Đhanuôr lâng pr’zợc chắp nhêr!

Lâng bấc acoon cóh m’bứi manứih cóh k’tiếc k’ruung hêê. Ooy pazêng j’niêng cr’bưn âng tất lang manứih, bhiệc xay xơ nắc đoo bhiệc bhan chr’nắp bhlâng. Hadang bhiệc bhan xay xơ âng a’duôn buôn ta bhrợ hân noo ha’ọt nắc bhiệc xay xơ âng zâp acoon cóh m’bứi manứih bơơn lêy bhrợ bêl hân noo bơơn bhrợ ha’roo. Hân noo n’nắc, nắc ta bhrợ bấc bhiệc bhan n’lơơng cơnh cha ha’roo t’mêê, chúc moon râu liêm chr’nắp, bhuốih a’bhô dang… nắc apêê moon hân noo Cha c’moo âm c’xêê. T’ruíh Văn hoá đhi noo hêê acoon cóh đhi noo tuần nâu, đhanuôr lâng pr’zợc đh’rứah chấc lêy năl ooy 2, 3 đắh bhiệc xay xơ âng zâp acoon cóh m’bứi manứih ớ.

Bhiệc xay xơ zâp acoon cóh m’bứi manứih acoon cóh vêy váih bấc râu liêm chr’nắp văn hoá truyền thống pr’hay, lấh mơ nắc j’niêng cr’bưn pr’hay, chrứih lạ, zâp râu bh’rợ chi’ớh pr’hát xa’nưl, bhui har chi’ớh lâng lấh mơ nắc xa’nập xập, pr’chăm âng apêê n’đil bêl bhrợ têng bhiệc bhan.

1 j’niêng cr’bưn zăng bấc âng bấc acoon cóh cóh k’coong ch’ngai nắc j’niêng pluum đhr’nuum bêl bhiệc xay xơ. Apêê lêy pay đợ ta’la m’bhoong n’đoóh vêy bấc pr’chăm laliêm t’mêê, pluum ooy a’cọ n’đil n’jứih đoọng hơnh déh, chúc moon râu liêm choom, cơnh bhiệc bhan Pà Dùm âng manứih Cơtu. Bhiệc pluum đhr’nuum nắc đoo j’niêng cr’bưn, xay moon p’cắh nắc tơợp ắt 1 pr’ắt t’mêê âng anhi n’đil n’jứih. Anhi n’đil n’jứih đh’rứah âm buáh cóh jợ, cha bánh, xứt a’ham a’tứch a’óc ooy mang… cơnh nặc râu gr’hoót moon ắt mamung liêm nhâm đhị râu cha’mêết lêy âng a’bhô dang, đhanuôr vel bhươl. Manứih M’nông pluum đhr’nuum nắc đoọng thử lêy râu bh’riêl ta’bách âng anhi n’đil n’jứih. Bêl đhr’nuum pluum ooy a’cọ n’đil n’jứih, ting cơnh j’niêng cr’bưn âng đhanuôr nắc manứih đấh pay ha’dưr ta’lấh đhr’nuum l’lăm nắc manứih n’nắc quyết định pr’ắt tr’mung pr’loọng đông, têêm ngăn ha y chroo.

Ooy zâp tỉnh k’coong ch’ngai đắh Bắc, acoon cóh Dao bhrông dzợ zư đợc bấc j’niêng cr’bưn liêm chr’nắp ooy đắh bhiệc xay xơ, lấh mơ nắc xa’nập xập đoọng ha pêê n’đil. Bhiệc âng đơơng pân’đil chô đông k’diịc nắc đoo bhiệc bhan chr’nắp liêm nghệ thuật lâng xa’nập xập. râu liêm chr’nắp bhlâng nắc n’đil-manứih chr’nắp bhlâng âng bhiệc bhan, truíh c’lâng chô ooy đông k’diịc taluôn p’lơớp mắt cóh ta’la n’đoóh a’bhoong pậ bhrông liêm. K’đơơng a’cọ c’bhúh âng đơơng n’đil nâu nắc zâp apêê nghệ nhân plong kèn, đhưng toong chiing cha’gâr, vêy lâng n’đil p’niên liêm k’đhơợng n’đoóh âng n’đil âng đơơng, đắh hoọng nắc vêy g’đêl dù lâng c’bhúh apêê lướt ting hơnh déh, âng đơơng n’đil chô đhị râu bh’rợ r’rộ r’răm, bhui har. Bhiệc chô ooy đông k’diịc, bhrợ têng bhiệc bhan liêm xang, nắc n’đil nâu vêy choom ta’lấh khăn pluum mặt đoọng zâp ngai lêy cha’mêết mặt móh âng n’đil ooy t’ngay bhiệc bhan, xay xơ, váih diịc điêl tơợ đêếc.

Tơợ ahay a’hươn, pân’jứih Mông nắc mưy xâng râu t’đang k’đươi âng da’dưl đay, manứih Mông cắh vêy bơơn k’diịc ting cơnh K’căn k’conh moon ha đhị nắc k’coon tớt đhị đêếc. k’coon n’đil Mông nắc ơy tr’kiêng nắc kiêng k’rơ ta’níh bhlâng, hadang kiêng ngai nắc lơi jợ đông xang lướt ta’pưn, hadang cắh kiêng nắc hân đhơ vêy bấc jập đồ nắc cung cắh râu rị. tr’kiêng bhrợ ha pêê lướt zi’lấh k’ha riêng tâm k’ruung đoọng lướt tước đh’rứah. Tr’kiêng nắc váih cơnh bài hát, xa’nưl khèn pr’hay ooy đợ phiên chợ tình chấc lêy pr’zợc, đhị zâp dzung crâng dading. Zâp apêê pân’jứih pay xa’nưl khèn pr’hát, p’cắh đoọng ha râu tr’kiêng âng đay. Manứih Mông vêy j’niêng cr’bưn glụ pay k’điêl-ahêê buôn moon nắc tông pay k’điêl, cắh vêy cơnh zâp acoon cóh n’đoo. Hân đhơ pân’đil cung kiêng, nắc bêl n’jứih coọp đơơng chô apêê cung pa’glai bhrợ cơnh cắh kiêng, đoọng bhrợ p’cắh râu liêm chr’nắp âng đay. Râu liêm chr’nắp âng manứih Mông nắc đoọng ha y chroo ắt mamung đh’rứah vêy râu cắh liêm choom, k’đhạp nắc n’jứih cắh choom moon…n’đil tự ting a’đay chô… lâng pân’đil cung váih cơnh choom xay moon đoọng moon: anoo glụ pay acu chô.

Xa’nập xập, pr’chăm bêl t’ngay bhiệc bhan xay xơ nắc đoo râu lêim chr’nắp âng văn hoá truyền thống zâp acoon cóh m’bứi manứih. Zêng lêy acoon cóh n’đoo cung vêy đợ xa’nập xập liêm bhlâng, lâng đợ pr’chăm chr’nắp bhlâng đoọng bhrợ liêm đoọng ha pân’đil ooy t’ngay bhiệc bhan. Lêy ooy xa’nập xập, pr’chăm nắc apêê cung năl bâc sooy pr’ắt tr’mung kinh tế âng pr’loọng đông lâng râu bhriêl ta’bách âng apêê n’đil. Tu 1 pân’đil zay ta’bách, bhriêl g’lăng, choom taanh n’đoóh a’doóh, bhrợ têng bấc râu… nắc cung choom bhrợ ha đay đợ xa’nập truyền thống laliêm. Nâu đoo cung nặc 1 cr’noọ cr’niêng âng zâp apêê n’jứih lêy pay k’điêl. N’đil cắh mưy choom bhrợ têng n’đoóh a’doóh laliêm đoọng ha đay nắc dzợ choom bhrợ têng bấc bh’nơơn pr’đươi chr’nắp lơơng cơnh khăn piêu, đhr’nuum tr’ơớih, nịch, bhr’nặ… đoọng âng đơơng cher đoọng ha đông n’jứih lâng bhrợ pr’đươi cr’van lalay. Lâng zâp acoon cóh Tây Bắc, jập đồ âng đơơng cắh choom cắh vêy râu jập cơnh pa’noọng tuôr lâng têy, xi’noon chr’nắp lâng zâp râu chr’nắp liêm n’lơơng. Hadợ lâng zâp acoon cóh cóh Trường Sơn-Tây Nguyên, pa’noọng lâng đồng lâng zâp râu pr’chăm lâng a’rạc, mã não nắc đoo cắh choom cắh vêy bêl xay xơ manứih. Ooy bhiệc bhan moon zr’nưm, xay xơ moon lalay, cóh tuoor apêê n’đil taluôn cuục đợ a’rạc, mã não, bhrợ p’cắh râu k’van chr’nắp âng đay.

Bhiệc xay xơ zâp acoon cóh m’bứi manứih vêy bấc râu liêm chr’nắp văn hoá truyền thống lêy zư padưr. Lâng hơnh déh lấh mơ nắc cr’chăl hanua, bấc vel đông cóh cr’loọng k’tiếc k’ruung nắc ơy lêy chấc, cha’mêết lâng ghi hình đắh bhiệc xay xơ, zâp bhiệc bhan bh’lêê bh’la, chrooi pa’xoọng zư lêy, padưr liêm văn hoá phi vật thể chr’nắp pr’hay âng zâp acoon cóh đhi noo VN./.