X'ră: TÔ TUẤN

Cóh pa zêng c’bhúh acoon cóh cóh Tây Nguyên, ma nứih M’nông tr’haanh vêy bh’rợ t’bơơn lâng pa tang ruốih crâng. Cơnh lâng apêê đoo, ruốih cắh muy nắc cr’van ga mắc âng pr’loọng đong, nắc dzợ chr’nắp cóh pr’ặt tr’mông, ruốih bơơn lêy cơnh muy cha nắc ma nứih âng vel bhươl. Tu cơnh đêếc zấp râu bh’rợ crêê tước tr’mông tr’mêếh âng ruốih zêng bơơn ting cơnh đhr’niêng cr’bưn âng ma nứih M’nông.

#Đợ bha ar x’rắ lịch sử cóh bảo tàng acoon cóh tỉnh Đắc Lắc đoọng lêy, bh’rợ t’bơơn lâng pa tang ruốih crâng âng ma nứih M’nông âng tcoóh Y Thu K’nul ( dzợ moon nắc Khusanup) cóh Buôn Đôn bhrợ t’váih. Bêl dzợ ma mông Y Thu K’Nul (1827-1937) âi bơơn k’noỌ 500 p’nong ruốih crâng lâng bơơn moon nắc bhua t’bơơn ruốih. Nâu câi, đhị Bản Đôn lâng Bảo tàng acoon cóh đhị thành phố Buôn Ma Thuột tỉnh Đắc Lắc công dzợ zư đớc muy bơr t’rúih đ’đui, đợ hình ảnh, pr’đươi pr’dua pr’hắt pr’hiêl đhị bấc g’lúh mật ooy crâng t’bơơn ruốih bêl ahay. A noo Đào Minh NGọc, nhân viên Bảo tàng acoon cóh tỉnh Đắc Lắc đoọng năl:

Bh’rợ t’bơơn lâng pa tang ruốih crâng p’têệt ặt lâng ma nứih M’nông. Ma nứih M’nông tơợ ahay âi vêy năl cơnh t’bơơn ruốih, tơợ bh’rợ pếch boong prung  đợ tước ga ving biêng ma mông. Bêl ahay, đoọng t’bơơn ruốih crâng, ma nứih M’nông đươi dua 5-6 p’nong ruốih đong lâng dâng k’noọ 10 cha nắc âi vêy bool lâng muy cha nắc k’đhơợng a cọ. ma nứih t’bơơn ruốih nắc đươi dua đợ ruốih đong k’rơ prúh ga ving cr’năn ruốih crâng, xang n’nắc ha dợ biêng lâng a ngọn, nắc muy t’bơơn biêng ruốih acoon dâng 2-4 c’moo ha dợ. ting kinh nghiệm âng đha nuôr, đợ apêê ruốih acoon xoọc mơ đâu pậ nắc vêy buôn pa tang u tang.

Bêl âi bơơn coóp biêng ruốih crâng, apêê đoong kêếh chô đơơng đoọng ha pêê ngai pa tang âi loóih năl cơnh pa tang. Cr’chăl pa tang ruốih choom u đanh 5-7 c’xêê, n’đoo p’nong k’đháp bhlâng nắc tước 2, 3 c’moo. Bêl ruốih ac oon âi tang, năl xơợng boóp p’rá âng ma nứih nắc ruốih vêy bơơn chô đơơng ooy vel. Prang vel bhrợ bhiệc bhan t’mật ruốih ooy vel. Đhị bêl bhiệc bhan, t’coóh vel p’too moon ca coon cha chau. “ lang ma mông âng ruốih công cơnh acoon ma nứih ậh” râu đâu choom năl nắc tơợ bêl ruốih bơơn bhrợ bhiệc t’mật vel… đợ tước bêl cắh dzợ zêng bơơn záp ngai da dêr cơnh acoon ma nứih cóh vel. Đhị bêl bhiệc t’mật vel, apêê đoo bhuốih pa nhưa đoọng ha ruốih: năl xơợng boóp, năl lướt c’lâng tíh cóh vel bêl mặt t’ngay tơợp bhlẹ n’đắh đông lâng tước bêl chô lớớp n’đắh Tây. Zay bhrợ têng cơnh acoon đác hooi cóh tâm, zooi đha nuôr vel chướt ha roo, a bhoo cóh ha rêê.

Bh’rợ t’bơơn ruốih crâng nâu câi âi lấh cắh ta đoọng dzợ ting luật pháp Việt Nam lâng Công ước Quốc tế n’đắh zư lêy a đhắh dzăm cóh crâng, n’đhơ cơnh đêếc, bh’rợ pa tang ruốih âng ma nứih M’nông công dzợ zư đớc. tước nâu câi đhị Bản Đông lâng chr’val Liên Sơn chr’hoong Lắc dzợ băn par lấh 50 p’nong ruốih. Tước nâu câi, đha nuôr M’nông cóh Buôn Đôn lâng tỉnh Đắc Lắc công dzợ zư đớc đhr’niêng cr’bưn ty đanh đớc đoọng ha ruốih. T’coóh Đàm năng Long, n’niên lâng dưr pậ đhị muy pr’loọng đong vêy 4 lang bhrợ bh’rợ pa tang ruốih cóh Buôn Đôn, ĐắcLắc đoọng năl:

Cơnh lâng ma nứih M’nông zi, ruốih nắc râu chr’nắp ma bhuy bhlâng. Tước Tây Nguyên zấp c’moo mật hân noo boo, apêê đoo bhuốih đoọng ha ruốih, xay trúih đoọng ha ruốih năl, plêệng k’tiếc nắc tơợ đoọng ch’na ha ruốih. Ha dợ mật x’ría hân noo boo, tơợp hân noo xơớt nắc đợ c’bhúh acoon cóh M’nông công bhuốih xay trúih đoọng ha ruốih năl, mật hân noo xơớt, ch’na cóh crâng a rúih u pr’hắt, bhuốih bhrợ conh đâu đoọng p’too moon ha ruốih t’bhlâng z’lấh zr’nắh k’đháp đoọng ma mông đương kía đợ tước hân noo boo t’tun. Ma nứih M’nông zi đớc loom luônh lâng ruốih n’đhơ đhị bh’rợ tr’nêng, pr’ặt tr’mông âng pr’loọng đong vêy.

Cr’năn ruốih bơơn pa tang cóh tỉnh Đắc Lắc âi dưr váih c’léh la liêm pr’hay âng ma nứih cóh đâu. Ruốih bơơn pa tang  nắc tân léh đhị zấp râu bh’rợ cóh pr’ặt tr’mông âng ma nứih cóh đâu. Ruốih đh’rứah lâng đha nuôr lướt bhrợ ha rêê, ruốih guy đơơng ha roo ch’nêếh, glụ n’loong, zooi đha nuôr bhrợ đong… pa bhlâng nắc cơnh lâng t’mooi tơợ lơơng tước lâng Buôn Đôn cắh cậ thị trấn Liên Sơn chr’hoong Lắc, nắc cắh râu pr’hay liêm lấh nắc bơơn boọ hoọng ruốih lướt prang vel bhươl, moọng lêy da ding ca coong ma bhuy ma lụ cóh Tây Nguyên. Đhị g’lúh lướt boọ cóh hoọng ruốih, đhị râu xay đui âng apêê Gru ( ma nứih k’đhơợng zư), t’mooi vêy bơơn năl p’xoọng đợ râu la liêm pr’hay ooy ruốih Tây Nguyên. T’coóh Y Tinh, ma nứih acoon cóh M’nông cóh Buôn Jun, chr’val Liên Sơn trúih:

Acu năl băn acoon n’nâu, tu cơnh đêếc c’la âng ruốih đoọng ha cu ting lướt lâng acoon n’nâu luôn. Acoon ruốih n’nâu bơơn đớc đh’nớc nắc Y Măm ( choom năl nắc bhui har). Nắc choom năl pr’ặt tr’nợt, loom luônh âng đoo nắc vêy choom k’đhơợng k’đươi ađoo. Acoon n’nâu ộm cha k’rơ, cóh crâng nắc đoọng u caach ha la n’loong, n’đhơ cơnh đêếc chô ooy đong nắc đoọng u bươm a tao, u cha prí, ộm đác clai lâng bhoóh, cơnh đêếc nắc vêy buôn u hay đong, doó lướt đhấc. ra diu dưr lêy a đoo nắc lêy p’ghít ooy cr’liêng mắt móh âng đoo. A đoo lâng acu k’mir mr’cơnh, bêl a đoo ca ay, acu đoọng u đhêy, tiêm z’nươu ha đoo.

Bấc cmoo đăn đâu đhị c’lâng dưr k’rơ, k’tiếc crâng ting t’ngay ting hắt, đợ ruốih ting t’ngay ting hắt a năm, đha nuôr lâng chính quyền tỉnh Đắc Lắc xoọc xơợng bhrợ bấc c’lâng bh’rợ đoọng zư đớc, pa dưr cr’năn ruốih. C’moo 2009, Sở NN lâng PTNT ttỉnh Đắc Lắc công âi bhrợ têng dự án bhrợ t’váih Trung tâm zư đớc ruốih cóh bhườn k’tiếc k’ruung YockĐon cơnh lâng zên 60 tỷ đồng. bh’rợ bhrợ t’váih Trung tâm zư lêy ruốih cắh muy nắc đhị động k’rong đợ râu zhroi đoỌng âng Nhà nước lâng đha nuôr vel đong đhị bh’rợ pa dưr cr’năn ruốih, nắc dzợ chroi đoọng pa dưr ma loom, trách nhiệm đoọng ha zấp ngai zư đớc cr’năn ruốih cơnh muy c’kir văn hoá cóh Tây Nguyên./.