Tơ̆ Anih hơmet jĭ Ung bướu, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên, bơngai jĭ ung thư toh vă đĭ đăng ƀĭch tơ̆ hnam pơgang hơmet ƀơ̆t jĭ đĭ dêh bơih, dui ba lơ tơdrong jĭ krê hơmơt, mơ̆t đĭ tơ̆ lơ hơnih lơ̆m hơkâu păng jĭ pơdui đunh. Mĭnh ƀar ‘nu bơngai ƀơ̆t chă ƀôh đei pơ plei tơ̆ toh hlôi chă hơmet jĭ kơdih hăm trong hơmet thoi kră sơ̆, nhen ƀet, pik hla ‘long vă kơ pơplei och iĕ pơm ăn tơdrong jĭ sa roi dêh hloh, pơm pơmat tat lơ̆m kơplăh hơmet.

Tơdrong kơ yă H’Bliak Niê (54 sơnăm) tơ̆ xăh Ea Knuếc, dêh char Đắk Lắk ‘noh jĭ 1 pơtih gia. Đĭ đuch dêh bơih, yă H’Bliak đei ƀôh pha tơ̆ kơtơh, đa nhek jĭ mưh jang trăp mă lei yua ‘nhoen kơ năm tơ̆ hnam pơgang kơna yă hơnơ̆ng pơhiơ̆ kơ năm khăm ding klĕp ƀơ̆t chă ƀôh đei pơ plei tih tơ̆ kơtơh, pơm ăn jĭ lơ, jơ̆ng ưh kơ gơh năm vih vơ̆t, ŭnh hnam mă ba yă truh tơ̆ Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên vă khăm. Đơ̆ng rŏng pơm dôm tơdrong hơlen lăng bơ̆n pham păng hơlen lăng jơhngơ̆m pran, đe ƀak si chă ƀôh yă đei jĭ ung thư toh, ƀôh đĭ dêh bơih păng đĭ đei mơ̆t lơ̆m kơting bơih. Ƀok  Y Ngơi A Yun, ŏng yă H’Bliak tơbăt:

“Tơ̆ hnam yă nhôn đei jĭ jơ̆ng, ưh kơ gơh năm vih vơ̆t. Ƀơ̆t ba yă nhôn truh tơ̆ hnam pơgang hơlen lăng jơhngơ̆m pran ƀak si khăm hơlen khan yă nhôn jĭ ung thư toh dêh bơih, mơ̆t tơ̆ kơting. Yua kơ hnam dơnuh kơna ŭnh hnam ba sư truh tơ̆ hnam pơgang klui, pơm ăn jĭ sư dêh hloh”.

Bơngai nai ‘noh mŏ Nai Hker (48 sơnăm) oei tơ̆ xăh Ea H’leo, dêh char Đắk Lắk. Ƀơ̆t chă ƀôh đei pơplei tơ̆ kơtơh, sư ưh kơ năm tơ̆ hnam pơgang hơlen lăng mă mơ̆ng nơ̆r đe bơngai kră lơ̆m pơlei, phĕ pơkao tơteh brŏk tŭl hĕch đang kơ ‘noh pik kơtă tơ̆ toh hăm hơmĕng “hach pơ ‘ngeh”. Đơ̆ng rŏng 1 khei ‘năr kơđeh, pơplei ưh khan ưh kơhiong hê̆ mă pơ ‘ngeh tih hloh dơ̆ng, jĭ păng rơka tôch kơdêh, pơchŭng lang să. Ƀơ̆t truh tơ̆ Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên vă hơlen lăng, đe ƀak si băt hơdăh bơngai jĭ đei jĭ ung thư toh đĭ dêh bơih, hơdai hăm tơ̆ hơkar đei rơka dêh yua đơ̆ng pik hla ưh kơ vei sơđơ̆ng rơgoh. ‘Nhŏng Y Đức Êban, klo mŏ Nai Hker tơroi:

“Ƀơ̆t hơkăn ĭnh chă ƀôh đei pơplei, ŭnh hnam nŏng tơchĕng ‘noh jĭ pơplei hmă hoei kơ bơngơ̆t kiơ kơna mă chă phĕ pơkao tơneh pik kơdih. Đơ̆ng rŏng kơ pik tơ̆ kơtơh đei rơka, pơ ‘ngeh tih hloh. Kơplăh âu ŭnh hnam ba năm tơ̆ hnam pơgang mă băt đei jĭ ung thư toh dêh bơih. Dang ei hơkăn ĭnh xạ trị đei 7 giĕng păng oei tŏk bŏk răp hơlen lăng jơhngơ̆m pran tơ̆ hnam pơgang”.

Kiơ̆ kơ ƀak si CKII Bùi Quốc Hương - Phŏ Kơdră vei lăng Anih hơmet jĭ Ung bướu, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên, ưh kơ lei lăi 1,2 tơdrong jĭ nai đei tơdrong jĭ rơđăh hloi đơ̆ng blŭng, ung thư toh đa đei ưh kơ mơn păng ưh kơ gan đei ƀôh. Tơ̆ khei ‘năr hrôih, pơplei gô tôch kơ iĕ păng tam mă pơm ăn jĭ dăh mă tơplih kăl kơ lăng truh kơna vă đĭ đăng drŏ kăn ưh lăng băt. ‘Noh kŭm jing tơdrong tơm pơm ăn yua kơ liơ lơ bơngai mưh chă ƀôh jĭ tă kơ đĭ dêh bơih dăh mă lăp chă ƀôh ƀơ̆t pơplei đĭ tih, lang să păng pơm ăn lơ tơdrong jĭ krê hơmơt sa mơ̆t tơ̆ kơting, tơsoh, klơm, ‘ngok... pơm ăn hơkâu bơngai jĭ đei ưh kơ jăng, tơ jur kĭ hrĕnh, lap rơmơ̆n pơdui đunh, sŏng sa ưh kơ lŭ, tơ jur tơdrong pran păng ƀônh kơ đei pơchŭng. Ƀak si CKII Bùi Quốc Hương tơbăt:

 “Tơdăh ung thư toh truh tơ̆ hnam pơgang hrôih, hnam pơgang gô đei dôm tơmam kơmăy kơmŏk hơlen lăng bơ̆n pham lơ̆m toh, phĭn, siêu âm, phĭn MRI păng đei khăm hơlen yua đơ̆ng ƀak si chuên khoa. Mă lei tơdăh tơ̆ hnam chă yua kơdih hla ‘long hơmet jĭ pơm ăn rơka  pơm hơtŏk jĭ roi dêh, jĭ mơ̆t sa hrôih hloh, ƀơ̆t doh ưh pă gơh pơm kiơ bơih. Ung thư toh tơdăh hơmet ưh kơ trŏ gô pơm ăn jĭ sa tơ̆ hơkar, athei kăt hơnih pơplei tôch kơ lơ. Jĭ âu tơdăh chă ƀôh hrôih gô hơmet klăih hloi. Đei dôm bơngai jang pơgang kơ Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên hơmet jĭ ung thư toh đơ̆ng sơnăm 1989 truh dang ei, sư đĭ pơdơh hưu păng klăih kơ jĭ, oei bơ̆jang hmă đĕch”.

Mưh đĭ dêh bơih, tơdrong hơmet ưh khan lăp pơmat tat mă oei hoach lơ jên păng ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng kơtang truh tơdrong arih sa. Mĭnh lơ̆m dôm tơdrong tôch kơ hli đơ̆ng jĭ ung thư toh ‘noh jĭ hơnat vă băt, lơ drŏ kăn đei jĭ ưh kơ đei ƀôh mơn kiơ. Tơdrong ‘nâu vă khan hơdai hăm tơdrong bu bu kŭm gô đei jĭ. Ưh khan lăp hơnat chă ƀôh tơ̆ khei ‘năr jĭ blŭng, tơdrong đei ƀôh đơ̆ng jĭ ung thư toh tôch kơ lơ kơloăi. Đei dôm bơngai pơplei tih hiơ̆ lơ̆m lơ sơnăm, mă lei kŭm đei bơngai jĭ ƀôh hrĕnh lăp lơ̆m khei ‘năr kơđeh. Tơdrong pha ra băl âu pơm ăn tơdrong hơmet ưh kơ đei 1 trong hơmet hơdai ăn kơ đĭ đăng bơngai jĭ. Yua thoi noh, tơdrong gĭt kăl hloh ‘noh jĭ drŏ kăn kăl kơ băt năm khăm jĭ hơnơ̆ng kŭm nhen hơlen lăng ung thư toh. Chă ƀôh hrôih păng vei lăng ‘lơ̆ng jĭ gô tơgŭm đe mŏ oh vei lăng jơhngơ̆m pran, vei sơđơ̆ng ‘lơ̆ng tơdrong arih.

Dôm tơdrong đei ƀôh mưh vă jĭ păng trong tang găn jĭ ung thư toh 

Ung thư toh ‘nŏh jĭ tơdrong jĭ đei tôch lơ păng pơm ăn đe drŏ kăn lôch tôch lơ lơ̆m apŭng plenh teh. Jĭ ưh lăp pơm kơnê̆ truh tơ̆ jơhngâm pran đĕch mă oei pơm ưh ‘lơ̆ng truh jơhngâm đon păng tơdrong arih xa kơ đe drŏ kăn hai. Vă băt hơdăh ƀiơ̆ găh tơdrong jĭ ung thư tŏh, trong hơmet păng tang găn jĭ, nhôn đei jơ apinh jet ƀak si CKII Bùi Quốc Hương – Phŏ Kơdră vei lăng Anih hơmet jĭ Ung bướu, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên.

-Ƀak si ăi, tơdrong jĭ ung thư toh hrei ‘nâu đei thoi yơ păng tơdrong kiơ pơm tơlĕch jĭ ‘nâu?

-Ƀak si CKII Bùi Quốc Hương: Tơ̆ Việt Nam kŭm nhen lơ̆m apŭng plenh teh, kiơ̆ kơsô̆ chih jô̆ ‘nao hlŏh, jĭ ung thư toh oei dơ̆ng hơdrol găh kơsô̆ bơngai jĭ. Jô̆ păh lăp 1 sơnăm apŭng plenh teh đei dang 2,2 triu ‘nu bơngai jĭ. Việt Nam kŭm dơ̆ng hơdrol găh drŏ kăn jĭ ung thư toh. 1 sơnăm đei dang 24-25.000 ‘nu bơngai jĭ ‘nao, tam mă jô̆ akŏm đĭ đăng. Kơsô̆ bơngai lôch yoa đơ̆ng jĭ ung thư toh dang 10.000 ‘nu, iŏk đei đơ̆ng 8-9%. Jĭ Ung thư toh jĭ 1 lơ̆m dôm tơdrong jĭ ung thư đei Anih vei lăng jang pơgang apŭng plenh teh hăm dôm bơngai jang khoa hŏk tơchĕng hơlen tôch lơ, truh dang ei đei lơ kơmăy vă khăm hơlen băt hrôih tơdrong jĭ păng hơmet klăih jĭ ung thư toh.

Jĭ Ung thư toh pơma adrô̆ păng ung thư pơma atŭm ưh tam mă băt hơdăh yoa kiơ mă lei đei lơ tơdrong đa pơm tơlĕch jĭ ung thư toh. Mă mônh ‘nŏh tơdrong oei xa, pơtih gia ưh gan pơtâp hơkâu jăn, sŏng xa rơmă lơ, drŏ kăn bek, et hât, et tơdrô, ƀier. ‘Ngoăih kơ ‘nŏh, đei lơ bơngai jĭ ung thư toh ƀơm truh tơdrong chă klo klui, rơneh kon klui, ưh ăn kon mŏm. Mĭnh kơsô̆ drŏ kăn jĭ ung thư toh yoa tơpŏh đơ̆ng kră ‘năi. ‘Nâu jĭ dôm tơdrong đa pơm tơlĕch jĭ. Oei hơdăh thoi yơ ‘nŏh tam mă băt ‘năi.

- Pơm thoi yơ vă gơ̆h băt hrôih tơdrong jĭ ung thư tŏh hă?

-Ƀak si CKII Bùi Quốc Hương: Ung thư toh jĭ 1 kơloăi ung thư gơ̆h tang găn păng hơmet ‘lơ̆ng kiơ̆ trong, mưh ƀôh tơ̆ hơkâu bơ̆n đei pơplei ƀât yơ hlĭch, mă adrol ki ưh kơ đei, dang ei đei ‘nŏh jăh năm khăm tơ̆ ƀak si vă gơ̆h băt hrôih. Ưh gơ̆h hơmet jĭ kơdih păng ưh gơ̆h năm tơ̆ pơjâu pĕt, châm kư̆u. Mă loi mưh jĭ ung thư toh đa ƀơm truh lơ̆m hơkâu jăn, rim khei đe drŏ kăn đơ̆ng rŏng kơ ƀôh bĕn, dang 7-10 năr toh rơmuăn, kơplăh dŏh đe drŏ kăn kăl kơ khăm hơlen kơdih, tơdăh ƀôh pơplei ưh ê, tŏng toh mât tơ̆ lăm, akar ƀât tŏng toh tơplih, hŏnh, dăh mă đei đak toh ưh ê ‘nŏh jăh năm khăm tơ̆ hnam pơgang hloi, set hơlen năng rim tơdrong kăl. Năm tơ̆ hnam pơgang đei kơmăy ki thuơ̆t khăm hơlen ‘lơ̆ng vă gơ̆h băt jĭ roi hrôih roi ‘lơ̆ng.

Vă gơ̆h băt hrôih jĭ ung thư toh ‘nŏh đei 3 nơ̆r tơtă ‘nâu: Mă mônh chă khăm toh kơdih. Mă 2 khăm hơlen rim sơnăm. Đei 2 trong ‘nŏh jĭ Phĭn hơlen toh vă akhan phĭn X-Quang păng trong nai dơ̆ng ‘nŏh phĭn MRI, khăm hơlen 1 sơnăm tŏ sĕt hlŏh ‘nŏh 1 vât vă gơ̆h băt hrôih jĭ tơdăh đei.

Mưh jĭ đĭ đunh dêh bơih ‘nŏh lăp chă vei lăng, găn ưh ăn jĭ lanh đĕch, ưh pă gơh hơmet klăih bơih. Mưh jĭ ung thư tŏh, đe hơnơ̆ng hơmet hrôih tơklă ƀât anih jĭ, lê̆ đunh jĭ lanh xă. Tơklă ƀât anih jĭ âu gơ̆h răih, xạ trị, mưh jĭ đĭ lanh bơih ‘noh lăp yoa pơgang păng pơm ăn jĭ da ƀiơ̆ kơ jĭ đĕch.

Vă tang găn jĭ ung thư toh, lê̆ ăn hơkâu tŏk kĭ lơ, lê̆ gan xa rơmă, drŏ kăn lê̆ kơ et hât, et tơdrô păng hơnơ̆ng pơtâp hơkâu jăn, lê̆ kơ chă klo klui, athei ăn kon mŏm đơ̆ng rŏng kơ rơneh. Adrol sơ̆ jĭ ung thư toh pơma hơdrô̆ păng ung thư pơma atŭm đa đei tơ̆ bơngai ‘lŏ, kră. Ung thư toh đa đei tơ̆ bơngai đơ̆ng 40-50 sơnăm. Yoa thoi noh, Khul tang găn jĭ ung thư apŭng plenh teh tơtă ăn đe drŏ kăn đơ̆ng 40 sơnăm tŏk tơ̆ kơpal athei khăm hơlen jơhngâm pran kiơ̆ khei.

   -Lei a, bơnê kơ dôm nơ̆r ih tơroi tôch đei yoa ‘nŏh hơ ƀak si.