Đhanuôr lâng pr’zợc chắp da dêr!

        Lâng bấc đhanuôr acoon cóh m’bứi ma nuýh cóh k’tiếc k’ruung hêê, cóh pazêng bhiệc bhan j’niêng cr’bưn, xay xơ acoon ma nuýh nắc bhiệc bhan ch’nắp bhlầng. Ha dang bhiệc xay xơ âng apêê a đhuốc ta bhrợ têng moót hânnoo ha ót nắc bhiệc nhăn xơ acoon ma nuýh âng apêê acoon cóh m’bứi ma nuýh bơơn ta bhrợ têng đhị cr’chăl ơy bơơn xoót ha roo xang. Hânnoo đâu nắc cung bêl ta bhrợ têng bấc râu bhiệc bhan cơnh hơnh déh ha roo t’mêê, bhiệc bhuốih apêê bhô dang… tu cơnh đếêc nắc bơơn ta đớc nắc hânnoo “ cha c’moo ộm c’xêê”.

        # Bhiệc xay xơ âng apêê đhanuôr acoon cóh m’bứi ma nuýh âng bấc râu chr’nắp văn hoá truyền thống laliêm pr’hay, pa bhlầng nắc j’niêng bhuốih cáih laliêm, pr’hay, cha chríh, cơnh ắt ch’ớh, bhui har văn nghệ lâng pa bhlầng nắc đắh xa nập xập, sa năm âng acoon pân đil đhị t’ngay xay xơ.

        Muy j’niêng đhị bấc acoon cóh đhị da ding k’coong vêy nắc j’niêng pluum lâng đhr’nuum cóh bhiệc xay xơ, pluum ooy a cọ âng a nhi díc điêl đoọng déh hơnh, cơnh bhiệc bhan pa zưm âng ma nuýh Cơ Tu. bhiệc pluum đhr’nuum nắc j’niêng liêm chr’nắp bhlầng, nắc c’léh pa cắh tr’mung tr’méh tr’nợơp âng díc điêl t’mêê tr’bơơn. Mị díc điêl đh’rứah ộm zớ buốh cóh bhiệc xay xơ, cha beng tôm lâng hi la, xứt a ham coon bh’năn crêê ta lệêng đoọng bhuốih ooy mang… đui cơnh boóp gr’hoót lâng a bhô dang, vel bhươl nắc a nhi ắt mamông đh’rứah tước tất lang. Ma nuýh M’nông pluum đhr’nuum nắc đoọng pa cắh râu bhriêr ta béch âng mị díc điêl t’mêê tr’bơơn. Bêl đhr’nuum t’mêê ta pluum ooy a cọ a nhi díc điêl, ngai bơơn ta lấh đhr’nuum n’nặc lalăm nắc ma nuýh đếêc lêy k’rang trung tr’méh đơ bhlầng cóh ha y.

        Đhị apêê tỉnh đắh bắc, acoon cóh Dao bhrôông dzợ zư bấc j’niêng cr’bưn laliêm cóh bhiệc xay xơ acoon ma nuýh, ap bhlầng nắc xa nập xập đoọng ha acoon pân đil bêl chô ooy đong k’díc. Bhiệc acoon pân đil chô ooy đông k’díc nắc muy t’nooi ma núyh tước pấh bhiệc xay xơ đoọng déh hơnh râu laliêm pr’hay. Râu chr’nắp pr’hay bhlầng nắc ma nuýh pân đil- ma nuýh bha lầng cóh bhiệc xay xơ, cóh c’lâng chô ooy đông k’díc t’luôn p’lớơp mặt, pluum lâng khăn bhrôông. Ma nuýh k’đơơng acọ t’nooi nâu tooi nắc k’bhúh ploong kèn, đhưng cha gâr, toor nắc pân đil  k’đhợơng  a doóh âng ma nuýh chô ooy đong k’díc k’đơơng c’lâng lướt; đắh hoọng nắc vêy ma nuýh k’đhợơng đhu lâng k’bhúh ma nuýh ting tooi hơnh déh, đơơng pân đil nâu chô ooy đong k’díc, r’rộ r’răm bhui har bhlầng. tước đong k’díc, bhrợ bhiệc bhuốih cáih xang nắc ma nuýh pân đil vêy bơơn phép t’lấh khăn p’lớơp mặt đoọng zập ngai ting lêy.

        Tợơ lang a hay a hươn, ma nuýh pân juýh, pân đil Mông ting xâng cơnh boóp t’đang âng loom, ma nuýh Mông cắh pay k’díc, bơơn k’điêl ting cơnh j’niêng “ đhị a conh căn dua nắc pay đhị đếêc”. Pân đil ma nuýh Mông ha dang kiêng ngai nắc đơơng lứch loom luônh âng đay đoọng ha ma nuýh đếêc, lơi đông xang đoọng ting xó mứt lâng ma nuýh đoo kiêng, ha dang cắh kiêng đhơ t’rí la mặ, pa niên bạc cung cắh kiêng. Loom luônh tr’kiêng bhrợ ha pêê z’lấh k’ruung tâm, da ding k’coong đoọng tr’lưm. Loom luônh tr’kiêng váih cơnh pr’hát, đh’riêng khèn đhị pazêng phiên chợ tình chấc lêy pr’zợc,cóh a ral da ding. Apêê pân juýh nắc ploọng kèn pa cắh loom luônh âng đay. Ma nuýh Mông nắc vêy j’niêng “ glụ k’điêl” ( nâu kêi buôn moon nắc pay k’điêl), cắh vêy mr’cơnh lâng acoon cóh lơơng. N’đhơ pân đil kiêng, nắc đhị pân pân juýh g’lôi glụ apêê cung toon bhrợ cơnh cắh kiêng, zêl apêê pân juýh đoọng pa cắh râu chr’nắp liêm âng đay. Boóp p’rá âng ma nuýh Mông nắc “ đoọng tước ha y chô ắt ma mông muy đhị, vêy râu cắh ơy liêm, dzợ k’đháp, ma nuýh pân juýh nắc cắh choom moon “ a may tự ting chô lâng a cu,,,”, lâng ma nuýh cung vêy c’năl đoọng z’zrắh “ nắc tu a may glụ a cu chô vêy a cu toon chô!”.

        Xa nập, pr’chăm đhị bhiệc xay xơ cung nắc râu laliêm pr’hay âng văn hoá truyền thống zập acoon cóh m’bứi ma núyh. Zập đoo acoon cóh zêng vêy xa nập truyền thống lalay âng đay lâng pr’chăm liêm chr’nắp bhlầng đoọng bhrợ pa liêm đoọng ha ma nuýh pân đil bêl pay k’díc. Lêy ooy a doóh xa nập, pr’chăm nắc pân lơơng cung năl đắh tr’mung tr’méh âng pr’loọng đong lâng râu bhg’lăng t’béch âng ma nuýh pân đil. Ha dang nắc ma nuýh bhriêl choom, nắc a đoo choom taanh  n’đoóh a doóh, a duông, I’íh pa chăm cóh a doóh, bhrợ têng bông… nắc choom íh đoọng ha c’la đay xa nập liêm cóh t’ngay bhiệc xay xơ âng c’la đay. Nâu đoo nắc cung muy pr’đợơ đoọng ha pêê pân juýh lêy bơơn k’điêl. Ma nuýh n’đil cắh muy choom íh đoọng ha c’la đay xa nập liêm nắc dzợ choom íh taanh khăn piêu, đhr’nuum cợơng ngăn lâng pô lau, k’têệng…. âng đoọng  ha pêê k’bhúh xoọng, cha chuíh, da da, đha đhớ…. Lâng bhrợ cr’van đoọng ha c’la đay. Lâng apêê acoon cóh đắh Tây bắc, jập đô đhị bhiệc xay xơ cắh choom ta bhúch nắc pr’chăm lâng bạc cơnh pa nâng, coọng, xa noon vêy chr’nắp lâng kiêng đươi dua. Ha dợ lâng apêê acoon cóh đhị Trường Sơn-Tây Nguyên, coọng đồng lâng zập râu pr’chăm ta bhrợ lâng tuônh mão não nắc pr’đươi cắh choom ta bhúch đhị bhiệc xay xơ. Đhị zập bhiệc bhan xr’nưm, cóh bhiệc xay xơ moon lalay, cóh tuôr âng apêê ma nuýh pân đil t’luôn cúuc zập k’nuônh tuônh, mã não, pa cắh râu cr’van cr’bhố lâng liêm pr’hay.

        Bhiệc xay xơ zập acoon cóh m’bứi ma nuýh đớc bấc râu chr’nắp văn hoá truyền thống lêy bơơn pa chắp pa dưr, zư lêy. Lâng râu hơnh bhlầng nắc cr’chăl a hay, bấc vel đong cóh k’tiếc k’ruung hêê ơy chấc lêy, zư đớc, quay phim đắh bhiệc xay xơ, apêe bhiệc bhan t’ty truyền thống, chroi k’rong đoọng zư lêy, pa dưr văn hoá phi vật thể laliêm chr’nắp âng zập acoon cóh a đhi noo cóh zập acoon cóh m’bứi ma nuýh âng Việt Nam./.