Đha nuôr lâng pr’zớc da dêr!

Bh’rợ Trung Quốc đơơng đớc giàn khoan Hải Dương 981 mật đhô ooy zr’lụ đặc quyền kinh tế lâng đhăm k’tiếc Việt Nam, nắc dzợ pân xay moon “ bh’rợ tr’nêng âng giàn khoan Hải Dương 981 nắc cắh râu rí lệt chêr tu u ặt crêê đhị đhăm k’tiếc biển, tr’đăn lâng đhăm biển quần đảo Tây Sa âng đay”. Bh’rợ tr’nêng n’tếh đoọng lêy, Trung Quóc âi ton xay moon lâng xơợng đươi lệt Công ước âng Liên Hợp quốc n’đắh luật biển c’moo 1982 đhị bh’rợ xay moon c’lâng pr’đơợ quần đảo Hoàng Sa, muy quần đảo âng Việt Nam, cắh vêy nắc k’tiếc k’ruung quần đảo, đoọng xay moon zr’lụ đặc quyền kinh tế lâng đhăm k’tiếc âng quần đảo n’nâu, ton bhrợ t’váih zr’lụ ga ría, bhrợ t’váih zr’lụ cắh vêy tr’zêêng dưr váih zr’lụ tr’zêêng đoọng xay moon chủ trương “ oó dzợ tr’zêêng, đh’rứah bhrợ têng”. Râu đâu lướt ta toọn lâng luật pháp lâng thông lệ quốc tế, bhrợ lệt quyền chủ quyền lâng quyền tài phán cơnh lâng apêê zr’lụ đặc quyền kinh tế lâng đhăm k’tiếc âng Việt Nam.

Đhị đhr’năng, Trung Quốc nắc cớ vêy bấc bh’rợ grô proọng, bấc ngai chuyên gia Luật cóh cr’loọng k’tiếc công cơnh k’tiếc k’ruung n’lơơng moon, nâu bêl liêm crêê đoọng Việt Nam khởi kiện Trung Quốc tước toà án quốc tế.

Nâu đoo công nắc cr’liêng xa nay âng bha ar xrắ x’ria cóh c’bhúh bài “ Hoàng Sa toọt lang âng Việt Nam” âng c’bhúh PV Đài PRVN ặt zr’lụ miền Trung xay bhrợ:

Ch’mêệt lêy ting cơnh xay moon âng Trung Quốc, buôn bơơn lêy, đhị ta đớc giàn khoan Hải Dương 981 cắh ặt đhị đhăm biển âng quần đảo Hoàng Sa, n’đhơ nắc  âng đảo Tri Tôn, tu ặt ch’ngai đảo n’nâu lấh 12 hải lý. Tu cơnh đêếc nắc muy ặt cóh  zr’lụ đặc quyền kinh tế âng đảo n’nâu ( tu zr’lụ t’jiing đhăm biển, ch’mêệt lêy ooy không gian, nắc công dzợ crêê muy hun âng zr’lụ  đặc quyền kinh tế).

Râu bha lâng nắc quần đảo Hoàng Sa vêy  k’rong zấp apêê cr’noọ ting quy định âng Công ước âng Liên hợp quốc n’đắh Luật biển c’moo 1982 đoọng  choom t’ơơi đoọng k’tiếc k’ruung vêy chủ quyền bhrợ t’bhứah đhăm zr’lụ đặc quyền kinh tế lâng đhăm k’tiếc âng quần đảo n’nâu hat cắh?

Xang bêl mật ga ría lâng vũ lực, Trung Quốc âi lâng xoọc t’bhlâng chơớc lêy bhrợ t’váih pr’dưr pr’dzoọng la lay ooy quần đảo Hoàng Sa. N’đhơ cơnh đêếc, apêê đong pa chắp ch’nmêệt lêy quốc tế zêng mr’cơnh xay moon,  pa zêng apêê đảo, đhêl, bãi cóh quần đảo n’nâu zêng lêy nắc cơnh apêê đảo, đêl nắc zêng k’tứi, đệ cắh u liêm crêê đoọng ha ma nứih tước ặt cắh cậ vêy pr’ặt tr’mông la lay ting điều 121 âng Công ước âng LHQ n’đắh luật biển c’moo 1982. tu cơnh đêếc, quần đảo n’nâu cắh choom vêy zr’lụ đặc quyền kinh tế lâng đhăm k’tiếc la lay âng đay, cắh cậ cắh choom lêy cơnh muy k’tiếc k’ruung quần đảo đoọng za nươr ooy đêếc xay moon yêu sách đhăm k’tiếc.

# TS Trần Công Trục, bêl ahay nắc Trưởng Ban Ban c’noong k’tiếc âng Chính phủ, nâu câi nắc Uỷ ban c’noong k’tiếc k’tiếc k’ruung, Bộ Ngoại giao moon ghít, Trung Quốc âi ton bhrợ lệt cr’liêng xa nay đhị điều 47 n’đắh quy chế “ k’tiếc k’ruung Quần đảo âng Công ước LHQ n’đắh luật biển c’moo 1982 đoọng xay moon pa cêê ha yêu sách lệt xa nay, loom k’nộ âng apêê đoo. Công ước nắc muy quy định ng’cơnh coong bhrợ c’lâng cơ sở tíh đoọng ha pêê k’tiếc k’ruung quần đảo, cắh vêy quy định  ng’cơnh coong c’lâng cơ sở tíh đoọng ha pêê quần đảo, cắh vêy nắc k’tiếc k’ruung quần  đảo. ting cơnh TS. Trần Công Trục, quần đảo Hoàng Sa cắh vêy nắc k’tiếc k’ruung quần đảo, tu cơnh đêếc, cắh choom coong pay c’bhúh c’lâng cơ sở đoọng tơợ đêếc xay moon apêê zr’lụ biển, lâng đhăm k’tiếc đoọng ha quần đảo n’nâu:

Apêê đoo đươi dua Công ước n’đhang nắc lấh u lệt. Công ước 1982 quy định, muy k’tiêc sk’runng quần đảo vêy quyền quy định c’lâng cơ sở prang toor quần đảo lâng đảo âng k’tiếc k’ruung quần đảo, n’đắh ngoài vêy đhăm biển, zr’lụ đặc quyền kinh tế lâng đhăm k’tiếc. nắc đoo cơnh lâng k’tiếc k’ruung quần đảo, ha dợ cắh âi vêy điều khoản n’đoo moon, apêê quần đảo âng k’tiếc k’ruung toor biển choom pay quy định c’lâng cơ sở ga ving prang quần đảo n’nắc.

# Bh’rợ Trung Quốc bhrợ t’bhứah zr’lụ đặc quyền kinh tế lâng đhăm k’tiếc zr’lụ quần đảo Hoàng Sa lâng Trường Sa đoọng t’gơn ga ría tước zr’lụ đặc quyền kinh tế lâng đhăm k’tiếc t’bhứah tơợ toor biển cóh đhăm k’tiếc bhlâng âng apêê k’tiếc k’ruung toor biển, cóh đêếc vêy Việt Nam.

T’coóh Carlyle A.Thayer, Giáo sư Học viện Quốc phòng Australia moon ghít, yêu sách âng Trung Quóc nắc lệt lâng công ước âng LHQ n’đắh luật biển c’moo 1982, lướt ta toọn lâng râu ma loom za zum âng quốc tế lâng zr’lụ:

Nâu câi, luật pháp quốc tế quy định, apêê đảo k’tứi cắh vêy zấp pr’đơợ đoọng coong bhrợ zr’lụ đặc quyền kinh tế lâng đhăm ktiếc n’đhơ cơnh đêếc, Trung Quốc nắc xoọc k’đươi moon muy khoàng mặt đácbhứah dáp tơợ apêê đảo k’tứi lâng bãi đhêl clệch n’nắc. râu đâu nắc cắh choom xơợng đươi cơnh lâng luật pháp quốc tế.

# Tinh cơnh TS. Nguyễn Thị Lan Anh, Phó trưởng khoa luật Quốc tế, Học viên Ngoại giao, đhị Trung Quốc đớc giàn khoan nâu câi nắc zêng ặt đhị zr’lụ đặc quyền kinh tế lâng đhăm k’tiếc âng Việt Nam:

Điều 57 Công ước Luật biển moon, đhăm bhứah âng zr’lụ đặc quyền kinh tế âng muy k’tiếc k’ruung toor biển cắh z’lấh 200 hải lý. Đh’rứah lâng đhị điều 76 âng Công ước luật biển quy định, muy cóh bấc bh’rợ đoọng chơớih pay đoọng xay moon đhăm k’tiếc âng k’tiếc k’ruung toor biẻn hắt bhlâng nắc 200 hải lý. Ha dang  ch’mêệt lêy ting c’noong 200 hải lý nắc đhị ta đớc giàn khoan mật đhộ ooy đhăm k’tiếc lâng zr’lụ đặc quyền kinh tế âng Việt Nam.

# Bh’rợ tr’nêng n’nâu âng trung Quốc nắc râu bhrợ lệt pa bhlâng ha lêêng luật pháp quốc  tế lâng xay moon xơợng bhrợ âng bấc n’đắh cóh biển Đông nắc Trung Quốc nắc ma nứih ting pấh muy n’đắh ký kết; bhrợ cr’pân trực tiếp tước râu têêm ngăn, an ninh, tự do hàng hải lâng hàng không cóh Biển Đông.

 T’coóh AndrewSeibert Billo, Trợ lý Giám đốc apêê bh’rợ xa nay chính sách- Hội  Châu a âng Mỹ moon ghít, cơnh xay bhrợ cơnh nâu câi âng Trung Quốc nắc muy râu  lệt bhlâng:

Bêl quần đảo Hoàng Sa xoọc tr’zêêng nắc cặh vêy pr’đơợ pháp lý n’đoo đoọng ha bh’rợ trung Quốc bh’dzang lướt lâng tự bhrợ kế hoạch. Râu đâu nắc muy chô đơơng đha đhr’năng bh’nhăn k’đháp. Ting a cu, cơnh xay bhrợ n’nâu nắc muy râu âng lệt bhlâng.

K’đươi moon âng trung Quốc nắc muy za nươr đhị pr’đơợ lịch sử. ting acu cắh  k’noọ, pa zêng bha lang k;tiếc nắc xơợng đươi yêu sách âng Trung Quốc đhị râu đêếc. cóh trật tự bha lang k’tiếc nâu câi, yêu sách âng muy k’tiếc k’ruung ooy chủ quyền nắc choom za nươr đhị pr’đơợ luật pháp quốc tế. ting acu, nắc u liêm crêê ha dang Trung Quốc yêm loom cơnh bh’rợ n’nâu.

Trung Quốc moon la lay lâng bhrợ. Cóh cr’chăl nâu câi, bh’rợ khởi kiện Trung Quốc tước ooy apêê cơ quan tài phán quốc tế năc smuy bh’rợ choom chơớih pay.

N’đhơ cơnh đêếc, Công ước Luật biển c’moo 1982 cắh vêy nắc muy n’nắc a năm pr’đơợ pháp lý đoọng xay bhrợ zấp râu tr’zêêng.

Xa nay bha lâng đoọng ha bh’rợ bhr’lậ râu tr’zeng ting cơnh xa nay xay moon âng Công ước Luật Biển 1982 nắc: Pazêng apêê k’tiếc k’ruung thành viên bhrợ bhr’lậ pazêng râu tr’zeng ooy bh’rợ xay moon cắh cậ đươi dua Công ước lâng bh’rợ têêm ngăn ting cơnh Điều 2, khoản 3 lâng Điều 33, Khoản 1 âng Hiến chương Liên Hợp quốc.

Phụ lục V âng Công ước Luật Biển 1982 ơy xay moon đớc, bh’rợ bhrợ t’váih muy Uỷ ban bhrợ pr’liêm vêy xa nay bh’rợ nắc đương xâng râu xay moon âng pazêng n’đắh, ch’mêết lêy pazêng râu xa nay bh’rợ lâng pazêng râu boóp p’rá zâl xay moon âng apêê đoo lâng xay moon râu xa nay bh’rợ đoọng ha pazêng n’đắh crêê tước lâng rơơm kiêng vêy muy bh’rợ pr’liêm. pazêng n’đắh tr’zeng nắc choom xay moon lâng văn bản xâng đươi quyền tài phán âng muy cóh pazêng cơ quan tài phán cơnh đâu: Toà án quốc tế ooy Luật biển, Toà án quốc tế, Toà trọng tài cơnh lơơng lâng Toà trọng tài chr’nắp.

Ting cơnh xay moon đhị Điều 296, Công ước Luật Biển 1982, nắc pazêng râu xay moon âng Toà án nắc râu xa nay cóh x’rịa cắh cậ dzợ ng’đớc cơnh lơơng nắc râu xa nay za zum, pazêng n’đắh vêy tr’zeng nắc xâng đươi. Pazêng râu xa nay xay moon ooy bh’rợ bhr’lậ đhr’năng tr’zeng âng Công ước ta đang moon pazêng n’đắh âng Công ước nắc vêy ta xâng đươi, cắh choom cắh xâng đươi. Hân đhơ cơnh đêếc, pazêng apêê k’tiếc k’ruung thành viên vêy quyền lêy pay bh’rợ la lay đoọng bhr’lậ đhr’năng tr’zeng, vêy quyền lêy pay apêê xay moon âng Toà án.

Nắc ch’mêết lêy gít, pazêng râu xa nay xay moon n’tếh nắc đhiệp đươi dua đoọng ha bh’rợ tr’zeng vêy crêê tước ooy bh’rợ xay moon lâng đươi dua Công ước âng LHQ ooy Luật Biển c’moo 1982.

Pazêng râu tr’zeng ooy chủ quyền k’tiếc k’ruung, ooy bh’rợ pác moon c’lâng k’noong k’tiếc, k’noong cóh biển, đhăm k’tiếc cóh biển, pác râu liêm choom âng kinh tế, cr’van biển kiêng vêy apêê cơ quàn tài phán bha lang k’tiếc xét xử nắc lứch vêy xa nay gr’hoót lâng bha ar âng pazêng n’đắh crêê tước.

Bh’rợ Philippines kiện TQ đươi dua lâng xay moon lất cơnh xa nay âng Công ước LHQ ooy Luật Biển c’moo 1982 cóh Biển Đông nắc vêy apêê k’tiếc k’ruung cơnh Mỹ, châu Âu, Nhật Bản, Ấn Độ, pazêng apêê t’béch g’lăng lâng apêê n’năl ooy luật âng bha lang k’tiếc mr’cơnh cr’noọ xa nay lâng haanh déh bấc. Râu liêm choom âng bh’rợ kiện n’nâu nắc Toà án bha lang k’tiếc ooy Luật biển ơy bhrợ têng Hội đồng Trọng tài 5 thành viên lâng ơy bhrợ têng bh’rợ prá xay moon cóh tr’nơớp. Hân đhơ bh’rợ TQ chêếc bhrợ bấc cơnh xa nay bh’rợ ta đang moon đoọng zâl Philippines lâng zâl bh’rợ kiện, nắc Philippines dzợ t’bhlâng bhrợ lâng c’lâng xa nay n’nâu. Râu xay moon râu đêếc nắc bh’rợ liêm crêê, crêê luật, nắc bh’rợ n’nắc doọ bhrợ zr’nắh k’đháp xa nay bh’rợ cắh bhrợ ha bha lang k’tiếc ting bhrợ têng.

T’coóh Muray Hiebert, Phó Giám đốc Trung tâm pa chắp ch’mêết lêy Đông Nam Á- Canada xay moon, nắc tu bh’rợ đươi dua ooy cơ quan tài phán vêy thẩm quyền nắc bhrợ đoọng ha xa nay bh’rợ vêy ta bhr’lậ crêê cơnh, zập n’đắh ma mơ mr’cơnh lâng doọ lấh zr’nắh k’đháp.

Ting cơnh acu, apêê pr’zớc kiêng bhrợ bhr’lậ xa nay n’nâu nắc apêê pr’zớc choom xay moon ooy Toà án Công lý bha lang k’tiếc đoọng apêê đoo pa chắp ch’mêết lêy tài liệu lâng xay moon xa nay bh’rợ x’rịa. Lâng bh’rợ n’nâu, bơr n’đắh nắc bơơn xay moon pazêng râu chứng cứ âng đay ooy toà án. Ooy đanh đươnh, râu đêếc nắc bh’rợ liêm choom bhlâng đoọng bhrợ bhr’lậ xa nay bh’rợ n’nâu.

VN nắc choom kiện TQ ooy bh’rợ nắc zâl pay lất xa nay zr’lụ đảo Hoàng Sa tu bh’rợ n’nâu cắh crêê lâng xa nay Hiến chương LHQ.

Cơnh đêếc, VN nắc choom tự ađay kiện TQ ooy bh’rợ: xay moon lâng đươi dua cắh crêê cơnh xa nay Công ước LHQ ooy Luật biển c’moo 1982 lâng bh’rợ zâl đoọng pay đươi k’tiếc k’ruung, bhrợ lất pazêng râu quyền lâng lợi ích crêê xa nay âng VN.

PGS.TS, Luật sư Nguyễn Bá Diến, Chủ tịch Hội đồng Viện pa chắp ch’mêết lêy Khoa học biển lâng Hải đảo, Chủ nhiệm Bộ môn Luật bha lang k’tiếc, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội; Giám đốc Trung tâm Luật biển lâng Hàng hải bha lang k’tiếc đoọng năl:

Ahêê vêy quyền tự ađay kiện. ahêê vêy muy cr’noọ nắc ahêê thắng ooy râu crêê xa nay, râu đêếc nắc xa nay pháp luật bha lang k’tiếc zúp zooi ahêê. Ahêê vêy bằng chứng lịch sử, xa nay pháp luật đoọng xay moon chủ quyền âng hêê lâng Hoàng Sa công cơnh cóh Biển Đông. Gít nắc, TQ cắh vêy xa nay pháp luật hân đoo đoọng xay moon crêê cơnh xa nay bh’rợ âng đay, râu cr’noọ lất xa nay âng apêê đoo cóh Biển Đông. bhrợ lất cơnh xa nay luật pháp bha lang k’tiếc nắc tự lêệng lâng nắc râu đhur pa bhlâng âng TQ.

VN nắc đươi dua pazêng râu bh’rợ đoọng bhr’lậ pa liêm têêm ngăn pazêng râu xa nay bh’rợ tr’zeng cóh Biển Đông. Prá xay lâng pazêng n’đắh crêê tước nắc râu xa nay bh’rợ bha lâng âng VN.

Pa prá đhị Hội nghị Cấp da ASEAN g’lúh 24, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng ta đang moon TQ pa glúh gian khoan n’đắh zr’lụ đặc quyền kinh tế, đhăm k’tiếc âng VN, đh’rứah lâng VN prá xay đoọng zư nhâm mâng râu têêm ngăn, nhâm mâng:

VN ơy lức c’rơ xay bhrợ râu bh’rợ liêm crêê, xay p’cắh cr’noọ xa nay liêm chr’nắp, đươi dua bấc cơnh xa nay bh’rợ prá xay lâng zập cấp âng TQ đoọng xay moon cắh đoọng lâng ta đang moon TQ pa glúh pa đơớh giàn khoan lâng pazêng bhuông vũ trang, bhuông quân sự n’đắh zr’lụ biển âng VN.

VN ta luôn rơơm kiêng đh’rứah lâng TQ bhrợ bhr’lậ xa nay bh’rợ tr’zeng lâng bh’rợ têêm ngăn đươi dua ooy xa nay luật pháp bha lang k’tiếc, ma mơ mr’cơnh lâng tr’chắp tu râu liêm choom âng đhanuôr bơr k’tiếc k’ruung, tu râu têêm ngăn, nhâm mâng âng zr’lụ lâng âng bha lang k’tiếc. Ting n’nắc, VN pa bhlâng zâl rơơng griing pazêng râu bh’rợ bhrợ lất ooy k’tiếc k’ruung lâng t’bhlâng zư nhâm mâng chủ quyền k’tiếc k’ruung lâng râu lợi ích crêê cơnh âng đay crêê lâng xa nay Luật pháp bha lang k’tiếc.

Gít nắc, Hoàng Sa tơợt lang âng VN. Râu đêếc nắc cắh choom tr’lin. Bhrợ bhr’lậ pazêng râu cắh liêm crêê cóh xoọc đâu đhị Biển Đông lâng bh’rợ têêm ngăn đươi dua ooy xa nay luật pháp bha lang k’tiếc, râu đêếc nắc crêê cơnh cr’noọ rơơm kiêng âng đhanuôr VN lâng đhanuôr TQ, crêê cơnh lâng xa nay âng Luật pháp bha lang k’tiếc lâng Hiến chương LHQ, crêê cơnh lâng râu lợi ích âng têêm ngăn, nhâm mâng lâng k’rong bhrợ đh’rứah cóh Đông Nam Á, zr’lụ châu Á- TBD lâng cóh prang bha lang k’tiếc. Râu đêếc nắc c’lâng crêê liêm pa bhlâng./.