Lấh
c’moo 1975, chữ x’rặ âng manuýh Cơ Tu ắt đhị tỉnh Quảng
Cóh pazêng c’xêê c’moo arọp Pháp tước
zâl pay k’tiếc k’ruung, đhanuôr Cơ Tu đhị pazêng chr’hoong da ding k’coong Tây
Giang, Đông Giang, Nam Giang ( Quảng Nam), Alưới, Nam Đông ( TTH) cắh vêy ngai
n’năl chữ, bh’rợ xay moon p’too pa choom xa nay âng Đảng đoọng zâl arọp Pháp
cóh đhanuôr nắc zr’nắh k’đháp pa bhlâng. Kiêng xay moon pazêng râu xa nay p’too
pa choom đhanuôr lâng p’rá acoon cóh nắc cán bộ n’đắh xuôi tước ắt cha đh’rứah
lâng đhanuôr đhị pazêng bhươl cr’noon đanh đươnh pa bhlâng, râu xay moon xa nay
cách mạng nắc đươi lâng bh’rợ bhrợ bh’noóch, prá pr’ma lâng boóp p’rá Cơ Tu
đoọng đhanuôr n’năl. Cóh x’rịa c’moo 1951 lâng tr’nơớp c’moo 1952, muy bơr cha
nắc manuýh cóh cr’noon Tr’ghiing ( cr’noon Tu Núc, chr’val Cà Dăng, Đông Giang
nâu cơy) ắt mamông đăn ooy zr’lụ xuôi nắc tơớp pa choom học cr’liêng chữ
ađhuộc.
N’năl đợ râu zr’nắh k’đháp cóh bh’rợ xay
moon p’too pa choom xa nay cách mạng, c’moo 1954, Huyện uỷ Hiên xoọc đêếc xay
moon xa nay bh’rợ bhrợ têng đợ cr’liêng chữ x’rặ Cơ Tu. C’moo 1956, Ban Cán sự
miền Tây pazao đoọng t’coóh Lê Hồng Mao ( manuýh Cơ Tu đớc lâng đh’nớc nắc Conh
Ta Lăng đoọng p’lơớp ađoo ắt pa bhrợ cóh đhanuôr), đhị râu p’too moon trực tiếp
âng t’coóh Quách Xân ( Conh Axơớp) đoọng pa chắp ch’mêết lêy đợ cr’liêng chữ
x’rặ Cơ Tu. Cóh tr’nơớp, đợ cr’liêng chữ Cơ Tu nắc vêy bơr a nhi đoo pa choom
đoỌng ha manuýh Cơ Tu đhị trường Zhường ( Nam Giang), Za Hung ( Đông Giang),
cr’noon T’ghêy, chr’val A Vương ( Tây Giang). Tước c’moo 1965, nắc đoỌng pa
choom đhị trường A păng ( chr’val Sông Kôn, Đông Giang), đợ cr’liêng chữ x’rặ
Cơ Tu nắc công z’zăng liêm choom lâng đoọng đươi dua đhậu bhứah. Tu đhr’năng
arọp Mỹ bhrợ bh’rợ zâl k’tiếc k’ruung hêê đhậy bhứah tước ooy zr’lụ da ding
k’coong, zr’lụ vêy cán bộ âng hêê xoọc ắt pa bhrợ; cán bộ cóh zr’lụ n’nâu lêy
nắc đơớh vêy bh’rợ lướt xay moon p’too pa choom crêê cơnh lâng liêm choom lấh
mơ, đoọng đhanuôr đơớh loon n’năl gít xa nay âng cách mạng. Tơợ đêếc, ta la báo
Gung Dưr x’rặ lâng chữ Cơ Tu vêy ta bhrợ t’váih, bhrợ đoọng ha đhanuôr Cơ Tu
n’năl cr’liêng chữ x’rặ âng đay, ting chrooi đoọng ooy bh’rợ pa dưr k’rơ bh’rợ
zâl arọp Mỹ pa chô k’tiếc k’ruung cóh pazêng pazêng chr’hoong da ding k’coong
âng Quảng Nam.
Đợ cr’liêng chữ Cơ Tu vêy ta bhrợ t’váih
nắc râu đơ chr’nắp pa bhlâng cóh bh’rợ pa dưr boóp p’rá, chữ x’rặ Cơ Tu. Manuýh
Cơ Tu đớc nắc cr’liêng chữ cách mạng, tu đươi vêy cách mạng nắc acoon cóh Cơ Tu
nắc vêy chữ x’rặ. Cắh pr’đoọng xang lấh c’moo 1975, chữ x’rặ Cơ Tu ting t’ngay
dưr bil…
Đhị đhr’năng dưr bil cr’liêng chữ x’rặ
Cơ Tu, t’coóh Bh’riu Liếc- Bí thư Huyện uỷ Tây Giang ta luôn k’rang tước ooy
bh’rợ bhrợ pa dưr cớ cr’liêng chữ x’rặ âng acoon cóh đay. Xang bấc c’moo pa
chắp ch’mêết lêy, chêếc n’năl… ađoo ơy bhrợ t’váih Từ điển p’rá Cơ Tu- Kinh
lâng văn hoá bhươl cr’noon Cơ Tu, bhrợ đoỌng ha bấc apêê cán bộ manuýh Kinh pa
bhrợ đhị pazêng zr’lụ đhanuôr acoon cóh Cơ Tu n’năl boóp p’rá âng đhanuôr, đơớh
loon pa choom đhanuôr pa dưr kinh tế, xã hội, manuýh Cơ Tu n’năl chữ x’rặ đoọng
t’bhlâng zư lêy lâng pa dưr.
Tơợ râu xay moon p’too, pa choom âng
manuýh vêy kinh nghiệm, t’coóh Bh’riu Liếc lêy ta la Từ điển p’rá Cơ Tu- Kinh
lâng Văn hoá Cơ Tu dzợ bấc râu cắh ơy zập, đơớh loon bhrợ p’xoọng, bhrợ bhr’lậ.
Ting cơnh t’coóh Bh’riu Liếc, nắc đợ manuýh acoon cóh Cơ Tu cóh xoọc đâu nắc
dzợ vêy ta x’rặ bấc cơnh, cơnh Cơtu, Cơ Tu, Ca Tu, Cơ –Tu… x’rặ bhrợ cơnh đêếc
nắc zr’nắh k’đháp bhlâng đoọng ha bh’rợ k’đhơợng xay đhanuôr âng pazêng ngành
chức năng, pa bhlâng nắc bha ar bha tơ âng a chắc a zân. L’lăm ahay, t’coóh
Quách Xân xăl cr’liêng chữ Cơtu nắc Ctu, đoọng pa chô zazum pr’đớc âng acoon
cóh n’nâu azi xay moo nắc x’rặ C’tu, mr’cơnh lâng bh’rợ x’rặ đh’nớc âng manuýh
acoon cóh M’nông, H’mông, H’rê… nắc tu pazêng bha ar bha tơ âng chắc a zân lâng
pr’đớc n’nâu ơy vêy pháp luật xay moon nắc k’đháp đoọng bhrợ bhr’lậ, nắc x’rặ
cơnh ty ahay nắc chữ Cơtu- t’coóh Bh’riu Liếc moon cơnh đêếc.
T’mêê đâu, đhị hội thảo xay moon mr’cơnh
cr’noọ xa nay chữ x’rặ Cơ Tu, bhrợ p’xoọng ooy Từ điển p’rá Cơ Tu- Kinh lâng
văn hoá bhươl cr’noon Cơ Tu, bấc boÓp p’rá xay moon mr’cơnh lâng t’coóh Bh’riu
Liếc ooy bh’rợ đươi dua pazêng râu nguyên âm ( a, o, u, ư), apêê cr’liêng chữ
zaum bơr cơnh ( ua, ươ, oa), phụ âm ( b, c, d, t…) c’bhúh phụ âm cơnh ( th, ch,
tr,…). Chữ Cơ Tu la lay cơnh lâng chữ ađhuộc nắc cóh bơr phụ âm ( z, j), pêê
phụ âm x’rịa ( h, l, r), ắt cóh t’tun nguyên âm nắc ( ah, ol, ur), puôn c’bhúh
chữ bha lâng x’rặ ba bơr cơnh ( ô, oơ, ơơ, êê), xơơng nguyên âm dal ( aa, ii,
uu, ưư, ôô) lâng 20 c’bhúh âm phụ ( bh, bhl, đh, zr, dz, …). Ting cơnh bấc boóp
p’rá đhị hội thảo, chữ x’rặ Cơ Tu nắc đươi dua bhr’ươl prá ma mơ, sắc, nặng
lâng trọng âm (’’), đoọng buôn ng’đọc cr’liêng chữ, bhr’ươl prá crêê cơnh, cơnh
amế, achị, k’đị… đoọng buôn ng’x’rặ lâng bhr’ươl prá pazêng cr’liêng chữ zazum
bấc, bấc apêê xay moon nắc bhrợ dấu cóh piing cóh cr’liêng chư x’rịa âng âm phụ
cơnh ma’nuýh, ga’mắc, n’loong, a’ọc, lấh n’nắc nắc dzợ bấc cr’liêng chữ zazum
n’lơơng, pa’têết nắc k’đháp ng’đọc cơnh pơrhay, đhơrơluônh, caay… đoọng bhr’lậ
râu zr’nắh k’đháp n’nâu, bấc cơnh xay moon nắc oó x’rặ cr’liêng chữ ơ cóh
m’pâng pazêng cr’liêng chữ phụ, xăl ooy đêếc nắc đớc dấu (’) cóh piing cr’liêng
chữ, cơnh đhơrơluônh nắc vêy ta x’rặ đh’r’luônh, caay nắc vêy ta x’rặ k’aay…
Cóh bh’rợ zâl arọp Pháp lâng arọp Mỹ bêl
ahay, coh t’ngay c’xêê nâu cơy nâu cơy, chữ x’rặ Cơ Tu bấc bhlâng nắc vêy ta
pay đươi bhr’ươl prá crêê bhlâng đhị apêê chr’val A Vương, A Tiêng, Dang, Lăng
( Tây Giang), Arooi, Prao, Tà Lu, Za Hung ( Đông Giang), Zuốih, Chà Val ( Nam
Giang). Đhị apêê vel đông n’nâu, xoọc đâu manuýh Cơ Tu ắt mamông bấc lâng bấc
râu j’niêng cr’bưn chr’nắp pr’hay nắc đơớh vêy bh’rợ zư lêy lâng p’têết lâng
bh’rợ bhrợ crêê cơnh chữ x’rặ Cơ Tu…//.
Viết bình luận