Người Cơ Tu cư trú lâu đời ở vùng Trường Sơn thuộc thành phố Đà Nẵng và thành phố Huế. Theo không gian cư trú, cộng đồng Cơ Tu có thể chia thành hai nhóm lớn: Cơ Tu Jal ở vùng núi cao và Cơ Tu Ếp ở vùng thấp, gần khu vực đồng bằng. Điều kiện địa lý, giao thông và quá trình giao lưu với bên ngoài tạo nên những sắc thái riêng trong tiếng nói, phong tục và đời sống văn hóa của mỗi cộng đồng.

Chị Đinh Thị Thìn, người Cơ Tu vùng thấp (Đông Giang), khi vào học tại trường phổ thông dân tộc nội trú đã bất ngờ nhận thấy mình khó hiểu tiếng Cơ Tu của những người bạn đến từ Tây Giang. Sự khác biệt không chỉ nằm ở ngôn ngữ mà còn thể hiện trong cách ăn uống, sinh hoạt và phong tục. Theo già làng Briu Pố, điều kiện địa lý, giao thông và quá trình tiếp xúc với người Kinh đã khiến văn hóa Cơ Tu ở vùng thấp có sự tiếp biến, trong khi cộng đồng vùng cao duy trì được nhiều nét sinh hoạt truyền thống. Tuy vậy, những giá trị cốt lõi của văn hóa Cơ Tu vẫn có nhiều điểm tương đồng.

Trong quá khứ, những khác biệt về phong tục, tập quán và những quan niệm hình thành từ lịch sử từng khiến hôn nhân giữa người Cơ Tu vùng cao và vùng thấp gặp nhiều rào cản. Câu chuyện của anh A Lăng Cừ và chị Đinh Thị Thìn là một ví dụ. Hai người quen nhau từ năm 2005, sau 6 năm tìm hiểu mới quyết định kết hôn. Khi đó, gia đình hai bên vẫn còn những băn khoăn về sự khác biệt phong tục và phải thực hiện những nghi thức truyền thống để hóa giải những điều kiêng kỵ giữa hai cộng đồng.

Trong cuộc sống sau hôn nhân, những khác biệt tiếp tục xuất hiện từ những việc rất nhỏ như quà cáp khi về thăm nhà ngoại hay cách ứng xử với các món ăn trong mâm cơm. Nhưng qua thời gian, hai vợ chồng và gia đình hai bên dần hiểu, chấp nhận và dung hòa những khác biệt. Theo chị Thìn, ngày nay tại làng Bhơ Hôồng cũng như nhiều cộng đồng Cơ Tu khác, chuyện người vùng cao xuống vùng thấp và ngược lại kết hôn đã trở nên bình thường hơn.

Cùng với sự giao lưu giữa các cộng đồng, nhiều giá trị văn hóa từng bị mai một ở vùng thấp đang được khôi phục. Người dân học múa Tung tung da dá, nói lý, hát lý, học dệt thổ cẩm. Những phụ nữ Cơ Tu vùng cao về làm dâu ở vùng thấp cũng trở thành những người truyền lại nghề dệt và các kỹ năng văn hóa truyền thống cho cộng đồng.

Ngược lại, một số phong tục vùng cao cũng được điều chỉnh để phù hợp với đời sống hiện nay. Tại thôn Bhơ Hôồng, xã Sông Kôn, thành phố Đà Nẵng, sự phát triển của du lịch cộng đồng đặt ra yêu cầu phân biệt giữa hoạt động văn hóa phục vụ du khách với những nghi lễ thực sự dành cho cộng đồng và thần linh. Việc điều chỉnh cách thức thực hành giúp người dân vừa giới thiệu văn hóa Cơ Tu đến du khách, vừa giữ được sự tôn nghiêm của các nghi lễ truyền thống.

Từ những khác biệt về tiếng nói, phong tục đến những rào cản trong hôn nhân, quá trình giao lưu đang từng bước đưa các cộng đồng Cơ Tu đến gần nhau hơn. Những cuộc gặp gỡ, hôn nhân, giao lưu văn hóa và phát triển du lịch cộng đồng không chỉ tạo điều kiện để người Cơ Tu học hỏi lẫn nhau, mà còn mở ra cơ hội khôi phục những giá trị từng bị mai một và chủ động điều chỉnh một số tập tục cho phù hợp với cuộc sống hôm nay.