Đhanuôr lâng pr’zớc chắp dadêr!

Ngũ Hành Sơn vêy dưr ta bhrợ t’váih tu 5 da ding vêy ng’đớc nắc: kim- mộc- thuỷ- hoả - thổ nắc vêy ta zư lêy lâng bấc râu lang bh’lêê bh’la. Nâu đoo nắc râu la liêm pr’hay ooy da ding k’coong cóh TP Đà Nẵng. T’ruíh: Lướt la lêy cóh t’ruíh phát thanh bêl đâu, đhanuôr lâng pr’zớc đh’rứah tước lum lêy zr’lụ du lịch n’nâu ớ.

Ngũ Hành Sơn ắt ch’ngai n’đắh zr’lụ Đà Nẵng k’dâng 8 km chô n’đắh Đông Nam, cóh muy zr’lụ chuáh p bhứa đăn toor biển, đăn đhị c’lâng lướy Đà Nẵng- Hội An nâu cơy nắc cóh phường Hoà Hải, quận Ngũ Hành Sơn, TP Đà Nẵng. Cóh zr’lụ n’nâu nâu cơy nắc dzợ n’léh pazêng râu xa nay bh’rợ văn hoá lịch ooy râu pazêng râu đông chùa, đông p’bhuốih vêy ta bhrợ têng tơợ thế kỷ XIX, cóh pazêng râu pr’đươi c’coóch b’boóc Chàm âng thế kỷ XIV, XV. Pazêng râu pr’hát, thơ cóh lang bhua Lê, Trần nắc dzợ n’léh đhị đhâl cóh pazêng bêệ boọng gớp. Pazêng râu c’cir văn hoá lịch sử cơnh ping k’căn âng tướng quân Trần Quang Diệu, đông bhuốih công chúa Ngọc Lan ( ta đhi âng bhua Minh Mạng), râu x’rắ đớc xay moon sắc phong quốc tự nắc dzợ ta đớc dzợ vêy ta đớc cóh chùa Tam Thai âng bhua Nguyễn, tước ooy pazêng c’cir lịch sử zâl arọp a bhuy cơnh c’lâng hâm cóh da ding đhâl Chồng, boọng gớp Bà Tho, da ding Kim Sơn, boọng Âm Phủ… pazêng râu đêếc xay p’cắh râu xa nay bh’rợ grơơ k’rơ ooy muy Ngũ Hành Sơn chr’nắp mabhuy, ooy zr’lụ cruung đác chr’nắp mabhuy, t’váih đợ manuýh t’béch g’lăng ngoọ cơnh lang bh’lêê bh’la.

Vêy bấc da ding, crâng k’coong apêê ta mooi tước la lêy cắh choom cắh tước lêy bêl lướt ooy Ngũ Hành Sơn, cơnh chùa Tam Thai vêy ta chóh đhị da ding Thuỷ Sơn- muy cóh 5 da ding Ngũ Hành Sơn âng zr’lụ cruung đác Non Nước- Ngũ Hành Sơn, TP Đà Nẵng. Nâu đoo nắc đông chùa ty ( vêy ta bhrợ têng tơợ c’moo 1930), vêy ta lêy nắc đhị p’bhuốih âng k’tiếc k’ruung lâng c’cir phật giáo. C’moo 1825, Minh Mạng bêl lướt la lêy đhị Ngũ Hành Sơn nắc đoọng bhrợ têng cớ chùa, c’moo 1827 đoọng bhrợ 9 tr’ngâl lâng 3 bêệ chuông ga mắc. cóh lang bhua Minh Mạng vêy muy cha nắc công chúa ( k’coon âng bhua Gia Long) tước nhăn ắt. Cơnh lang bh’lêê xay truíh bhua nắc bhrợ têng đông ắt âng bhua cóh đâu đoọng tước đhêy ắt lâng lướt la lêy cruung đác Ngũ Hành Sơn.

Đông bhuốih Phật Du Lặc vêy ta bhrợ lâng đồng ga mắc tợt đhị tr’nớt sen, bơr n’đắh nắc bhuốih tr’ngâl Quan Thánh lâng Bồ Tát. Chùa nắc zr’lụ bêl ahay manuýh sư âng k’tiếc k’ruung Hưng Liên k’đhơợng lêy lâng ơy p’têết đoọng apêê k’đhơợng lêy tơợ bêl bhrợ t’váih tước nâu cơy vêy mơ 18 lang manuýh. Chùa công nắc zr’lụ vêy bấc ta mooi tước lêy, tước nhăn n’đắh Phật râu liêm crêê cóh pr’ắt tr’mông, chr’nắp bhlâng nắc bêl lễ tết.

Gớp Âm Phủ: nắc muy cóh pazêng boọng gớp cóh zr’lụ da ding Ngũ Hành Sơn, nắc pazêng râu chr’nắp ma bhuy. Lâng râu bhrợ t’váih la liêm pr’hay âng pleng k’tiếc, boọng gớp Âm Phủ vêy ta lêy nắc muy cóh pazêng boọng gớp ga mắc pa bhlâng lâng ma bhuy pa bhlâng cóh pazêng boọng gớp cóh zr’lụ cruung đác Ngũ Hành Sơn. Boọng gớp Âm Phủ vêy đh’nớc tơợ lang bhua Minh Mạng ( tr’nơớp âng thế kỷ 19), bêl bhua tước la lêy ooy da ding k’coong n’nâu. Ting cơnh xa nay cóh pr’ắt tr’mông âng pleng k’tiếc, cóh pr’ắt tr’mông acoon manuýh lâng pazêng râu a chim a đhắh ta luôn váih bơr râu la lay cơnh: vêy t’ngay nắc vêy ha dum, vêy n’niên nắc vêy ng’chêết. Tu cơnh đêếc, cóh da ding Thuỷ Siưn vêy c’lâng lướt ooy pleng nắc cóh aral da ding nắc vêy c’lâng lướt ooy boọng k’tiếc. Cóh boọng gớp Âm Phủ vêy bấc lang bh’lêê bh’la n’jứah la lua, n’jứah cắh la lua. Râu la lua nắc acoon manuýh zập ngai công vêy muy chu n’niên váíh lâng muy chu ng’chêết, ha dợ râu cắh la lua nắc râu xay moon âng pleng k’tiếc ooy râu liêm crêê lâng râu cắh liêm crêê âng acoon manuýh. Tu cóh boọng Âm Phủ nắc vêy ta pác bhrợ bơr cr’chăl, nắc cr’chăl dzoóc ooy pleng lâng cr’chăl lướt ooy boọng gớp da ding. Âm Phủ nắc đông ắt âng manuýh chêết. ting cơnh xa nay âng đạo Phật, chêết nắc êếh râu u lứch râu đêếc nắc tr’xăl đoọng ha y chroo dưr váih cóh lang manuýh cơnh lơơng. Manuýh ắt mamông liêm crêê bêl chêết nắc công têêm ngăn, manuýh ắt mamông cắh liêm crêê, bhrợ bấc bh’rợ lất bêl chêết nắc crêê ta z’nắh. Râu liêm crêê lâng râu n’mốp n’lất tước ooy đâu nắc vêy ta xay moon gít. Ting cơnh xa nay âng manuýh chêết, acoon manuýh bêl k’nặ chêết, pazêng r’vaih lứch lướt ooy zung Âm Dương cóh k’ruung Nặi Hà.

Boong gớp Huyền Không ắt cóh pazêng zr’lụ cruung đác Ngũ Hành Sơn, Huỳên Không nắc muy cóh pazêng boọng gớp liêm pa bhlâng, vêy chr’nắp ooy cr’noọ cr’niêng ga mắc pa bhlâng. Boọng gớp Huyền Không nắc muy boọng gớp ga mắc dal, cóh p’bhung nắc vêy 5 bêệ boọng, tr’ang âng mặt t’ngay choom mót ooy đâu bhrợ t’váih râu mabhuy pa bhlâng. bhứah k’dâng 25m, cóh boọng gớp Huyền Không vêy ta ra pặ đớc bấc cơnh, đhị p’rang ng’xiêr ooy boọng gớp bơr n’đắh p’rang vêy ta đớc tr’ngâl liêm crêê lâng n’mốp n’lất, nắc ngoọ cơnh p’too pa choom acoon manuýh ta luôn ắt mamông liêm crêê, t’hước tước ooy râu chr’nắp liêm âng Phật. Cóh dal bhlâng nắc tr’ngâl Phật Thích Ca, vêy ta bhrợ têng tơợ c’moo 1960 nắc manuýh g’lăng z’hai Nguyễn Chất, manuýh tr’haanh cóh zr’lụ coóch boóc đhâl đhị Non Nước. Cóh n’dúp nắc r’piing bhuốih pr’căn Ngọc Phi ( pr’căn Chúa Tiên), nắc zr’lụ ta mooi tước nhăn râu tr’béch g’lăng, nhăn k’van k’bhố; r’piing bhuốih pr’căn Lồi Phi ( chúa Thượng Ngàn) vêy ta mooi tước la lêy nhăn ooy c’rơ lâng râu têêm ngăn. đhậu cóh boọng gớp n’đắh a tâm nắc đông bhuốih Trang Nghiêm Tự chr’nắp ma bhuy vêy ta bhrợ têng tơợ c’moo 1825, pazêng vêy 3 gian. Gian bha lâng nắc bhuốih Ptậ Quâm Âm, n’đắh ađai nắc bhuốih 3 apêê Thánh ( pazêng vêy Quan Công, Quan Bình lâng Châu Xương) xay p’cắh ooy râu liêm crêê, t’béch g’lăng grơơ k’rơ lâng râu cắh tr’xăl loom. Chr’nắp bhlâng, gian n’đắh a tâm bhuốih ông Tơ, Bà Nguyệt, zr’lụ nắc đoọng ha pêê pân jứyh pân đil xoọc tr’kiêng tước nhăn râu liêm crêê, doọ choom tr’lơi, rơơm kiêng vêy Nguyệt Lão chọh a ngơơn chỉ bhrông tơớt lang têêm ngăn, bhui har. Cóh toor âng boọng gợp nắc vêy bấc râu đhâl boọ bhrợ t’váih râu cha chríh, nắc bran mặt âng t’coóh, nắc n’léh ngoọ cơnh a chim ga mắc, cắh cậ cơnh đa điểu, n’léh váih cơnh a cọ a chiêng, nắc váih cơnh coọ vêy chr’boóp dal…

Gớp Vân Thông nắc ắt đhậu cóh da ding, váih cơnh pr’đhâl vil cơnh n’coo ta ling ooy p’bhung âng boọng gớp. Cóh boọng gớp nắc vêy muy bêệ tr’ngâl ty, x’rặ bhrợ 3 chữ Ngũ Uẩn Sơn, đhị m’pâng âng boọng gớp nắc vêy tr’ngâl Phật ga mắc. Cóh hoọng nắc c’lâng lướt ooy boọng gớp, mót đhậu nắc c’lâng lướt k’tứi lấh mơ lâng dzoóc ooy p’bhung âng da ding, bêl lướt nắc k’đhơợng ooy đhâl đoọng choom lướt. Cóh x’rịa âng boọng gớp nắc vêy p’loọng ga mắc đoọng ng’glúh. Tr’cláh âng mặt t’ngay mót ooy boọng gớp bhrợ t’váih râu tr’cláh tr’ang liêm pr’hay bhlâng. Cóh boọng gớp Quan Âm, bấc đác đhâl glúh hooi, bhrợ t’váih râu tr’ngâl phật la liêm pr’hay pa bhlâng, cóh đác, đợ đác đhâl hooi bấc bhlâng nắc bhrợ t’váih tr’ngâl Quan Thế Âm Bồ Tát liêm pr’hay bhlâng, liêm lấh mơ pazêng tr’ngâl phật âng apêê thợ bhrợ t’váih. Cóh x’rịa boọng gớp nắc a bóc đác ch’ngaách liêm, vêy ta đớc nắc a bóc đác Cam Lồ. Ta mooi tước ooy đâu nắc dzợ bơơn lêy bấc râu thơ, pr’hát xay moon ooy cruung đác âng apêê g’lăng z’hai lang bhua Trần, Lê… chr’nắp bhlâng, dzoong cóh Vọng Giang Đài cóh da ding Thuỷ Sơn, nắc bơơn lêy k’ruung Trường Giang, ch’lang lêy pazêng cruung đác lâng chêếc lêy pazêng boọng gớp tr’haanh.

Ngũ Hành Sơn vêy ta moon nắc ngoọ cơnh da ding k’coong, k’ruung đác ga mắc cóh m’pâng TP Đà Nẵng. đh’rứah lâng Bà Nà, Sơn Trà, cóh đâu vêy ta lêy nắc zr’lụ đhêy la lêy liêm pr’hay pa bhlâng đoọng ha ta mooi du lịch đoo bêl tước ooy miền Trung cóh bh’rợ lướt la lêy pazêng c’cir bha lang k’tiếc./.