Ở mỗi địa hình cư trú, tùy từng điều kiện tự nhiên về đất, nước mà người Xinh Mun có cách canh tác khác nhau để thích ứng.

Họ có kỹ năng khai khẩn ruộng bậc thang, làm ruộng nước. Ông Vì Văn Nèn, người Xinh Mun ở xã Yên Sơn, tỉnh Sơn La cho biết, để tạo ra ruộng bậc thang, bà con phải nghiên cứu tạo ra hệ thống kênh mương dẫn nước vào ruộng. Một số nơi dùng máng nước, họ chặt tre, nứa tạo hệ thống đường chảy để canh tác.  

Ông Vì Văn Nèn cho biết, hiện nay người dân trong xã đã chuyển một phần diện tích lúa nương sang trồng cây ăn quả, chủ yếu là mận. Theo ông, thu nhập từ cây mận cao gấp 6 - 7 lần so với cây lúa. Một số diện tích được trồng xen cà phê; nơi có nguồn nước thì người dân chuyển sang trồng lúa nước, có thể sản xuất 2-3 vụ mỗi năm.

Trong truyền thống, người Xinh Mun dựng nhà sàn có mái hình mai rùa để tránh gió lùa, đồng thời che nắng, che mưa cho các thế hệ. Trước đây, nhà thường có 5-7 gian nhưng hiện nay quy mô này ít phổ biến do chi phí xây dựng lớn. Không gian trong nhà được phân chia theo vị trí, gian giữa dành cho chủ nhà, các gian bên dành cho con cái. Trên mái nhà có “khảu cút” - hai cây tre bắt chéo nhau, một chi tiết thể hiện vai vế của gia chủ. Theo phong tục, người mới ra ở riêng chưa làm khảu cút; chỉ khi đã trưởng thành, lập gia đình mới làm chi tiết này. Hai bên đầu hồi có cầu thang lên. Cầu thang cuối nhà dành cho phụ nữ, còn cầu thang phía trước nhà dành cho nam giới và khách.

Nhìn ngôi nhà đơn sơ với tre, nứa, gianh nhưng chứa đựng trong đó cả tri thức chống chọi với khí hậu khắc nghiệt của núi cao. Nó cũng mang những đặc trưng văn hóa để nhận biết người Xinh Mun với những tộc người khác. Và hơn hết, nó chứa đựng những tập tục truyền đời làm nên bản sắc của người Xinh Mun.

Lên nhà mới, gia chủ phải mời được ông cậu hoặc bố vợ lên nhóm ngọn lửa đầu tiên trong bếp mới. Trong đêm nhóm bếp đầu tiên ấy, người ta sẽ không để lửa tắt. Hàm ý những điều may sẽ ở lại với ngôi nhà.

Theo phong tục, khi làm lễ thờ ông bà tổ tiên, gia đình sẽ đan tấm mắt cáo bằng cây xanh. Và trong phạm vi một ngày họ sẽ thực hiện “cấm nhà”.

“Những người khác ngôn ngữ sẽ không được phép vào. Ngày ấy chỉ được phép nói tiếng Xinh Mun. Phong tục mình kiêng kỵ thế”. – Ông Vì Văn Nèn chia sẻ.

Qua tập tục dựng nhà, cách sống, cách ở dưới mái nhà ấy mới thấy mối quan hệ khăng khít của cộng đồng với môi trường tự nhiên. Nó cũng trở thành một trong những thành tố quan trọng làm nên bản sắc người Xinh Mun./.