Tết Aza vêy pr’đợc la lay nắc bhiệc bhan hơnh déh ha roo t’mêê. Nâu đoo nắc mưy ooy đợ bhiệc bhan chr’nắp bhlâng lâng đhanuôr k’coong ch’ngai A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Bêl hân noo bơơn bhrợ liêm xang, đhanuôr acoon cóh Pa Cô, Tà Ôi, chr’hoong A Lưới r’rộ r’răm hơnh déh Tết Aza, zước nhăn râu pr’đoọng, k’bhộ ngăn chô tước zâp đông. Nâu đoo nắc c’cir văn hoá liêm chr’nắp t’mêê bơơn Bộ Văn hoá thể thao lâng du lịch moon nắc c’cir văn hoá phi vật thể k’tiếc k’ruung.

 

Lứch c’moo, xoọc bêl bơơn bhrợ cóh ha rêê liêm xang, zâp vel bhươl đhanuôr acoon cóh Pa Cô, Tà Ôi cóh chr’hoong k’coong ch’ngai A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế r’rộ r’răm hơnh déh Tết Aza, bhuốih cáih plêệng k’tiếc, a’bhô dang. T’coóh Vel Hồ Văn Im, cóh vel Pe Đụt, chr’val Hồng Trung, chr’hoong A Lưới moon, Tết Aza dzợ bơơn ta moon nắc bhiệc bhan hơnh déh ha roo t’mêê xang mưy c’moo t’bhlâng bhrợ têng ha rêê đhuốch. Pr’ắt bh’rợ ra văng tết Aza chô zâp ooy. Apêê pân jứih nắc moót cóh crâng lướt p’penh b’bơơn, pân đil xát ha roo bhrợ têng a’vị cuốt, taanh bhrợ đợ n’đoóh a’doóh laliêm đoọng bhuốih dang lâng bhrợ pr’hêl tết đoọng ha pr’loọng đông. Bêl k’noọ bhrợ têng bhiệc bhan bhlâng cóh vel đông, zâp pr’loonbgj đông, tô bhúh bhrợ têng bhiệc bhuốih đhị đông. T’coóh vel Hồ Văn Im đoọng năl cớ, zâp t’coóh vel cóh đâu zêng lướt vốch cóh zâp vel đông, zước nhăn tr’mung c’rơ đoọng ha zâp ngai. Xang nặc zâp pr’loọng đông, tô bhúh cóh vel bhươl âng đơơng jập đô chô tước đông dal zr’nưm đoọng lêy bhuốih zr’nưm vel bhươl lânghơnh déh ta mooi tước: “Râu pr’đươi đoọng lêy bhuốih dang vêy zâp râu cơnh a’bhoo, k’đậc, xang nặc ha roo. zâp râu lêệ la cơnh bé, a’ọc, a’tứch lêy liêm zâp, đoọng chắp hơnh a’bhô dang lêy đoọng ha đay vêy choom bơơn bhrợ cha liêm bấc ooy mưy c’moo nua, doọ jéh k’ay.”

Bhiệc bhan Aza dzợ vêy 2 râu Aza Căn lâng Aza Conh. Aza Căn bơơn đhanuôr bhrợ têng zâp c’moo lâng zâp pr’loọng đông. Ha dợ bhiệc bhan Aza conh ta bhrợ têng bhứah cóh prang vel bhươl, buôn tơợ 3-5 c’moo mưy chu, bêl bơơn bhrợ bấc cắh cậ pr’ắt tr’mung đhanuôr k’bhộ ngăn, liêm zâp. Nâu đoo nắc bhiệc bhan ga mắc ta bhrợ têng zâp j’niêng cr’bưn tắc ta rí, đợ mơ ta mooi lêy chô pấh bấc, tơợ k’coon cha châu cóh vel đông ch’ngai lâng zâp t’coóh vel, trưởng tô bhúh, pr’zợc âng zâp vel bhươl kết nghĩa tước pấh. Đợ râu pr’đươi đoọng lêy bhuốih dàng cơnh xong đông, lêệ xong óih, a’ọc, a’xiu, a’tứch ta úh, a’vị đêệp hor cóh n’coo, búah... xang bêl j’niêng cr’bưn bhuốih bhrợ nâu nắc lêy đợ pr’múa pr’hát pr’hay cóh k’coong ch’ngai. T’coóh vel Hồ Văn Hạnh, đhanuôr Pa Cô moon bhiệc bhan Aza zâp ngai zước nhăn râu k’bhộ ngăn, c’moo t’mêê bhrợ têng cha liêm choom: “Cr’chăl lêy bhrợ têng cha zr’nắh k’đhạp ooy c’moo, tước lứch c’moo bhrợ têng bhiệc bhan Aza zr’nưm âng pa zêng tô bhúh cóh vel bhươl. Tơợ pr’loọng đông tước tập thể đoọng zước nhăn đắh a’bhô dang, chắp hơnh lêy đoọng bơơn bhrợ bấc c’moo nua lâng zước nhăn đắh a’bhô dang lêy zooi zúp cớ c’moo t’tưn boo đhí liêm crêê, ha roo a’bhoo đhanuôr dưr váih liêm, váih bấc cr’liêng ha roo, cha nêếh.”

Bấc c’moo đâu, bhrợ têng pr’ắt tr’mung t’mêê, bhiệc bhan Aza Conh cắh dzợ vêy tắc ta rí, xăl ooy đâu, đhanuôr nắc lêy bhuốih acoon bé. Bê t’ngay tết Aza Conh, zâp apêê pân jứih pân đil âng vel xập đợ xa nập liêm bhlâng đh’rứah ting t’nơớt chi ớh, ặt pazưm liêm ta níh đhi noo, pr’zợc, zước nhăn mưy hân noo cha ha roo t’mêê k’bhộ ngăn, vel bhươl têêm ngăn. Ha dang pô cram doọ zroọ nắc đợ râu cr’noọ cr’niêng đoọng mưy c’moo t’mêê k’bhộ ngăn bơơn zâp a’bhô dang lêy đoọng. p’căn Lê Thị Thêm, Trưởng phòng Văn hoá Thông tin chr’hoong A Lưới đoọng năl, Bhiệc bhan Aza pazưm liêm zâp đợ c’léh bh’rợ văn hoá pr’hát xa nưl bh’lêê bh’la cơnh pr’hát xa nưl, múa, bhiệc bhan... âng đơơng pr’hoọm chr’nắp lalay âng acoon cóh Pa Cô: “Aza Conh nắc mưy ooy đợ bhiệc bhan ga mắc âng đhanuôr acoon cóh Pa Cô, buôn ta bhrợ ooy k’dâng tơợ 5 c’moo mưy chu. Bêl đhanuôr cóh vel đông bơơn bhrợ bấc, k’rơ, k’bhộ ngăn, nắc bêl đêếc đoọng lêy bhrợ bhuốih cáih a’bhô dang ha roo ơy zooi zúp đoọng ha đhanuôr cóh vel đông k’bhộ ngăn, lâng râu chr’nắp liêm nâu, đhanuôr cóh vel đông nắc lêy bhrợ têng bhiệc bhan Aza Conh. Tước đâu, bhiệc bhan nâu bơơn zư lêy chr’nắp liêm cóh zâp prang đhanuôr.”

Ooy bhiệc bhan Aza Conh, manứih Pa Cô dzợ hơnh déh zâp a’bhô dang cơnh dang plêệng, k’tiếc, đhí, boo, grâm téh, óih, đác... bhiệc bhanAza Conh dưr váih mưy râu liêm chr’nắp, bhrợ p’cắh liêm ta níh pr’ắt tr’nớt acoon manứih lâng zâp đắh c’rơ liêm âng plêệng k’tiếc, crâng k’coong, lấh mơ nắc a’bhô dang ha roo đh’rứah lâng zâp a’bhô dang lơơng nắc ơy lêy đoọng ha đhanuôr ooy pr’ắt tr’mung zâp t’ngay. T’ngay tết Aza dzợ ta moon nắc g’lúh đoọng zâp ngai cóh vel bhươl bhrợ p’cắh râu đoàn kết, t’bil lơi râu tr’mốp loom, cắh liêm crêê, đh’rứah pazưm cr’noọ c’rơ, bhrợ pa dưr vel bhươl k’bhộ ngăn. T’coóh Lê Anh Tuấn, Phó Phân viện trưởng, Phân viện Văn hoá Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam đhị Huế đoọng năl, lâng đợ râu lalay ơy váih âng đay, bhiệc bhan Aza Conh nắc ơy bơơn Bộ văn hoá Thể thao lâng Du lịch moon nắc c’cir văn hoá phi vật thể k’tiếc k’ruung đoọng zư lêy lâng pa dưr mưy j’niêng cr’bưn ma bhưy chr’nắp cóh truíh k’coong Trường Sơn: “Bhiệc bhan Aza Conh âng manứih Pa Cô cóh chr’hoong A Lưới, bhrợ têng ting cơnh 3-5 c’moo mưy chu, lâng 2 râu chr’nắp nắc hơnh déh lâng zước nhăn bơơn bhrợ bấc. Bêl pr’lứch hân noo bhrợ têng nắc cung g’lúh đoọng đhanuôr bhrợ têng bhiệc bhan cơnh bhiệc bhan tết âng apêê a’duôn cóh đồng bằng. nâu đoo nắc j’niêng cr’bưn xay moon tơơm ríah cung cơnh pr’đơợ văn hoá âng đhanuôr bhrợ têng ha rêê. Tu cơnh đâu, ooy bhiệc bhan Aza Conh bơơn ta bhuốih chr’nắp lấh mơ nắc a’bhô dang ha roo.”

Pr’ắt bh’rợ r’rộ r’răm âng Tết Aza xoọc dưr n’léh váih cóh zâp prang vel bhươl ch’ngai bha dắh cóh k’coong ch’ngai Trường Sơn. Tết tước, ta mooi vêy g’lúh lướt ooy A Lưới đợ t’ngay nâu nắc vêy bơơn ắt mamung bhui har, têêm ngăn đh’rứah lâng đợ pr’hát xa nưl pr’hay ha ngur loom manứih./.

 

Tết cổ truyền của đồng bào vùng cao A Lưới 

                         PV Lê Hiếu

Tết Aza còn có tên gọi khác là Lễ mừng cơm mới. Đây một trong những lễ hội thiêng liêng đối với đồng bào vùng cao A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Khi vụ mùa thu hoạch xong, bà con dân tộc Pa Cô, Tà Ôi, huyện A Lưới rộn ràng đón Tết Aza, cầu mong sự no ấm, sung túc đến với mọi nhà. Đây chính là di sản văn hóa tốt đẹp vừa Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Cuối năm, thu hoạch xong mùa màng trên nương rẫy, các bản làng của đồng bào dân tộc Pa Cô, Tà Ôi ở huyện vùng cao A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế rộn ràng đón Tết Aza, tạ ơn trời đất, thần linh. Già làng Hồ Văn Im, ở làng Pe Đụt, xã Hồng Trung, huyện A Lưới kể, Tết Aza còn được gọi là Lễ mừng cơm mới sau một năm lam lũ cùng nương rẫy. Không khí chuẩn bị Tết Aza chộn rộn khắp nơi. Đàn ông vào rừng đi săn, bắt cá; phụ nữ xay gạo làm bánh A Quát, dệt những tấm Zèng đẹp nhất dâng lên Giàng và làm quà Tết cho cả gia đình. Trước khi diễn ra lễ chính thức của làng, các gia đình, dòng họ tổ chức cúng tại nhà riêng. Già làng Hồ Văn Im, cho biết thêm: Các già làng trong dòng họ đến từng gia đình, cầu chúc sức khỏe cho mọi người. Sau đó, các gia đình, họ tộc trong làng đưa lễ vật đến Nhà Dài cùng thực hiện nghi thức cúng chung của làng và đãi khách: “Cái vật lễ mà cúng mâm Giàng có các loại bắp, bí, rồi là lúa. Các loại thịt là thịt dê, lợn rồi gà…Vật lễ đó phải đầy đủ, để mình cảm ơn tổ tiên phù hộ để mình được làm ăn trong một năm đó, không đau ốm, không này nọ.”

Lễ hội Aza có hai loại Aza Kăn và Aza Koonh. Aza Kăn được bà con tổ chức từng năm với quy mô hộ gia đình. Còn lễ hội Aza Koonh được tổ chức quy mô của làng, thường từ 3 đến 5 năm một lần, khi được mùa hoặc cuộc sống của bà con ấm no, đủ đầy. Đây là lễ hội lớn có tổ chức các nghi lễ đâm trâu, số lượng khách mời đông, từ con cháu trong làng ở xa và các già làng, trưởng họ, bạn bè của các làng kết nghĩa đến dự. Những lễ vật để cúng Giàng như: chuột hang, thịt nai, lợn, cá suối, gà trống luộc, cơm nếp được nướng trong ống tre, rượu đoác,… Sau nghi thức cúng tế truyền thống là những điệu nhảy dân vũ mang đậm dấu ấn miền sơn cước. Già làng Hồ Văn Hạnh, người dân Pa Cô cho rằng, lễ Aza mọi người cùng cầu mong no ấm, sung túc, năm mới làm ăn phát đạt: “Quá trình lao động sản xuất mệt nhọc trong năm, cuối năm tổ chức cái lễ hội Aza chung của cả dòng tộc trong làng. Từ trong gia đình cho đến tập thể để cầu các thần linh, tạ ơn các thần linh trong năm vừa rồi và cầu mong thần linh phù hộ đến năm sau khí hậu ôn hòa, lúa ngô của bà con được tốt tươi, cho nhiều hạt thóc, hạt gạo.”

Nhiều năm gần đây, thực hiện nếp sống mới, Lễ Aza Koonh không còn đâm trâu nữa, thay vào đó, đồng bào dâng lễ vật con dê. Vào ngày Tết Aza Koonh, các chàng trai, cô gái của làng mặc những bộ trang phục đẹp nhất hòa nhịp trong điệu múa, điệu nhảy, gắn kết tình anh em, bè bạn, cầu mong một mùa cơm mới no ấm, bản làng yên vui. Tiếng trống, tiếng cồng thúc giục làm cho không khí lễ hội thêm rộn ràng. Vào dịp lễ hội, để cầu cho năm mới mùa màng bội thu, người dân thường phóng loại hoa tre lên trần nhà, mái nhà hay lên những tấm zèng. Nếu hoa tre không rơi xuống có nghĩa là những mong ước cho một năm mới sung túc đã được các thần linh, các Giàng chấp thuận. Bà Lê Thị Thêm, Trưởng Phòng Văn hóa Thông tin huyện A Lưới cho hay: Lễ hội Aza tập trung khá đầy đủ các loại hình văn hóa nghệ thuật dân gian như: âm nhạc, múa, hội họa... mang đậm đặc trưng truyền thống, bản sắc của dân tộc Pa Cô: “Aza Koonh là một trong những lễ hội lớn của đồng bào dân tộc Pa Cô, thường tổ chức trong khoảng từ 5 năm/lần. Khi bà con trong làng được bội thu, sức khỏe, ấm no hạnh phúc, thì lúc đó để tạ ơn thần lúa đã phù hộ cho dân làng được ấm no, với ý nghĩa đó bà con dân làng tiến hành tổ chức lễ hội A Za Kooh. Đến thời điểm bây giờ, lễ hội này được bảo tồn nguyên vẹn về giá trị, về quy mô trong cộng đồng.”

Trong lễ Aza Koonh, người Pa Cô còn tôn vinh và tạ ơn các vị thần như: thần trời, đất, gió, mưa, sấm chớp, lửa, nước,... Lễ hội Aza Koonh trở thành một nét đẹp thể hiện tính nhân văn giữa con người với các thế lực siêu nhiên, đặc biệt là thần lúa cùng các vị thần đã che chở cho người dân trong cuộc sống thường nhật. Ngày tết Aza còn là dịp để mọi người trong các bản làng thể hiện tình đoàn kết, xóa đi những mâu thuẫn, bất đồng và chung sức, chung lòng, xây dựng bản làng no ấm. Ông Lê Anh Tuấn, Phó Phân viện trưởng, Phân viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam tại Huế, cho biết: Với những nét riêng có và đặc sắc của mình, lễ hội Aza Koonh đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nhằm bảo tồn và phát huy một lễ hội thiêng liêng nơi đại ngàn Trường Sơn: “Lễ hội Aza Koonh của người Pa Cô ở huyện A Lưới, tổ cức theo chu kỳ từ 3-5 năm một lần, với hai ý nghĩa quan trọng đó là tạ ơn và cầu mùa. Khi vụ mà kết thúc thì đó cũng là dịp mà người dân họ tổ chức lễ giống như lễ Tết của người Kinh ở đồng bằng. Đây là nghi lễ phản ánh nguồn gốc cũng như nền tảng văn hóa của cư dân nương rẫy. Chính vì vậy trong lễ hội Aza Koonh vị thần được thờ cúng chính là thần lúa.”

Không khí rộn ràng của Tết Aza đang bừng lên trên khắp các bản làng xa xôi giữa đại ngàn Trường Sơn. Tết đến, du khách có dịp lên A Lưới những ngày này, sẽ được sống trong không gian đầy ấn tượng với những lễ nghi truyền thống, sắc xuân ấm áp cùng những lời ca, điệu múa đặc sắc, đắm say lòng người./.

 

 

Hệ PA XUL P'RÁ ACOON CÓH VOV4 ZR'LỤ MIỀN TRUNG
Đông bhrợ bhiệc đhị: 40 Pasteur, thành phố Đà Nẵng
Giám đốc: Phạm Tấn Tư
Phó Giám đốc: Lê Hải Sơn