Trong ký ức của ông Lò Văn Lả, ở bản Cang Mường, nghề gốm Mường Chanh của người Thái đã từng có thời kỳ rất hưng thịnh. Ngày đó, những vật dụng do người Thái Mường Chanh làm ra như chum, vại, sành không chỉ phục vụ người dân trong xã mà còn trở thành hàng hóa bán cho các vùng lân cận. Gốm Mường Chanh được bà con ưa thích vì chất đất đẹp, bền.

Ông Lả cho biết: “Sản phẩm gốm của người Thái Mường Chanh thuộc loại gốm trơn, không tráng men, ít tinh xảo và thậm chí có phần hơi thô, nhưng nhẹ, bền và độ thấm hút nước thấp hơn so với gốm các nơi khác. Sản phẩm gốm của người Thái Mường Chanh khá phong phú, gồm hơn 10 thể loại với nhiều hình dáng, kích cỡ khác nhau, chủ yếu là gốm gia dụng như chum, bình có quai, nồi nấu cách thủy, chày cối dùng để nghiền ớt, lục lạc để đeo trâu bò...”.

Gốm Mường Chanh đang dần trở nên vắng bóng ở các phiên chợ vùng cao. Ảnh: baosonla.org.vn

Người Thái Mường Chanh còn sản xuất một số đồ gốm có giá trị như chum to, lọ cổ nhỏ, dùng làm của hồi môn cho con gái đi lấy chồng. Ông Lả cho biết: “Lò lớn ra 20-30 chum một lần. Sau đó gánh mang đi bán để đổi lấy đồ dùng, gà vịt mang về ăn. Xa nhất đi đến tận Mường Thanh, dưới này thì đến tận Mộc Châu, Phù Yên. Có khi đi 3,4 ngày, đi hàng chục người với nhau”.

Theo thời gian, người dân chuyển sang dùng đồ nhôm, nhựa, i- nốc... Gốm Mường Chanh đã bị mai một. Cả xã hiện chỉ còn hai, ba người vẫn đang gìn giữ, lưu truyền nghề gốm của cha ông. Ông Hoàng Văn Phương là một trong số ít người ở xã vẫn đang  lưu giữ và phát triển nghề thống của cha ông để lại.

Ông Phương cho biết: “Một trong những yếu tố làm nên vẻ đẹp của gốm Mường Chanh là chất đất. Đất Mường Chanh là loại đất dẻo, đất sét pha cao lanh có chất lượng tốt. Những người thợ không sử dụng phương pháp lọc đất như những vùng gốm khác mà dùng cối để giã đất. Để làm được một sản phẩm gốm phải trải qua nhiều công đoạn như: Giã đất, nặn gốm, phơi và nung. Tất cả các công đoạn đều làm bằng tay cho nên mỗi sản phẩm gốm đều chứa đựng  tình cảm và sự tâm huyết của những nghệ nhân nơi đây”.

Nhiên liệu nung gốm ở đây chủ yếu là củi, mà hầu hết là tận dụng cây, cành khi phát nương rẫy. Để tạo màu sắc cho gốm, người thợ sẽ lên rừng hái lá dẻ, trước khi dừng lửa, họ cho lá dẻ vào lò rồi lấp cửa, lấp ống khói. Trong quá trình ủ, lá cây này cháy âm ỉ tạo thành khói đen ám vào sản phẩm và sinh ra màu xám đen rất đặc trưng của gốm Mường Chanh. Mặc dù hiện nay gốm Mường Chanh làm ra không còn nhiều người mua, nhưng ông Hoàng Văn Phương vẫn cố gắng lưu giữ nghề gia truyền.

Bản làng đã thay đổi theo thời gian, gốm Mường Chanh không còn có mặt trong các phiên chợ vùng cao. Hiện cả xã chỉ còn 2 lò đỏ lửa, như sự nỗ lực gìn giữ nghề truyền thống của cha ông.

Hồng Việt/VOV-Tây Bắc