Ƀơi Anih pơjrao ruă Ung bướu (bluh asar - ruă blong kô), Sang ia jrao prong kual Dap Kơdư, ƀing ruă bluh asar, brŭ tơsâo juăt ñu nao pơ sang ia jrao lơ̆m plŭi yơh, anun jing ba truh lu tơlơi hŭi rơhyưt, lơ̆m ia brŭ ñu mut ƀong amăng pơkŏn yơh kah hăng ƀong amăng tơlang, amăng tơsô̆, tui anun ngă ruă sui biă, ƀu thâo anŏ ngă. Đa ƀuh hơmâo asar bluh ƀơi tơsâo lĕ gơñu hlong či pơjrao tui tha đưm pơtô, kah hăng tơƀeh, uh hla kyâo kiăng asar añot tui, ngă hnun jing ruă kơtang hloh, pơjrao jing tơnap mơn.

Tui hăng yă H’Bliak Niê (54 thun), ƀơi să Ea Knuếc, tơring čar Dak Lăk jing sa čô mơnuih ta či lăi nao. Sui ƀlem laih, yă H’Bliak mưn ruă amăng tơda, ƀơi tơsâo, juăt mưn ruă ñet ñet lơ̆m ñu ngă bruă glêh, samơ̆ yua ñu alah či nao sang ia jrao, anun ñu pơkun hĭ, ƀu gưt nao pơkă lăng ôh, truh kơ hrơi asar bluh prong krên dên ƀơi tơsâo ñu, ngă ruă, tơkai ñu ƀu anăm rơbat hyu, anun kah sang anŏ mơ̆ng ba ñu nao pơ Sang ia jrao prong kual Dap Kơdư či khăm. Tơdơi kơ pơčrang lăng, pel ĕp tơlơi suaih pral, ơi ia jrao ƀuh ñu ruă bluh asar amăng tơsâo, asar brŭ črăn tal 3 laih, ƀuh ƀong mut amăng tơlang. Ơi Y Ngơi Ayun, han yă H’Bliak brơi thâo:“Pơ sang yă ñu ruă tơkai, ƀu anăm rơbat hyu ôh. Lơ̆m ñu rai pơ sang ia jrao lĕ ơi ia jrao pơkă lăng ñu brŭ asar amăng lăm tơsâo rơwang pơkă tal 3 laih, ƀong mut amăng tơlang. Yua sang anŏ rin, tơnap biă, anun jing ba ñu nao pơ sang ia jrao kaih hĭ, anun yơh ngă kơ ñu ruă kơtang hloh”.

Pô pơkŏn dong lĕ yă Nai H’Ker (48 thun), dŏ pơ să Ea H’leo, tơring čar Dak Lăk. Lơ̆m ƀuh hơmâo asar bluh ƀơi tơsâo, ñu ƀu nao pơ sang ia jrao ôh, ñu ƀong ia bah ƀing tha amăng plơi, pĕ bơnga pơneh, tul săn, giong anun uh, pơđat ƀơi tơsâo, min ngă hnun kiăng asar bluh añot hĭ. Ƀu sui ôh mơ̆ng anun, asar bluh anun ƀu añot tui ôh, jai bơbrah jai prong tui, hơmâo nam rơka, thu hang, ia rơnah bơ mơtăm. Lơ̆m nao pơ sang ia jrao prong kual Dap Kơdư či sem lăng, ơi ia jrao pơsit pô anai ruă brŭ tơsâo kơtang tui ƀơ ƀrư̆, laih dong klĭ ñu rơka, kluč abih yua ñu pơđat bơnga pơneh ƀu hơdjă ôh. Ơi Y Đức Êban, rơkơi yă Nai H’Ker lăi:“Lơ̆m bơnai kâo ñu thâo amăng tơsâo ñu bluh asar, sang anŏ gơmơi pơmin jing bluh asar đôč đač, huăi  hơget lơi, anun jing pĕ mă bơnga pơneh či uh, tul săn uh, pơđat nao ƀơi tơsâo. Ngă tui anun, jing ƀơi tơsâo bơnai kâo ñu rơka, kluč abih, bơbrah prong tui. Lơ̆m anun kah gơmơi mơ̆ng ba nao pơ sang ia jrao, laih anun thâo ñu ruă brŭ asar rơwang pơkă tal 3 laih. Ră anai bơnai kâo pơmut jrao arăng juăt lăi xạ trị 7 wơ̆t laih, ăt dŏ hơmâo krăp lăng dong mơn ƀơi sang ia jrao”.

Tui hăng ơi ia jrao CKII Bùi Quốc Hương - Kơ-iăng khua gơgrong bruă Anih pơjrao Ung bướu, Sang ia jrao prong kual Dap Kơdư, ƀu tui hăng tơlơi ruă pơkŏn lĕ ƀuh nam ruă mơ̆ng blung, bluh asar amăng tơsâo ñu ruă mơ̆ng rơnang đôč, ta ƀu thâo krăn ôh. Lơ̆m phrâo ruă, asar bluh anet aneo đôč, aka ƀu ngă ruă ôh, ƀu hơmâo anŏ phara ôh anun jing abih bang ƀu krăn. Anun yơh ba truh tơlơi rơngôt, lơ̆m thâo tơlơi ruă lĕ ñu ruă kơtang truh rơwang tal 3 tal 4 yơh, ƀudah thâo tơlơi ruă lơ̆m asar bluh prong, ƀong hyu lu anih, ba truh tơlơi ruă pơkŏn, jing ñu mut amăng tơlang, tơsô̆, hơtai, dlô...anun yơh pô ruă ƀuai buai kơtang, ƀu hmao ƀong huă, ƀu anăm pơgang tơlơi ruă, amuñ ƀă kman. Ơi ia jrao CK II Bùi Quốc Hương brơi thâo:“Tơdah tơlơi ruă bluh asar amăng tơsâo ta nao pơ sang ia jrao tañ, sang ia jrao thâo sem lăng, pơkă brơi, phun rup, siêu âm, phin MRI laih anun hơmâo ơi ia jrao apăn bruă pơkă brơi tong ten. Samơ̆ tơdah mă hlong mă hla kyâo či pơjrao, tui anun ngă rơka, ia rơnah kơbum ƀơi tơsâo, jing ngă tơlơi ruă anai kơtang hloh, ñu bluh asar pơ anih pơkŏn dong, lơ̆m anun ta ƀu thâo pơjrao dong tah. Ruă brŭ asar tơdah ta pơjrao ƀu djơ̆ amra ngă rơka klĭ, brŭ klĭ dong, tui anun ta khŏm brač hĭ anih bluh asar lu tui. Tơlơi ruă anai tơdah tañ thâo, pơjrao tañ lĕ ñu suaih hlao. Hơmâo mơn mơnuih mă bruă ia jrao mơ̆ng Sang ia jrao prong kual Dap Kơdư pơjrao tơlơi ruă bluh asar amăng tơsâo mơ̆ng thun 1989 truh ră anai, ñu pơdơi lơtret laih, huăi ruă dong tah, mă bruă tui arăng mơn”.

Lơ̆m ta kaih thâo, bruă pơjrao ƀu kơnong tơnap đôč ôh, ăt rơngiă lu prăk, laih anun ngă kơ tơlơi hơdip ƀing ta tơnap hloh. Sa amăng hơdôm tơlơi hŭi hloh mơ̆ng tơlơi ruă brŭ tơsâo lĕ ta ƀu thâo hlâo, ƀu thâo ñu hiư̆m pă, lu đah kơmơi ruă mơ̆ ƀu hơmâo nam či ruă ôh. Tơlơi anai jing brơi ƀing ta thâo, pô hlơi tŭ mơn leng kơ amuñ hơmâo tơlơi ruă anai. Ƀu kơnong tơnap thâo krăn tơlơi ruă lơ̆m glăk ruă rơnang đôč ôh, ruă brŭ tơsâo ñu pơplih phara, mơ̆ng tơdu truh kơ ruă kơtang ñu phara mơn. Hơmâo đa asar bluh kaih mơn amăng lu thun, samơ̆ hơmâo mơn pô đa hơdôm blan đôč ruă kơtang yơh. Tơlơi phara anai yơh ngă bruă pơjrao ñu ƀu bơkơnar ôh. Yua hnun, tơlơi yom hloh lĕ ƀing đah kơmơi kiăng nao pơkă tơlơi ruă tui tơđar, pơčrang lăng ruă brŭ tơsâo. Tañ thâo hăng pơgang klă djru ba adơi amai hiam drơi jăn, hơdip mơak hloh.

Hơdôm tơlơi mưn hăng hơdră pơhlom pơgang tơlơi ruă bơbrŭ tơsâo

Tơlơi ruă bơbrŭ asar amăng lăm tơsâo lĕ hơmâo lu biă mă hăng ba truh tơlơi djai lu hloh ƀơi ƀing đah kơmơi, ƀing đah rơkơi ăt hơmâo mơ̆n ƀơi lŏn tơnah. Tơlơi ruă anai, bơbeč djơ̆ sat biă mă kơ tơlơi suaih pral, drơi jăn pran jua laih anun truh kơ tơlơi pơmin hăng boh tŭ yua klă amăng tơlơi hơdip mơda ƀing đah kơmơi hrơi. Kiăng thâo tong ten kơ tơlơi ruă bơbrŭ asar amăng tơsâo, hơdră pơjrao laih anun pơhlom pơgang hlâo tơlơi ruă anai, khul čih tơlơi pơhing hơmâo tơña ten kơ ơi ia jrao kơhnăk hnŏng II-CKII Bùi Quốc Hương-Kơ-iăng khua wai lăng sang bruă pơjrao tơlơi ruă bơbrah blong kô, Sang ia jrao Dap Kơdư tui anai.

 -Ơ ơi ia jrao, tơlơi pơhing hơmâo tơlơi ruă bơbrah hăng bơbrŭ asar amăng tơsâo ră anai hiư̆m pă hăng yua hơgĕt hơmâo tơlơi ruă ba truh?

-Ơi ia jrao CKII Bùi Quốc Hương: Ƀơi Việt Nam ăt kah hăng ƀơi rŏng lŏn tơnah ră anai, tui hăng tơlơi jŭ yap phrâo anai hloh, tơlơi ruă bơbrŭ asar amăng lăm boh tơsâo hlăk dong mrô sa rơnoh jŭ yap mrô mơnuih hơmâo tơlơi ruă. Sa thun hơmâo truh 2 klăk 200 rơbâo čô mơnuih ruă. Việt Nam dong tal sa mrô đah kơmơi hrơi hơmâo tơlơi ruă bơbrŭ asar. Rim thun mơ̆ng 24-25 rơbâo čô phrâo ƀuh, aka yap pơ alin glăi abih bang ôh anun. Mrô mơnuih djai yua tơlơi ruă anai, truh 10.000 čô, hơmâo mơ̆ng 8-9%. Tơlơi ruă bơbrŭ asar amăng boh tơsâo lĕ sa amăng hơdôm tơlơi ruă dưi hơmâo Anom bruă ia jrao rŏng lŏn tơnah hăng ƀing mơnuih rơgơi kơhnâo kơsem min lu biă mă, truh ră anai hơmâo lu mơta gơnam yua măi mok phrâo pơčrang hăng pơjrao tañ ăt dưi hlao mơ̆n tơlơi ruă anai, tơdah thâo ƀuh tañ hăng pơgăn hĭ ñu.

Tơlơi ruă bơbrŭ asar boh tơsâo lăi pha hăng tơlơi ruă bơbrŭ asar hnun mơ̆n, phun ñu ba truh aka ƀu thâo tong ten ôh samơ̆ hơmâo hơdôm tơlơi ngă amuñ ba truh tơlơi ruă bơbrŭ asar amăng lăm boh tơsâo. Mơta sa lĕ tơlơi dŏ dong ƀong huă, bơhmutu pơtơ̆p rơjang drơi jăn, ƀong huă lu đơi ia rơmă, đah kơmơi rơmong plin, rơbêh kĭ, ƀing djup hot, ƀing mơñum tơpai, ƀiêr. Rơngiao kơ anun, hơmâo mơ̆n tơlơi ruă bơbrŭ asar pơdjơ̆ nao yua dŏ rơkơi kaih đơi, tơkeng ană kaih, ƀing đah kơmơi hơmâo ană, ƀu pơmem ană hăng tơsâo gơñu pô. Đơ đam hơmâo tơlơi ruă bơbrŭ asar yua kơ ƀă mơ̆ng drah kơtăk djuai pơdŏ glăi mơ̆ng ơi yă, amĭ ama, phung wang sa drah kơtăk juăt hơmâo laih mơ̆ng hlâo. Anun yơh anŏ ngă amuñ ba truh tơlơi ruă bơbrah hăng brŭ asar amăng lăm tơsâo. Bơ phun ñu ba truh rơđah rơđong biă mă lĕ aka ƀu thâo tong ten lơi.

-Hnĭ ngă kiăng tañ thâo, ƀuh tơlơi ruă bơbrŭ asar amăng tơsâo?

-Ơi ia jrao CKII Bùi Quốc Hương: Tơlơi ruă bơbrŭ tơsâo lĕ sa djuai tơlơi ruă bơbrŭ asar dưi mơ̆n pơhlom hlâo, pơkă lăng hlâo hăng pơjrao tañ djơ̆ hơdră, sit ta mưn ƀuh amăng drơi jăn ta bơbrah đĭ kah hăng bơbrah tlăn (brah klăn), ñu phara biă hăng tơđar juăt bơbrah hlâo kơ anun, khom nao pơkă lăng pơ sang ia jrao, brơi ƀing ơi ia jrao sem lăng hăng pơjrao tañ. Ƀu dưi pơjrao mă tă tăn hăng ƀing pơjrao hăng jrao akha kyâo ƀudah pơjrao tlâ̆o jrum čâm kư̆u. Biă mă ñu, amăng tơlơi ruă bơbrŭ asar tơsâo pơdjơ̆ nao arăt đing ia tơsâo, đing ia drah amăng lăm, ƀing đah kơmơi rim blan sit ƀuh eng, năng ai mơ̆ng 7-10 hrơi tơsâo rơ-un hĭ, lơ̆m anun khom nao pơkă lăng hlâo yơh, tơdah ƀuh anŏ bơbrah bil bul amăng lăm, ƀudah atong tơsâo lŭn hĭ amăng lăm, klĭ ƀơi atong tơsâo ñu pơblih, ñu hrut hĭ klĭ kliăng ƀơi tơsâo, ƀudah hơmâo ia tơsâo rơnah, ƀu djơ̆ hrup tơđar ôh, khom nao pơ sang ia jrao sem lăng mơtam yơh, mă drah, ia tơsâo ba pơčrang tong ten. Pơ sang ia jrao, hơmâo lu hơdră bă drah, ia rơnah, ia tơsâo ba pơčrang kiăng thâo krăn laih anun pơjrao tañ  hloh.

Kiăng thâo ƀuh tañ tơlơi ruă bơbrŭ asar ƀơi tơsâo hơmâo 3 mơta kiăng pơtă lui hlâo: Sa lĕ ta sem mă ta pô ƀơi tơsâo. Dua lĕ nao pơkă lăng pwočrang abih bang rim thun sa wơ̆t. Dua mơta hơdră mă rup, pơčrang kiăng sem lăng tơlơi ruă mă rup X-quang hăng pơčrang hlom bom drơi jăn hăng măi pơčrang MRI ( Em-Rai), nao pơkă lăng sa thun boh ƀiă sa wơ̆t, kiăng tañ thâo ƀuh tơlơi ruă tañ hloh.

Tơdah hơmâo tơlơi ruă ƀuh kaih đơi, bruă pơjrao hăng djru ba đôč, kiăng hlao mơtam tơnap yơh. Amăng tơlơi ruă bơbrŭ asar tơsâo, arăng pơjrao pơ sang ia jrao prong giăm amăng tơring čar tŭ mơ̆n, pơjrao hĭ anih hơmâo kman ruă ngă bơbrŭ asar, ataih lĕ kman rui hyu amăng anih pơkŏn laih. Pơjrao sa anih lĕ, brač, pơčrang hăng apui hơmâo jrao ƀong kman, tơdah kman rui hyu laih yua ia jrao hăng mơñum ƀudah tlâ̆o ia jrao ngă tơdu tơlơi ruă đôč.

Amăng tơlơi ruă bơbrŭ asar tơsâo, anăm lui đĭ kĭ ôh, anăm ƀong huă añăm hơtŭk, hna lu ia rơmă, đah kơmơi hrơi anăm djup hot, mơñum tơpai, ƀiêr ôh hăng kơtưn rơjang drơi jăn, bơtơpư̆ tơkai tơngan, drơi jăn na nao, khom dŏ rơkơi hăng tơkeng ană djơ̆ thun tañ ƀiă, anăm dŏ kaih ôh, sit hơmâo ană, khom brơi ană mĕm ia tơsâo amĭ, tơdơi kơ tơkeng mơtam. Hlâo adih, tơlơi ruă bơbrŭ asar tơsâo laih anun bơbrŭ čơđeh asar amăng lăm drơi jăn juăt bưp amăng ƀing tha đôč. Ră anai, mơnuih mơ̆ng 40 hăng 50 thun hơmâo baih, lu tui dơ̆ng. Yua kơ anun, Khul pơjrao tơlơi ruă bơbrŭ asar Rŏng lŏn tơnah, pơtă pơtăn kơ ƀing đah kơmơi hrơi 40 thun pơngŏ lĕ khom nao pơkă lăng, pơčrang na nao drơi jăn, tơlơi suaih pral rim thun.

-Hai, bơni kơ ih ơi ia jrao hŏ, tơlơi kah pơpha anai tŭ yua biă mă kơ ƀing dŏ hmư̆!