Tăng ngăn hâi: 26/1/2020

VOV4.Sêdang - Mâu hơnăm achê pơla kố ing tơdroăng ki vâ pêi pro dêi kong pơlê Kon Tum, mơngế Rơteăng a mâu tơring: Kon Plong, Tu Mrong [ă Đăk Glei hiăng mơ-eăm kơhnâ pêt loăng pơkeăng pro pơxúa ‘na cheăng kâ. Troh mơ’nui hơnăm 2019 kố nah, kơnôm ing pêt Sâm Ngọc Linh, sâm kơxái [ă mâu loăng nhâ pơkeăng ki ê, hiăng ai hên mơngế Rơteăng ki pêi cheăng kơhnâ rơkê chiâng kro mơdro\ng. Tung tơdroăng ‘nâi tơmiât trâu hơngế dêi kuăn pơlê mê, Khoa Điềm, ngế chêh hlá tơbeăng dêi Rơ’jiu Việt Nam kơpong Tây Nguyên hiăng lăm troh a kuăn pơlê mơngế Rơteăng ối, hlối ai [ai chêh ‘’Mơngế Rơteăng a Kon Tum pro kro kơnôm ing pêt loăng pơkeăng kong’’.

 

 

Mâu hâi mơ’nui hơnăm, on veăng nâ Y Hie#p, ối a pơlê Tu Râng, cheăm Ngọc Linh, tơring Đăk Glei, kong pơlê Kon Tum xuân ối thâ lâk dêi pôm sâm kơxái. Nâ Y Hiêp sôk ro tối, sâm kơxái lâk troh dâng lâi mê tê tâi troh amê. Ki kân 8 pu\m pôm châ môi kilô tê [a\ yă 200 rơpâu liăn. Ki sap ing 10 troh 15 pu\m môi kilô tê [a\ yă 150 rơpâu liăn. Ki ku\n mê tê sap ing 50 troh 80 rơpâu liăn môi kilô.

 

 

Nâ Y Hiêp lâk pôm sâm kơxái

 

Rêm hâi, on veăng Y Hiêp châ liăn sap ing 4 troh 5 rơtuh liăn ing sâm kơxái. Hơnăm nah, krê liăn tê sâm kơxái rơpo\ng pêi lo châ dâng 250 rơtuh liăn. Hơnăm kố pêi lo châ  hên, yă tê tơniăn tâ, pêi lo châ liăn hên tâ:

’’Pêt sâm kơxái châ tâ pêi kơphế hên ‘nâng. Châ yă, tơ’lêi tê, pêt tơ’lêi há. Pin pêt, lâk tê [a\ mơngế ki rôe troh a chiâk deăng. Hơnăm kố sâm kơxái xuân châ hên, hên pôm kân [a\ le\m pêi lo liăn rêm hâi xuân tê châ dâng 5 rơtuh liăn. Têt hơnăm kố mê mơni phiu ro ‘nâng’’.

 

 

Mơngế Rơteăng a tơring Đăk Glei lâk pơkeăng

 

Môi tiah rơpo\ng nâ Y Hiêp, mơngế Rơteăng a mâu cheăm: Mường Hoong, Ngọc Linh (tơring Đăk Glei); Tê Xăng, Măng Ri, Ngọc Lây (tơring Tu Mrong); Măng Buk, pơlê kân Măng Deăng (tơring Kon Plong) pêt sâm kơxái pá kơdâm kong, pêt tơvât tung chiâk pêt pôm loăng, kơphế… [a\ pơrá châ tơ-[rê hôm. Ki nhên khât ăm hlo tơdroăng mơnhông pêt loăng pơkeăng a kơpong hdroâng kuăn ngo dêi kong pơlê Kon Tum tơniăn le\m.

{a\ péa hdrê loăng ki kơnâ liăn tung kơchơ tê mơdró, mê cho sâm Ngọc Linh [a\ sâm kơxái (Hồng đẳng sâm), cho loăng pơkeăng tung pơlê, xua mê kuăn pơlê ‘nâi nhên [a\ ‘nâi kih thuât pêt rak ngăn. Tâng môi tiah sâm Ngọc Linh bu pêt pá kơdâm kong ilâng a ngo ngối mê sâm kơxái tơ’lêi pêt rak ngăn [a\ vâ chiâng [a\ tơnêi a ngo ngối [a\ kong prâi phá tơ-ê dêi pó.

 

 

To\ng kum hdrê sâm Ngọc Linh ăm kuăn pơlê

 

A tơring Kon Plong [a\ Tu Mrong, mơngế Rơteăng ối châ tơ-[rê [a\ tơdroăng pêt mâu loăng pơkeăng nếo [a\ ki málối cho loăng pơkeăng đương quy. Nâ Y Mua, ối a pơlê Đăk Ne, cheăm Măng Cành, tơring Kon Plong tối ăm ‘nâi, rêm hơnăm rơpo\ng pêi lo tơ’nôm châ chât rơtuh liăn kơnôm loăng pơkeăng kố:

’’Loăng đương quy tơ’lêi pêt, tơ’lêi rak ngăn tâ kơphế hên. Pin pêt loăng plâi kố 2 hơnăm kố klêi mê châ liăn hên. Mâu ngế rôe vâi mot troh a kơdrum rôe hlối. Pôm mê tê 1kilô châ 40 rơpâu liăn [a\ hlá mê 1kilô châ 2 rơpâu liăn. Pêt đương quy pêi lo liăn tơdroăng rêh ối dêi á [a\ rơpo\ng châ tơniăn hên tâ’’.

 

 

Mơngế Rơteăng veăng pêt sâm Ngọc Linh pá kơdâm kong ki ai xêh

 

Séa ngăn ‘na ki châ tơ-[rê cheăng kâ, tơdroăng pêt loăng pơkeăng pêi lo châ hên tâng pơchông [a\ mâu loăng ki ê. {a\ loăng sâm Ngọc Linh, kuăn pơlê a mâu cheăm Tê Xăng, Măng Ri, Ngọc Lây dêi tơring Tu Mrong hiăng pêt châ dâng 30 ha. Rêm kilô sâm Ngọc Linh drêh [a\ tá hlá [a\ pôm dế ai yă dâng 100 rơtuh liăn.

Rêm hơnăm rêm xiâm sâm Ngọc Linh kân cho to lâi chât pơ’leăng. Bu kal 1 iâ tung kơxo# kố mơdâ châ tơ-[rê, rêm xiâm tê ăm kuăn pơlê hiăng ai dâng 300 rơpâu liăn. {a\ loăng sâm kơxái, nôkố mơngế Rơteăng ki hên xuân ối pêt tơvât [a\ mâu loăng plâi ki ê, pêt tơprâ tơpru\ng. Tiô xêo ngăn dêi kơvâ pêi chiâk deăng kong pơlê Kon Tum, tâng tơku\m pêt [a\ rak ngăn tơtro, rêm ha sâm kơxái kô pêi lo liăn lối 1 rơtal liăn.

Pôa Lê Đức Tín, Pho\ hnê ngăn Vi [an tơring Kon Plong, tối ăm ‘nâi, tơdroăng mơnhông pêt pơkeăng hiăng po troăng hluăn ing kơtiê krá tơniăn ăm kuăn pơlê a kong pơlê:

‘’Péa hơnăm kố nah pêt tá hâi hên, pêt tá hâi kân rơdâ laga [a\ mâu loăng pơkeăng apoăng hiăng kum tơdroăng hluăn ing kơtiê [a\ ai mâu rơpo\ng hiăng mơ-eăm xông tơtêk pêi lo châ liăn hên.

Pói tơngah ăm dâng 2 hơnăm nếo [a\ hneăng hơnăm 2020 tiô troăng pêi la ngiâ mơnhông mơdêk pêi chiâk deăng pêt pơkeăng kố mê kuăn pơlê kô re\ng hluăn ing kơtiê kô châ liăn hên [a\ krá tơniăn’’.

Kum kuăn pơlê po rơdâ [a\ng pêt loăng pơkeăng mơnhông cheăng kâ tung rơpo\ng, tung hơnăm 2019, mâu tơring Đăk Glei, Tu Mrong [a\ Kon Plong hiăng pêi tơdrêng, tơru\m hên tơdroăng to\ng kum kuăn pơlê ‘na hdrê pêt, phon rơvât… tâi tâng kơnâ châ rơtal liăn. Tơdrêng amê, kơvâ pêi chiâk deăng kong pơlê Kon Tum thăm hnê khoa hok kih thuât pêt loăng pơkeăng ăm kuăn pơlê pêi chiâk deăng.

Pôa Phạm Thanh, Kăn pơkuâ kơpong pêi chiâk xúa kơmăi kơmok rơxông nếo Măng Deăng tối ăm ‘nâi, khu cheăng tơku\m pêt 7 hdrê pơkeăng. Hơnăm 2019 hiăng ăm kuăn pơlê, khu tê mơdró tung kong pơlê lối 300 rơpâu xiâm sâm kơxái, lối 40 rơpâu xiâm loăng đương quy, dâng 120 rơpâu xiâm loăng r^ng kim tuyến:

‘’Mâu loăng pơkeăng ki ngin ăm mê rêh hên. Má péa, ngin to\ng kum hnê kih thuât ăm vâi krâ nếo. Pơchân vâi krâ ‘ló rơnó vâ vâi krâ pêt ăm tơtro. Ngin hlo tơ’lêi tơtro vâ pêt loăng pơkeăng. Pak^ng tơdroăng mơnhông pêt ai tơdroăng to\ng kum ăm vâi phon rơvât lơ to\ng kum liăn apoăng vâ rôe uâ mơdiê, cho tơ’lêi khât vâ mơnhông pêt loăng pơkeăng’’.

Troh tâi hơnăm 2019 kong pơlê Kon Tum hiăng pêt châ 750 ha loăng pơkeăng, pêi lo châ lối 3.900 ta#n, tá hâi xêo Sâm Ngọc Linh. Tâi tâng [a\ng pơkeăng dêi kong pơlê pêt a kơpong hdroâng kuăn ngo Rơteăng, mê cho mâu tơring Kon Plong, Tu Mrong [a\ Đăk Glei. Rơtế [a\ to\ng kum dêi kuăn pơlê tung mơnhông pêt loăng pơkeăng vâ hluăn ing kơtiê [a\ mơ-eăm pro kro mơdro\ng, kong pơlê Kon Tum hiăng xing xoăng tơnêi, ăm mung tơnêi, pơcháu kong, ăm mung kong [a\ 10 khu tê mơdró mơ’no liăn cheăng, mơdêk uâ mơdiê pơkeăng [a\ tâi tâng dâng 7.660 ha. Kố cho roh vâ mơngế Rơteăng ai cheăng pêi tơ’nôm, pêi lo liăn tơniăn.

Tung tơdroăng sôk ro hơnăm nếo, mơngế Rơteăng tơpui tơno hên tơdroăng pêt tơ’nôm mâu loăng Sâm Ngọc Linh pá kơdâm kong ilâng, po rơdâ tơ’nôm chiâk deăng pêt sâm kơxái, đương quy, reăng r^ng kong, ngữ vị tử… vâ pêi lo liăn tơ’nôm, thăm pro rơnó Hơngui phâi tơtô.

Khoa Điềm chêh

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng

BÂNG RƠKONG KHU KUĂN NGO KƠPONG TÂY NGUYÊN 

Tíu ối-pêi cheáng: 19A Lê Duẩn-Pơlê kong kơdrâm Buôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak 
Kăn
 xiâm: Vũ Hải Định

Kăn phõ: Hoàng Trung Dũng