Cóh t’ruíh t’ngay nua azi vêy bha ar x’rắ xay moon ooy xa nay: p’too pa choom pr’ắt bh’rợ đoọng ha coon manuýh nắc vêy ting pazum têy âng pr’loọng đông, nhà trường lâng xã hội. Râu đêếc công nắc boóp p’rá âng apêê bhrợ têng bh’rợ giáo dục, apêê bhrợ bh’rợ pa chắp ch’mêết lêy văn hoá, xã hội bêl xay moon ooy đhr’năng cắh liêm crêê cóh pr’ắt tr’nớt xoọc ting t’ngay dưr váih k’rơ cóh xã hội xoọc đâu. Bhrợ pa dưr văn hoá, pr’ắt tr’nớt nắc tơợp bhrợ têng tơợ pazêng râu pr’ắt bh’rợ k’tứi nắc xa nay cóh bha ar x’rặ g’lúh 2 âng bha ar x’rắ xay moon ooy xa nay n’nâu.

# Lâng cr’noọ đoọng p’too pa choom pr’ắt tr’nớt đoọng ha k’coon ch’chau liêm choom nắc k’conh k’căn nắc đợ manuýh ta níh đha nâng liêm crêê, tu cơnh đêếc nắc a dếch Phạm Trần Tố Hằng ắt cóh quận Long Biên, Hà Nội ta luôn k’noọ pr’ắt tr’nớt, bh’rợ tr’nêng âng đay nắc đoọng ha k’coon lêy lâng ting bhrợ têng. tơợ cr’noọ lâng cơnh p’too pa choom n’nắc, pazêng cha nắc k’coon âng a dếch nắc lứch liêm crêê, đha nui tr’út. Pr’loọng đông a dếch công nắc muy cóh pazêng pr’loọng đông văn hoá tr’haanh âng thành phố, nắc vêy đhanuôr cóh zr’lụ ắt mamông haanh déh, chắp bhi. Xay moon ooy bh’rợ p’too pa choom k’coon, adếch Hằng đoọng năl, nâu đoo nắc bh’rợ ta luôn nắc tơợp pa choom tơợ bêl k’coon dzợ k’tứi. a dếch pa choom đoọng ha k’coon đay tơợ râu bh’rợ k’tứi, cơnh bh’rợ ta moóh, cơnh ắt tợt, lướt chô, xập n’đoóh … lâng pazêng râu đêếc công nắc râu a dếch bơơn n’năl tơợ k’căn pa choom đoọng ha đay:

Ahêê kiêng zư lêy truyền thống âng manuýh VN nắc zư lêy tơợ râu bh’rợ k’tứi bhlâng, tu cơnh đêếc cóh pr’loọng đông râu bh’rợ k’tứi bhlâng lâng p’niên k’tứi bêl k’nặ cha cha nắc k’dua apêê a bhướp, a dếch, k’conh k’căn cha cha xang n’nắc nắc ha dợ choom cha cha. K’conh zi công pa choom azi lâng pazêng apêê a chau ooy bh’rợ cắh choom ơơi bêl pa lơơng moon, bh’rợ đha nui tr’út, tu cơnh đêếc nắc nâu cơy azi công p’too pa choom đoọng ha k’coon ch’chau đay công cơnh đêếc, tự grưng dưr lâng tự t’bhlâng cóh pr’ắt tr’mông.

Tơợ râu xa nay âng pr’loọng đông a dếch Tố Hằng đoọng lêy, xa nay bh’rợ p’too pa choom văn hoá, pr’ắt tr’nớt nắc dưr váih tơợ pr’loọng đông. tu zập ngai cóh xã hội công nắc muy cha nắc cóh pr’loọng đông. PGS, TS Trịnh Hoà Bình, Viện Xã hội học xay moon ta luôn ng’bhrợ lâng zư nhâm mâng râu chr’nắp âng pr’ắt tr’nớt âng muy xã hội nắc tơợp tơợ râu nhâm mâng âng zập pr’loọng đông. Pr’loọng đông truyền thống âng VN tơợ lang n’nâu tước ooy lang n’tốh nắc ơy bhrợ t’váih pazêng râu la liêm chr’nắp ooy văn hoá acoon manuýh, cơnh chắp, dadêr da dếch, pa bhướp, k’conh k’căn, đhi noo ắt liêm crêê, díc điêl tr’zêr cr’er… tơợ đêếc bhrợ t’váih pazêng râu xa nay crêê cơnh ooy pr’ắt tr’nớt âng pr’loọng đông. Pazêng râu la liêm chr’nắp n’nắc nắc vêy ta pa dưr cóh pr’ắt tr’mông cóh t’ngay đây lâng nắc dưr váih râu z’nươu tiêng pa bhlâng đoọng zâl đhr’năng dưr bil ooy pr’ắt tr’nớt âng acoon manuýh. Cóh pr’loọng đông, zập cha nắc nắc vêy ta p’too pa choom tơợ bêl dzợ k’tứi nắc grơơ k’rơ lâng n’năl zâl râu cắh liêm crêê lâng cắh choom bhrợ pa hư tước apêê n’lơơng. PGS, TS Trịnh Hoà Bình xay moon:

Nắc bhrợ têng pazêng râu bh’rợ bha lâng âng pr’loọng đông, bh’rợ cr’noọ ắt tớt liêm crêê bhlưa pazêng cha nắc manuýh cóh pr’loọng đông, m’bứi nắc apêê đoo công p’too pa choom cha nắc manuýh đợ xa nay bh’rợ cơnh đêếc, apêê đoo nắc n’năl zâl cha groong đhị râu cắh liêm crêê âng xã hội, bêl apêê đoo glúh ắt ooy pr’ắt tr’mông âng xã hội nắc apêê đoo buôn crêê râu cắh liêm crêê n’nắc. P’too pa choom tơợ pr’loọng đông nắc lêy chr’nắp lấh mơ dzợ ooy bh’rợ p’too pa choom acoon manuýh.

Ha dang pr’loọng đông vêy ta xay moon nắc cơnh pr’đơợ nhâm mâng đoọng ha bh’rợ dưr váih ooy pr’ắt tr’nớt âng zập cha nắc acoon manuýh, ha dợ bh’rợ xay moon, bhrợ nhâm mâng lâng p’too pa choom ooy râu đơ chr’nắp, pazêng râu xa nay bh’rợ crêê cơnh âng pr’ắt tr’nớt cóh xoọc đâu cắh choom cắh xay moon tước ooy xa nay bh’rợ âng nhà trường. Ting cơnh kinh nghiệm bấc c’moo bhrợ têng bh’rợ giáo dục, pr’căn Hoàng Thị Lý, Phó Giám đốc Sở GD lâng ĐT tỉnh Khánh Hoà, trường học nắc zr’lụ trực tiếp p’too pa choom văn hoá tr’nơớp ting chrooi đoọng ooy bh’rợ bhrợ t’váih pr’ắt tr’nớt, cr’noọ bh’rợ âng acoon manuýh. Hân đhơ cơnh đêếc, kiêng bhrợ têng bh’rợ tr’nêng n’nâu nắc cóh apêê nhà trường bh’rợ lêy pay, x’rặ bhrợ, p’too pa choom nắc k’rang bhrợ crêê cơnh. Xoọc đâu p’too pa choom pr’ắt tr’nớt cóh nhà trường cắh ơy lấh gít liêm tu cơnh đêếc p’niên lang nâu cơy cắh zập đợ cr’noọ bh’rợ đoọng choom z’lấh pazêng râu dưr váih la lay cơnh cóh pr’ắt tr’mông. Đhị đêếc cậ, pr’ắt tr’nớt âng lang p’niên nắc cắh vêy ng’pa choom cóh xa nay, bha ar bha tơ nắc pa choom đhị râu la lua cóh pr’ắt tr’mông, đhị bh’rợ tr’nêng, tơợ đêếc nắc bhrợ t’bváih pr’ắt tr’nớt đoọng ha pazêng apêê ađhi. Pr’căn Hoàng Thị Lý xay moon:

Bhrợ t’váih bấc câu lạc bộ, bhrợ têng bấc bh’rợ tr’nêng đoọng pazêng apêê ađhi bơơn giao lưư, prá xay, tơợ đêếc pazêng apêê ađhi n’năl cơnh thông cảm, n’năl cơnh pr’too pr’choom lâng năl cơnh pa liêm pa crêê c’la đay. Ha dang ahêê đhiệp k’rang tước ooy muy bha ar bha tơ, tước ooy lý thuyết a năm ha dợ cắh ng’đoọng apêê ađhi lêy râu cắh liêm crêê, râu liêm crêê đoọng apêê ađhi zâl, pa choom, n’năl k’noọ, pa châng lâng tự bhr’lậ c’la đay nắc acu k’noọ k’đháp bhlâng. Tu acu k’noọ pazêng râu xa nay bh’rợ nắc tự apêê ađhi lêy cơnh bhrợ têng, apêê ađhi tự chêếc n’năl, tự bhr’lậ a đay cơnh đêếc nắc ha dợ vêy liêm choom.

Đhị đêếc cậ, ting cơnh apêê bhrợ bh’rợ pa chắp ch’mêết lêy, lấh ooy pr’loọng đông lâng nhà trường nắc môi trường xã hội công muy râu xa nay bh’rợ chr’nắp đoọng dưr váih pr’ắt tr’nớt đoọng ha zập ngai. Xã hội nắc bhrợ t’váih c’rơ râu xa nay xay moon t’hước ooy râu liêm choom đoọng zập ngai vêy pr’ắt tr’nớt crêê cơnh, liêm choom, n’năl tr’pác, pazum c’rơ đh’rứah lâng zập ngai cóh bh’rợ za zum, đoàn kết lâng t’bhlâng bhrợ t’váih pr’ắt tr’mông văn hoá, liêm pr’hay, zâl râu bh’rợ cắh liêm crêê ooy pr’ắt tr’nớt. PGS, TS Nguyễn Văn Cương, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hoá Hà Nội xay moon gít:

Bh’rợ tr’nêng bha lâng âng hêê cóh ha y chroo nắc acoon manuýh lâng pr’ắt tr’nớt âng acoon manuýh. P’too pa choom nắc ma mỏ, mr’cơnh bhlưa c’năl, cr’noọ lâng a chắc a zân. Bh’rợ tr’nêng cóh ha y chroo nắc bhrợ têng cơnh ooy k’rong bhrợ t’bấc ooy bh’rợ bhrợ pa dưr acoon manuýh lâng bhrợ nhâm mâng pazêng râu pr’đơợ liêm choom đoọng ha pr’loọng đông VN dưr váih liêm crêê. Râu đêếc nắc râu xa nay bh’rợ chr’nắp đoọng ha bh’rợ pa dưr kinh tế- xã hội VN.

Muy cóh pazêng bh’rợ bha lâng bêl xâng bhrợ Nghị quyết Trung ương 5 khoá 8 nắc bhrợ pa dưr acoon manuýh. 15 c’moo ahay, bêl k’rong xay pazêng râu bh’nơơn ơy choom bơơn bhrợ lâng bh’rợ tr’nêng cóh bh’rợ bhrợ têng văn hoá VN cóh pazêng t’ngay c’xêê ha y nắc cr’noọ bh’rợ bha lâng âng Đảng lâng Nhà nước hêê t’hước tước nắc bhrợ pa dưr acoon manuýh. Bhrợ pa dưr acoon manuýh cóh đâu nắc choom ng’năl cơnh đâu nắc bhrợ pa dưr ooy cr’noọ bh’rợ lâng pr’ắt tr’nớt. GS.TS Đinh Xuân Dũng, Uỷ viên Hội đồng lý luận Trung ương xay moon:

Văn hoá lâng râu xa nay bh’rợ âng đoo nắc zúp zooi đoọng ha bh’rợ bhrợ pa dưr lâng k’rong pazum pazêng râu đơ chr’nắp âng manuýh VN cóh c’xêê c’moo t’mêê, nắc cóh đêếc acu k’noọ nắc pazum liêm choom 3 râu cr’noọ bh’rợ ta luôn lướt đh’rứah: tr’nơớp nắc t’bhlâng zư lâng pa dưr mơ choom pazêng râu đơ chr’nắp truyền thống la liêm pr’hay lâng nhâm mâng âng acoon manuýh VN cóh truyền thống ahay, râu bơr cậ nắc bhriêl ta béch xay moon crêê cơnh pazêng râu cắh liêm choom lịch sử âng acoon manuýh VN cóh bêl ahay đoọng z’lấh, bhr’lậ pa liêm lâng bhrợ pa dưr acoon manuýh cóh c’xêê c’moo t’mêê. Râu pêê cậ nắc t’bhlâng k’rong pazum pazêng đợ chr’nắp xoọc dưr váih cóh bh’rợ zâl cha zr’nắh k’đháp cóh xoọc đâu âng acoon manúyh VN bhlưa đơ ty lâng râu đơ t’mêê, bhlưa râu liêm choom lâng râu cắh dzợ liêm choom, đoọng ahêê dưr váih đợ acoon manuýh t’mêê âng acoon manuýh VN, nắc văn hoá bhrợ t’váih cóh ha y chroo.

Văn hoá, pr’ắt tr’nớt nắc râu pr’đơợ tinh thần xã hội, tu cơnh đêếc nắc tơợp bhrợ têng tơợ bh’rợ k’tứi bhlâng. N’năl muy cơnh dzợ lấh k’đháp, bhrợ t’váih muy cộng đồng vêy văn hoá nắc tơợp bhrợ têng cóh pr’loong đông nắc râu t’níh đha nâng âng a dếch a bhướp, k’conh k’căn, cóh trường nắc râu ta níh đha nâng âng apêê thầy cô. Bhứah ooy xã hội, nắc râu ta níh đha nâng âng manuýh t’coóh ta ha lâng apêê p’niên k’tứi, âng manuýh cấp m’ping lâng cấp n’dúp… ting t’ngay zập cha nắc ahêê bơơn ắt mamông cóh môi trường n’năl tr’dêr, n’năl xâng đươi râu xa nay âng pháp luật cơnh đêếc đhơ đhơ cơnh đợ bh’rợ cắh liêm crêê, dưr bil ooy văn hoá, pr’ắt tr’nớt cóh xã hội ting t’ngay vêy ta t’bil lơi./.