Peăng kong xêi a buôn Rách, cheăm Ea Wer, kong pơlê Dak Lak tâng khía pê tơkâ luâ mâu loăng kơphế hlối tâng idrâp í kăn kơtêa krếo dêi pó mot tung rông pá kơdâm hngêi trá. Tung hngêi kŭn dêi rơpŏng o H’HMin Kƀuôr, pôa Y Ken Knul, krâ pơlê 60 hơnăm troh kơ- êng tơpui tơno ‘na tơdroăng hriâm dêi o kơdrâi ki dế hriâm lâm 11. Tơpui keăn vâ keăn ôh há, pôa Y Ken tối pơchân H’HMin tiah kố: mơngế Tây Nguyên hdrối nah tô tuăn kơtiê pêi cheăng tăng kế kâ, kế xâp, nôkố tô tuăn xua ôh tá ‘nâi chư kuăn nĕng tung pơlê thế hriâm, thế nâi chư mê nếo hlê troăng hơlâ dêi Đảng, nếo ‘nâi pêi cheăng kâ, ‘nâi ki lâi tro ki lâi ôh vâ pôi tá tro khu ‘mêi pơlông djâ.

“Thế kơdo mơ-eăm lăm hriâm, tâng ôh tá châ hriâm ti lâi chiâng ‘nâi chư, hngêi trung hiăng ai. Pin hriâm hên xo ah hmôi kô hlâu ăm pin, nôkố pêi chiâk tê báu xuân kâng kĭ, tê prá xuân kâng, tê alâi xuân kâng ai kâng kĭ ‘nôi nếo ’nâi yă liăn, ngế ki tá vâ lăm hriâm kô tro lŭp hên, lăm hriâm nếo ‘nâi hên”.

Tâng ối pakĭng krâ pơlê, H’HMin Kñuôr ‘ngoh dêi ko. O hriâm lâm 11 dêi hngêi trung râ má pái phôh thong Buôn Đôn hlê tiah kố, rêm rôh krâ pơlê lăm pôu ôh ti xê to kơ-êng tơdroăng hriâm mê cho mơhnhôk thế mơ-eăm hriâm cho tơdroăng ki pơlê tơngah kơ mâu rơxông nếo.

“Hmâ hlo krâ pơlê xuân lăm pôu mơhnhôk thế mơ-eăm hriâm, púi vâ mâu vâi o hriâm ‘na pơkeăng vâ tê pơkeăng mê vâi kô mơ-eăm hriâm khât tâ nếo vâ ai tiô tơdroăng ki tơná púi vâ’’.

A ƀuôn Tul, cheăm Ea Wer, tíu ki ai 367 rơpŏng kuăn pơlê lối 1 rơpâu pơ‘leăng mâ mơngế, lối 95% cho kuăn ngo, hnoăng cheăng dêi ngế kuăn pơlê pâ nhoăm xuân châ mơhno nhên tung tơdroăng rak tơniăn pơlê xâu lơ ai khu ‘mêi pơlông djâ pro tơdroăng ôh pá tro, lơ djâ khôp ki hmâng vâ, Nâ H’Kiêp Kbuôr, ngế pơkuâ ngăn ƀuôn Tul B ối chôu pâ tiah kố, hdrối nah mâu rơpŏng ki ‘nâ klâ xêh vâ tiô tơdroăng khôp ki phá xêh cho khôp ki ôh tá tro luât. Hơnăm 2019, ai ngế ing tíu ê troh a pơlê mơhnhôk kuăn pơlê tiô khôp ki ôh pá tro mê. Drêng mê, mâu kăn kong pơlê, mâu kong an rơtế ƀă krâ pơlê, mâu ngế ki kuăn pơlê pâ nhoăm hiăng pôu tơrêm toăng hngêi tối nhên ăm kuăn pơlê hlê: tơniăn ‘na loi tĭng tiô khôp ngế ki lâi vâ tiô khôp la thế tiô tơdroăng khôp ki tro luât, pêi pro tro tiô troăng hơlâ dêi Đảng ƀă tơnêi têa. Tâng loi mâu ki ‘mêi pơlông djâ bú pro chiâng ai tơdroăng ôh tá tơrŭm dêi rơpó tung pơlê, thăm nếo tơdjâk troh tung la ngiâ ăm mâu kuăn ‘nĕng tơná pin.

“Pin tối nhên ăm mâu rơpŏng kuăn pơlê, nôkố mâu tơdroăng ki pơxúa xúa tơnêi têa tŏng gum, pơtih nôkố môi kơtâ hlá mơ-éa khai sanh, tâng êh ôh tá pro ƀối mâu troăng hơlâ dêi tơnêi têa, mê kuăn ‘nĕng êh xo ah hmôi ti lâi chiâng ai môi hlá mơ-éa lý lịch ki lĕm. A hnê tối ăm vâi thế pêi pro tro tiô luât hiăng hnê. Nôkố mâu rơpŏng kuăn pơlê ki lâi xuân châ kơjo kum tiô Tơdroăng 135 cho păn ro kăn ăm ai kuăn’’.

Klêi tơ’mot tơdjuôm, ƀuôn Nà Xược ƀă thôn 5 cheăm Ea Wer chiâng môi pơlê tơdjuôm. Môi pâ kuăn pơlê hdrông kuăn ngo, môi pâ cho mâu Xuăn, túa tơlá pơrá phá dêi pó, rêh kâ ối phá dêi pó mê chiâng ai tơdroăng pá vâ ví ôh tá ai tơdroăng tơpui tối dêi rơpó ti kố ti mê. Pôa Y Pa Na Niê, krâ pơlê hlê tiah kố, vâ rak tơniăn ki hdrối thế rak ki tơrŭm dêi rơpó hdrối.

“Hnê thôn thế pêi pro tro tiô troăng hơlâ hnê mơhno dêi luât Tơnêi têa, má péa, cho túa tơlá tung rêh ối, má pái thế tơrŭm dêi rơpó. Mâu tơdroăng mê kô achê dêi rơpó, môi tiah têa kơxĭ ôh tá ai kĭng.  Tâng hmếo pơ krê túa rêh ối tiah kố, túa tơlá rêh ối ngế ki kố tiah kố, ngế ki tá tơ ê mê cho ối pơrah dêi rơpó, tơpui ‘mêi kuăn pơlê peăng Kơnhŏng, tơpui ‘mêi kuăn pơlê kuăn ngo mê ôh tá chiâng phêp tiah mê, thế troh veăng tơmâng hnê, tối nhên tơdrêng hlối, xâu xo ah hmôi kô rế ôh tá tơrŭm’’.

A tơdế kong ngo Tây Nguyên, kring vế troăng hơlâ dêi Đảng ôh ti xê to mâu tơdroăng ki hơngế hngo. Gá pơxiâm ing tơdroăng rak ăm pơlê tơniăn, mơhnhôk kuăn ‘nĕng mơ-eăm lăm hriâm, tâh lôi túa tơlá ton nah ki ôh pá tro, tơplâ ƀă mâu ki loi tĭng hmâng vâ, rak ăm pơlê pôi tá tơmâng loi khu ’mêi pơlông djâ pro tơklâ ki tơrŭm dêi hdroâng mơngế. Nâ H’Bon Zu, Kăn hnê ngăn Vi ƀan Măt trâ̆n tơnêi têa Việt Nam cheăm Ea Wer ăm ‘nâi, ngế kuăn pơlê pâ nhoăm ƀă krâ pơlê cho kông ki tơdjêp pơla troăng hơlâ dêi Đảng ƀă hiâm mơno kuăn pơlê.

“Hnoăng cheăng dêi krâ pơlê ngế kuăn pơlê pâ nhoăm cho kông tơdjêp pơla kuăn pơlê ƀă Đảng, tơleăng mơnhên mâu tơdroăng ki xơpá, tơvâ tơvân ƀă tối mâu tơdroăng púi vâ dêi kuăn pơlê ƀă Đảng ƀă Tơnêi têa; teăm tơleăng mơnhên mâu tơdroăng tơdjâk troh ‘na rêh ối kuăn pơlê, malối mâu tơdroăng rêh ối pơlê pơla, mâu tơdroăng tơkêa bro ki tơdjâk troh ‘no liăn pêi cheăng a cheăm Ea Wer’’.

Dak Lak nôkố ai vâ chê môi rơpâu ngế krâ pơlê, cho mâu ngế ki kuăn pơlê pâ nhoăm tung hdrông kuăn ngo. Vâi cho mâu loăng kân ki ối a tơdế pơlê, krá kak rak ăm chiâk deăng, ôh tá kâi kơtong mơhé vâ ai khía kân khía ‘mêi pê, rak ăm kuăn pơlê môi hiâm môi mơno loi tiô Đảng. Jâ Nay H’Nan, Phŏ pơkuâ ngăn Hdroâng kuăn ngo ƀă Loi tĭng tiô khôp kong pơlê Dak Lak ăm ‘nâi:

“Ngế kuăn pơlê pâ nhoăm cho kông tơdjêp kô pơtroh mâu tơdroăng, luât tŏng gum, tơdroăng pơkâ dêi Đảng, Tơnêi têa troh kuăn  pơlê. Vâi cho mâu ngế châ râ ủi xuân môi tiah mâu kăn tơkŭm po ăm lăm hriâm vâ ‘nâi plĕng tơdroăng nếo ai, ing mê mơhnhôk kuăn pơlê pêi pro tro mâu luât pơkâ dêi Đảng’’.

Kuăn pơlê Tây Nguyên pơtih pơlê môi tiah khu chêng kân tung khu chêng mê ai koăng, koăng kân, koăng kŭn, koăng ai klo, chêng ki tơdrăng… rêm to chêng mê ai môi idrâp krê xêh, la tâi tâng mê tơgôu thế tơtro dêi rơpó tơtro ƀă idrâp dêi hơkâ mê chiâng tơdrá chuât ro lâp kong ngo. Rơkong tơpui dêi krâ pơlê cho idrâp hơkâ ki mê. Ôh tá pơ’lok la tŭm ivá rak idrâp ăm pơlê. Pơla rơxông rêh ối xúa măng pơlê pơla tơrêm hngêi, pơla ki ai hên mâu tơdroăng chêh tối tơvât tơvĕng ki tro ai, ôh ai, krâ pơlê cho ngế ki kuăn pơlê loi dế rêm hâi rak ăm kuăn pơlê “hlê nhên mâu tơdroăng” ai tơrŭm ivá “kâi trâng’’ xua hên  mâu tơdroăng chêh ôh tá tro; rak ăm plá on ki tơrŭm dêi rơpó ôh tá kâi tơklâ pơla kong ngo; rak ăm tuăn loi dêi kuăn pơlê ƀă Đảng đi đo krá kak môi tiah rêi loăng hiăng hŭn trâu tung tơnêi khêi bazan Tây Nguyên.