hơnăp jang đơ̆ng kơdih lơ̆m vei lăng cham char păng đei hơnăp jang hăm tơpôl. Hơdai hăm ‘noh kŭm hơtŏk đei iŏk yua mŭk drăm, hơtŏk iŏk yua tơ̆ lơ̆m 1 hơnih teh”.

Đơ̆ng dôm kơdơ chŭ na tơ̆ tơring tŏ phang, tơdrong tơplih hrơ̆ch đơ̆ng đon tơchĕng jang sa, iŏk yua khoa hŏk kơmăy kơmŏk truh hơtŏk loi dơ̆ng jang hơdai hlôi tơgŭm kon pơlei rim xăh tơring sơlam nhen Ea Súp, Ea Bung, Ia Lốp ƀrư̆ ƀrư̆ hơtŏk ‘lơ̆ng kơjă găr phe. ‘Nâu đei lăng jĭ trong năm kơjăp, tơgŭm choh jang sa tơring pơmat tat kơ Đắk Lắk pơm lăp đei yua hăm tơplih tŏ ‘mi kial păng hơtŏk ‘lơ̆ng jơhngơ̆m pơjei lơ̆m anih tĕch mơdro.