Năc đoo đhr’niêng A Riêu Âr Pục, muy đhr’niêng bh’rợ ty đanh crêê liêm bơơn p’ma moon “Phiên tòa vêêl bhươl” âng ma nưih Pa Cô tơợ lang ahay pa tươc nâu câi.

Ariêu Âr Pục năc căh muy bhiêc bhan âng ma nưih Pa Cô năc dzợ đhị xa nay crêê liêm ma mơ mr’cơnh bơơn xay bhrợ lâng chr’năp âng apêê t’cooh vêêl, lâng apêê quy ước âi bơơn ăt đhộ ooy pr’ăt tr’mông đha nuôr. L’lăm bêl pháp luật Nhà nước dưr vaih coh ca coong da ding, năc đợ đhr’niêng bh’rợ n’năc âi chroi đoọng k’đhơợng đơc râu têêm ngăn, bhrợ pr’liêm bâc g’luh tr’vay tr’lin lâng p’têêt pa zum acoon ma nưih coh zâp vêêl bhươl. Ting cơnh ma nưih Pa Cô moon, bâc tu bhiêc crêê tươc tr’vay tr’lin, tr’zêêng k’tiêc k’bai, đong xang căh câ tr’vay tr’lin đanh bhlưa apêê đong đha nuôr ha dang căh choom xay bhrợ pa xang năc vêy bơơn k’đươi tươc c’bhuh t’cooh vêêl. Bêl đêêc, đhr’niêng A Riêu Âr Pục bơơn bhrợ muy g’luh bhrợ pr’liêm ga măc âng vêêl bhươl. T’cooh vêêl Lê Tuấn Mõ, vêêl Kê Ré, chr’val A Lưới 3 đoọng năl, đhr’niêng bơơn bhrợ têng đoọng xay bhrợ pr’liêm apêê g’luh tr’vay tr’lin crêê tươc pr’ăt tr’mông vêêl ma nang:“Đhr’niêng Âr Pục g’luh n’nâu năc xay bhrợ bâc xa nay crêê tươc pr’ăt tr’mông âng đha nuôr, pa bhlâng năc xay bhrợ xa nay căh muy tr’kiêng ch’roonh zr’muông năc dzợ xay bhrợ pa liêm apêê g’luh tr’vay tr’lin ooy k’tiêc k’bai, đong xang… Bâc g’luh tr’vay tr’lin n’đăh pr’loọng đong căh bơơn xay bhrợ liêm xang năc k’đươi t’cooh vêêl lâng apêê vêêl n’lơơng ting pâh xay prá lâng mr’cơnh xay bhrợ pr’liêm ha pêê bh’rợ n’nâu”.

Râu bhrợ t’vaih c’leh la lay âng Ariêu Âr Pục năc đoo râu liêm crêê xa nay doó ta nơc ngai coh cr’chăl xay bhrợ. Căh muy vêy t’cooh vêêl âng apêê ngai crêê tươc, bâc t’cooh vêêl coh apêê vêêl n’lơơng công bơơn k’đươi tươc. Muy cha năc vêy bâc ngai chăp, căh crêê tươc tu bhiêc vêy bơơn chơơih pay đoọng k’đhơợng bhrợ, k’đhơợng nhâm râu ma mơ mr’cơnh ha zâp n’đăh. Đhr’niêng ta bhrợ đhị bâc cơnh liêm ta nih. Tơợ bh’rợ ra văng bha nuôih, k’đươi apêê t’cooh vêêl tươc apêê g’luh ơơi boop t’mooh, xay moon pa ghit. Apêê ngai ting pâh bơơn xay truih xa nay p’rá âng đay, bâc bêl dzợ đơơng đợ bhr’ươr pr’hat âi looih. Xang bêl ta mêệng zâp boop p’rá, c’bhuh t’cooh vêêl vêy đh’rưah xay moon xa nay x’ría.

Râu choom chăp bhlâng ănc cr’noọ xa nay âng A Riêu Âr Pục căh muy toom pa đhep năc dzợ pa chăp tươc râu bhrợ pr’liêm. Coh ting xa nay p’rá xay pa ghit, p’too moon âng apêê t’cooh vêêl ta luôn tân leh xa nay xay moon dal râu loom luônh crêê liêm, nal tr’tup loom lâng trách nhiệm lâng vêêl bhươl. Tu lâh mơ, râu âng ma nưih Pa Cô rơơm kiêng năc k’đhơợng zư đơc bh’rợ đoàn kết coh vêêl bhươl. Xang bêl zâp n’đăh mr’cơnh lâng bh’nơơn xay bhrợ, năc gr’hoot moon vêy bơơn xơợng bhrợ. Bêl căh âi vêy chữ xră, ma nưih Pa Cô đươi đợ n’coo ra dzul đoọng tr’xoo boop gr’hoot âng đay. Bâc năng ra dzul n’năc dưr vaih c’leh pa căh ha râu chr’năp, trách nhiệm lâng loom mâng lâng đha nuôr vêêl. Nâu câi, đh’rưah lâng t’bhlâng zư đơc đhr’niêng bh’rợ ty đanh, bhiêc bhan A Riêu Âr Pục âi bơơn bhrợ pa dưr lâng xay truih bhưah lâh tươc đha nuôr. Nghệ nhân Ưu tú Hồ Thị Tư đoọng năl, bh’rợ bhrợ pa dưr cớ lâng sân khấu hóa bhiêc bhan căh muy đoọng zư đơc k’kir văn hoá âng Pa Cô năc dzợ zooi t’mooi lâng lang t’tun năl ghit lâh ooy apêê chr’năp âng xa nay vêêl ma nang bơơn zư đơc đhị bâc lang.“Bh’rợ pa căh cớ đhị sân khấu bhiêc bhan Âr Pục âng ma nưih Pa Cô đoọng xay truih đợ râu liêm pr’hay âng acoon coh đơơng xa nay lang ahay ha t’mooi tơợ ch’ngai công cơnh apêê đha đhâm c’mọor đhị vêêl đong căh âi bơơn năl năc xang bêl bơơn lêy n’nâu vêy bơơn năl ghit ooy chr’năp âng đhr’niêng n’nâu”.

L’lăm ahay, xang bêl tu bhiêc bơơn xay bhrợ liêm xang, ma nưih Pa Cô bhrợ đhr’niêng tăc t’rí đoọng chăp hơnh abhô dang lâng t’nil bh’nơơn bh’rợ âng g’luh bhrợ pr’liêm. Nâu câi, xơợng bhrợ pr’ăt tr’mông văn minh, đhr’niêng n’nâu căh dzợ bơơn k’đhơợng bhrợ. Xăl ooy đêêc năc đợ pr’múa, xa nul chiing, cha gâr lâng apêê bhr’ươr pr’hat dưr chr’va đhị râu bhui har đoàn kết âng đha nuôr. T’cooh Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa lâng Thể thao thành phố Huế, bh’rợ pa chăp ch’mêêt lêy, bhrợ pa dưr cớ apêê đhr’niêng bh’rợ ty đanh âng đha nuôr căh muy chroi đoọng zư đơc apêê chr’năp liêm âng văn hóa năc dzợ bhrợ t’vaih pr’đơợ pa dưr du lịch vêêl bhươl.“Bh’rợ pa chăp ch’mêêt lêy pa căh cớ apêê bhiêc bhan n’nâu căh muy zooi ha bh’rợ zư đơc đợ bhiêc bhan ty đanh chr’năp liêm, năc dzợ đơơng âng pa căh lâng zâp ngai, lâng t’mooi bơơn năl. Sở Văn hóa Thể thao đh’rưah lâng Sở Du lịch vêy zooi đoọng apêê vêêl đong lâng bh’rợ xay truih apêê đoàn famtrip pa chăp ch’mêêt lêy đoọng bhrợ pa đệ bh’rợ pa căh cớ muy cơnh liêm glăp bhlâng đoọng bhrợ apêê c’bhuh t’mooi du lịch. Ting acu đợ chr’năp liêm âng apêê bhiêc bhan ty đanh ha dang bơơn pa chăp ch’mêêt lêy, zư đơc muy cơnh liêm glăp, năc đợ chr’năp liêm n’năc vêy choom băr clan bhưah coh đha nuôr lâng choom dưr vaih muy coh bâc bh’nơn du lịch pa bhlâng liêm choom”.

N’đhơ pr’ăt tr’mông t’ngay đâu âi tr’xăl bâc râu, n’đhang đợ chr’năp liêm bhlâng âng Ariêu Âr Pục công dzợ bơơn đha nuôr Pa Cô k’đhơợng zư đơc muy cơnh liêm ta nih coh loom luônh âng acoon coh đay. Năc đoo căh muy t’ruih ooy đhr’niêng bh’rợ căh câ đợ g’luh phiên tòa bhrợ pr’liêm âng đha nuôr, năc dzợ pa căh liêm ha loom chăp lêy râu crêê liêm, râu đoàn kết lâng loom liêm âi bơơn bhrợ pa dưr đhị bâc lang coh m’pâng crâng ca coong Trường Sơn./.

A RIÊU ÂR PỤC – “PHIÊN TÒA CỘNG ĐỒNG” ĐỘC ĐÁO CỦA NGƯỜI PA CÔ

Giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, nơi những bản làng người Pa Cô quần tụ bên sườn núi và dòng suối, vẫn còn lưu giữ một lễ hội đặc biệt mang đậm dấu ấn của luật tục và tinh thần cộng đồng. Đó là lễ hội A Riêu Âr Pục, một nghi lễ dân gian độc đáo được ví như “phiên tòa cộng đồng” của người Pa Cô từ bao đời nay.

A Riêu Âr Pục không đơn thuần là một lễ hội của người Pa Cô mà còn là nơi công lý được thực thi bằng uy tín của các già làng, bằng những quy ước đã ăn sâu vào đời sống cộng đồng. Trước khi pháp luật Nhà nước hiện diện ở vùng cao, chính những luật tục ấy đã góp phần giữ gìn trật tự, hóa giải mâu thuẫn và gắn kết con người trong mỗi bản làng. Theo quan niệm của người Pa Cô, những vụ việc liên quan đến tình cảm, tranh chấp đất đai, nhà cửa hay các mâu thuẫn kéo dài giữa các gia đình nếu không thể tự giải quyết sẽ được đưa ra trước hội đồng già làng. Khi đó, lễ hội A Riêu Âr Pục được tổ chức như một cuộc hòa giải lớn của cộng đồng. Già làng Lê Tuấn Mõ, thôn Kê Ré, xã A Lưới 3 cho biết, lễ hội được tổ chức nhằm giải quyết các mâu thuẫn liên quan đến đời sống cộng đồng.“Lễ hội Âr Pục lần này là giải quyết những vấn đề mâu thuẫn liên quan đến đời sống của bà con, đặc biệt là giải quyết không chỉ yêu đương mà giải quyết các loại tranh chấp đất đai, tranh chấp nhà cửa…. Những mâu thuẫn bên hộ gia đình không giải quyết được thì mời già làng của làng và mời tất cả các làng khác để cùng nhau bàn bạc và thống nhất để giải quyết cho hòa giải các công việc mà xảy trong các đối tượng mâu thuẫn với nhau”.

Điều làm nên nét riêng của A Riêu Âr Pục chính là tính khách quan và dân chủ trong quá trình xét xử. Không chỉ có già làng của các bên liên quan, nhiều già làng uy tín ở những bản làng khác cũng được mời tham gia. Một người có uy tín, không liên quan đến vụ việc sẽ được lựa chọn để chủ trì, bảo đảm sự công bằng cho tất cả các bên. Lễ hội diễn ra qua nhiều nghi thức chặt chẽ. Từ việc chuẩn bị lễ vật, mời hội đồng già làng đến các phần đối đáp, phân tích và tranh luận. Những người tham gia được trình bày quan điểm của mình bằng những lời nói mộc mạc nhưng giàu lý lẽ, đôi khi mang âm hưởng của những làn điệu dân ca quen thuộc. Sau khi lắng nghe đầy đủ ý kiến, hội đồng già làng sẽ cùng nhau đưa ra phán quyết cuối cùng.

Điều đáng quý là mục đích của A Riêu Âr Pục không nhằm trừng phạt mà hướng tới sự hòa giải. Trong từng lời phân tích, khuyên răn của các già làng luôn thấp thoáng triết lý sống đề cao lòng bao dung, sự nhường nhịn và trách nhiệm với cộng đồng. Bởi hơn hết, điều mà người Pa Cô mong muốn là giữ gìn tình đoàn kết trong bản làng. Sau khi các bên đồng thuận với kết quả xét xử, nghi thức cam kết được thực hiện. Khi chưa có chữ viết, người Pa Cô dùng những ống tre nhỏ làm vật chứng cho lời hứa của mình. Những ống tre giản dị ấy trở thành biểu tượng của danh dự, trách nhiệm và niềm tin trước cộng đồng. Ngày nay, cùng với nỗ lực bảo tồn văn hóa truyền thống, lễ hội A Riêu Âr Pục đã được phục dựng và giới thiệu rộng rãi hơn đến công chúng. Nghệ nhân Hồ Thị Tư cho biết, việc phục dựng và sân khấu hóa lễ hội không chỉ nhằm bảo tồn di sản văn hóa của dân tộc Pa Cô mà còn giúp du khách và thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về những giá trị nhân văn, tinh thần công lý và tính cộng đồng được lưu giữ qua nhiều thế hệ.“Viêc tái hiện sân khấu hóa lễ hội Âr Pục của dân tộc Pa Cô để giới thiệu những tinh hoa văn hóa tộc nó mang tính pháp luật thời xưa cho các khách từ phương xa cũng như là các bạn trẻ tại địa phương chưa biết được thì sau khi thấy được chiêm ngưỡng này sẽ cảm nhận được và hiểu được giá trị của lễ hội này”.

Trước đây, sau khi vụ việc được giải quyết ổn thỏa, người Pa Cô tổ chức nghi thức đâm trâu để tạ ơn thần linh và đánh dấu sự thành công của quá trình hòa giải. Ngày nay, thực hiện nếp sống văn minh, nghi thức này không còn được duy trì. Thay vào đó là những điệu múa, tiếng chiêng, tiếng trống và những làn điệu dân ca vang lên giữa niềm vui đoàn kết của cộng đồng. Ông Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế, việc nghiên cứu, phục dựng các lễ hội truyền thống của đồng bào không chỉ góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa đặc sắc mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng.“Viêc nghiên cứu tái hiện các lễ hội này không chỉ giúp cho công tác bảo tồn những lễ hội truyền thống nó có ý nghĩa, có giá trị sâu sắc khi mà đưa nó ra trình diễn với công chúng, với du khách với mọi người. Sở Văn hóa Thể thao cùng với Sở Du lịch sẽ hỗ trợ các địa phương bằng cách giới thiệu các đoàn famtrip nghiên cứu để rút gọn hình thức tái hiên này một cách phù hợp nhất để phục vụ các đoàn khách du lịch. Tôi cho rằng những giá trị tinh hoa của các lễ hội truyền thống nếu mà được nghiên cứu, bảo tồn một cách phù hợp, chắc chắn là những giá trị sẽ lan tỏa rất mạnh mẽ trong cộng đồng và sẽ trở thành một trong những sản phẩm du lịch rất là tốt".

Dẫu cuộc sống hôm nay đã đổi thay nhiều, nhưng những giá trị cốt lõi của A Riêu Âr Pục vẫn được người Pa Cô gìn giữ như một phần ký ức văn hóa của dân tộc mình. Đó không chỉ là câu chuyện về luật tục hay những phiên hòa giải của cộng đồng, mà còn là minh chứng sinh động cho tinh thần thượng tôn lẽ phải, sự đoàn kết và lòng nhân văn đã được vun đắp qua nhiều thế hệ giữa đại ngàn Trường Sơn./.