A Phú, 41 sơnăm, bơngai Xơ Đăng, oei tơ̆ plei Long Lá, xăh Măng Ri jĭ 1 lơ̆m dôm ŭnh hnam jang hơgei tơplih “bri ‘long” jing tơdrong jang sa kơjăp ‘lơ̆ng đơ̆ng tơm sâm Ngọc Linh. Đơ̆ng sơnăm 2014, sư pơtơm rei dôm găr hơdrĕch sâm mă blŭng tơ̆ hơla yơ̆p bri Ngọc Linh. Hloh lơ sơnăm pơtăm păng pơih să, dang ei A Phú iŏk yua dang 2 héc ta sâm tơ̆ hơla yơ̆p bri hăm lơ sơnăm pha ra băl, đơ̆ng 1 truh hloh 10 sơnăm. A Phú tơroi, pơtăm sâm Ngọc Linh ưh kơ đei ƀônh ôh. Kơloăi sâm âu lăp hơrih tơ̆ hơla yơ̆p bri brăh, hơnih đei pŭk bri, hngôm păng ‘năr hơdăh trŏ lăp. Bơngai pơtăm athei hơnơ̆ng hơmet tơm păk, tang găn kơne phă ngơ̆r, vei hngôm hăm pŭk bri păng vei lăng vă tơm lĕch pơkao, đei plei. Rim sơnăm, sư chă ơng hơdrĕch kơdih đơ̆ng găr vă pơtăm plơ̆ng dăh mă tĕch ăn bơngai đei ‘meh vă, pơm iŏk yua sơđơ̆ng ăn ŭnh hnam. Gơnang đơ̆ng pơtăm sâm tơ̆ hơla yơ̆p bri, tơdrong hơrih sa kơ ŭnh hnam A Phú đei lơ tơplih.

“Đảng păng Teh đak pơjao hơnăp jang vei lăng bri, ĭnh ưh kơ lê̆ đei ƀôh tơdrong mơ̆t phă ngơ̆r bri. Kon pơlei lăp đei pơtăm sâm Ngọc Linh tơ̆ hơla yơ̆p bri đĕch, Mưh pơtăm ‘noh athei vei lăng sâm, vei lăng ‘long bri. Tơdrong jang vei lăng bri athei năm dăr lăng hơnơ̆ng. Tơƀôt hơyơ đei đei bơngai mơ̆t ‘noh athei tơroi akhan, tơtă hloi. Athei roi tơbăt jơ̆p jang vă kon pơlei hlôh, dôm hơnih âu ưh kơ gơh chong hơmet dăh mă ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng lơ̆m bri”.

Tơ̆ xăh Măng Ri, tơdrong jang hơtŏk tơiung pơgang hla ‘long tơ̆ hơla yơ̆p bri, mă loi ‘noh jĭ sâm Ngọc Linh tŏk bŏk pơih ăn trong jang sa ‘nao ăn kon pơlei tơring groi kông. Khŭl kơdră chĕp kơ̆l xăh tơbăt, tơring tŏk bŏk apĭnh dêh char pơjing hơnih vei lăng hơdrĕch sâm, tơklep hăm anih jang tơdrong jang teh đak pơjing. Tơdrong tơm ‘noh jĭ vei lăng hơdrĕch tơm, hơdai hăm tơchĕng hơlen, lăng năng păng hơtŏk tơiung dôm tơmam kiơ̆ lơ̆m đei yua hiôk đơ̆ng bri brăh.

Kiơ̆ kơ ƀok Phạm Xuân Quang, Kơdră Anih vei lăng kon pơlei xăh Măng Ri, dang ei tơmam sâm oei tŏ sĕt, găh lơ tĕch kiơ̆ kơloăi hmă kơna tam mă tơgăl hăm tơmam đei ‘lơ̆ng. Xăh hơmĕng mưh đei dôm tơdrong jang khoa hŏk kơmăy kơmŏk păng hơnih pơm tơlĕch ‘lơ̆ng đei tơ̆ tơring dăh mă tơring tơjê̆, sâm Ngọc Linh gô jing tơmam tơm, yak lĕch tơ̆ anih tĕch mơdro lơ̆m teh đak păng apŭng plĕnh teh, tơpă jing “tơdrong jang sa kơjăp ‘lơ̆ng” kơ kon pơlei tơring groi kông:

“Nhôn akŏm lơ̆m hơtŏk tơiung, chĕp răk păng vei lăng bri, mă loi ‘noh sâm Ngọc Linh. Tơdrong tơm ‘noh jĭ băt hơdăh Măng Ri jĭ hơnih kơdrơ̆m hơtŏk tơiung pơgang hla ‘long kơ dêh char. Xăh tơgŭm kon pơlei pơih să tơring pơtăm, pơjing dôm tơdrong jang hơtŏk tơiung pơgang hla ‘long păng dôm tơmam vă hơtŏk ‘lơ̆ng kơjă păng hơnăn sâm Ngọc Linh. Kiơ̆ đơ̆ng noh, gô pơih să dôm tơdrong jang mŭk drăm tơklep hăm vei lăng bri păng pơgang hla ‘long”.

K

Dêh char Quảng Ngãi đei tơdrong cham char bri brăh hiôk vă hơtŏk tơiung sâm Ngọc Linh păng lơ kơloăi pơgang hla ‘long kăp gĭt. ‘Nâu ưh khan lăp jing trong năm kơjăp găh mŭk drăm mă oei tơgop vei lăng lơ tơmam bri brăh, pơm tơdrong jang sa sơđơ̆ng ăn kon pơlei tơring groi kông. Dêh char chă trong jang hơtŏk tôch ai tơdrong ‘lơ̆ng đơ̆ng bri vă hơtŏk tơiung choh jang sa kơmăy kơmŏk ‘nao, akŏm lơ̆m pơgang hla ‘long, ‘long bri păng dôm tơmam ‘lơ̆ng hơdrô̆ tơklep hăm tŏ ‘mi kial tơring Trường Sơn.

Dang ei dêh char Quảng Ngãi đei vă jê̆ 9.800 héc ta pơgang hla ‘long, lơ̆m noh hloh 2.900 héc ta sâm Ngọc Linh. Lơ tơring pơm tơlĕch akŏm, iŏk yua kơmăy kơmŏk ‘nao hăm ‘long cheh phe, ‘nhot ƀum plei ‘long, sầu riêng, kơjă tŏk đơ̆ng 1,5 – 2 ‘măng pơting hăm pơtăm hmă.

Ƀok Nguyễn Văn Nam, Kơdră Anih vei lăng Bri ‘long dêh char Quảng Ngãi tơbăt, tơ̆ tơring Ngọc Linh, mă loi ‘noh jĭ xăh Măng Ri, kon pơlei păng anih mơdro sa hlôi iŏk yua hơnih bri brăh vă hơtŏk tơiung sâm Ngọc Linh. Kơloăi ‘long âu lăp hơrih tơ̆ hơla yơ̆p bri brăh, hơnih đei pŭk lơ, hngôm păng kơjung tôch ai 1.500 mét. Yua thoi noh, ‘meh đei jơnei đơ̆ng sâm Ngọc Linh, mă hơdrol athei jơnei lơ̆m vei lăng bri. Ƀok Nguyễn Văn Nam roi tơbăt dơ̆ng, lơ̆m dêh char Quảng Ngãi dang ei đei dang 16.000 héc ta đei tôm hla ar trŏ luơ̆t vă pơtăm sâm Ngọc Linh. 

“Nhôn hơdrin tơgŭm tơdrong klăih song tơring, klăih song kơchư̆k, klăih song hơnăp jang lơ̆m tơdrong jang vei lăng bri ‘long. Tơring tơring hơyơ ưh tam mă gan băt, nhôn đei khŭl jang tơgŭm hloi. Sâm Ngọc Linh lăp hơrih tơ̆ hơla yơ̆p bri, đei pŭk lơ, hơyuih păng kơjung đơ̆ng 1.500 mét tơ̆ kơpal. Thoi noh, kon pơlei kŭm nhen anih mơdro sa, hơdrol kơ ‘meh đei iŏk yua đơ̆ng sâm Ngọc Linh, athei iŏk đei jơnei găh vei lăng bri.