Đha nuôr lâng pr’zớc da dêr!

Cơnh lâng ma nứih Dao Khâu cóh Sìn Hồ- Lai Châu, ta pêếh cắh muy nắc đhị đoọng z’zêệ bhrợ ch’na đh’nắh, nắc dzợ muy đhị chr’nắp cóh pr’ặt tr’mông văn hoá âng đh anuôr. Đha nuôr lâng pr’zớc đh’rứah lâng Chẻo Thu,  CTV t’rúih tước lâng chr’hoong Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu đoọng năl râu n’đắh đâu:

Ma nứih Dao Khâu cóh Sìn Hồ vêy pr’chắp: đong 3 gian 2 zr’múh, ta pêếh 3 bêệ. Cóh dhr’nong đong z’đêr ta bhrợ lâng k’tiếc âng záp ngai Dao khâu, 3 bêệ ta pêếh bơơn đớc la lay đhị cóh dong cơnh lâng quy định, điêng toọn pa bhlâng rơợng. ta pêếh ga mắc bơơn ta bhrợ n’đắh a đai đong nắc ta pêếh tr’nơợp bơơn lêy tơợ p’loọng ooy cr’loọng đong. Ta pêếh n’nâu, ting cơnh đh’nớc âng ma nứih Dao nắc Tồm Dố”. nắc đoo muy ta pêếh ga mắc ta bhrợ  cơnh lò lâng k’tiếc đêệp, buôn ta gâng thang a lang đoọng úh chr’na a óc, úh a lắc, úh bánh, úh đác hoọm. ta pêếh thứ 2 nắc bơơn ta bhrợ cóh zr’múh đong nắc công bơơn bhrợ  cơnh lò lâng k’tiếc đêệp lâng k’tứi lấh, bơơn moon nắc Dồ Ton. Ta pêếh n’nâu nắc buôn z’zệê ch’na, đươi dua cóh zấp t’ngay ta pêếh thứ 3 nắc cóh zr’múh đong n’đắh a toom, ta pêếh cắh ta bhrợ cơnh lò nắc bhrợ ta bhrợ u vir buôn câm óih. Ta pêếh n’nâu nắc buôn úh đác buôn n’hang pa ngăn, ta moon nắc Dồ Lao. Tơợ đâu, toor zr’lụ  t’rúh cóh ta pêếh, bấc t’rúih bh’lô bh’la, bấc bhr’ươr pr’hát âng ma nứih Dao khâu bơơn apêê zư đớc tơợ lang n’nâu dznag lang n’tốh. cóh 3 bêệ  ta pêếh, ta pêếh thứ 2 nắc chr’nắp bhlâng, bơơn lêy nắc ta pêếh ma bhuy. Cóh sách bhuốih ta pêếh n’nâu ta moon nắc bhua ta pêếh, ha dợ cóh pr’ặt tr’mông zấp t’ngay đha nuôr moon nâu đoo nắc đhị k’rong ặt âng dang ta pêếh. tu cơnh đêếc đhị ta pêếh n’nâu cắh choom dzoọng đơợ, mật tợt cắh cậ toóh tái moon mốp ha ta pêếh. a va Tẩn Coai Loàng ặt cóh vel Hoàng Hồ, chr’val Phăng Xô Lin, chr’hoong Sìn Hồ. đoọng năl:

Đhị ta pêếh n’nâu nắc đhị ặt k’rong âng dang ta pêếh, tu cơnh đêếc z’zêệ pa bhrợ cắh choom nha nhự nha nhiệt, ma nứih Dao khâu dzợ điêng toọn cắh choom đớc gr’loóp êế p’niên pr’ang đăn ta pêếh đoọng ta đía, pân đil cắh choom tợt z’móh ooy ta pêếh. ma nứih ga rứa cóh đong nắc choom p’too moon ca coon cha chau đoọng brương tr’nu apêê đoo bơơn năl râu xa nay đhr’niêng văn hoá âng acoon cóh đay.

Kiêng bhrợ ta pêếh thứ 2 pa bhlâng u liêm, cắh choom gợ moon tước dang a bhô, ma nứih Dao khâu nắc chơớih t’ngay crêê c’xêê liêm. Buôn nắc apêê t’ngay 9, 19,29 âm lịch zấp c’xêê cắh câi tơợ c’xêê 12 nắc đợ lứch c’xêê 2 âm lịch nắc apêê t’ngay choom bhrợ ta pêếh, m’poọ ta pêếh t’mêê, tu đha nuổ moon đợ t’ngay n’nắc a bhô ta pêếh xoọc chô ooy plêêng. Bêl m’poọ ta pêếh nắc chơớc lêy k’tiếc liêm lâng ra văng đớc 4 bêệ ta la n’loong dal dâng 1 m, bhứah 60 cm đoọng bhrợ t’váih pr’dhang. Ta pêếh hình chữ nhật dal 50 phân bơơn dưr váih bêl var 2 boọng buôn ta gâng gọ z’zêệ lâng 2 ploọng ta pêếh bơơn var xoọc mơ đhêệng, doó choom đhí mật bêl úh zêệ nắc vêy doó u bha bhui óih. Đhị apêê tr’pang têy z’hai g’lăng âng apêê ca căn, a moó, ta pêếh âng ma nứih Dao khâu choom đươi dua 15-20 c’moo. A moó Chẻo Nái Mềnh ặt cóh vel Tà phìn, chr’val tả Phìn, chr’hoong Sìn Hồ moon:

Bhrợ ta pêếh, pr’loọng đong cu nắc chơớih t’ngay crêê c’xêê liêm đoọng m’poọ ta pêếh. m’poọ ta pêếh nắc chơớih pay k’tiếc têệt pr’hoọm rơớt ahêê moo năc k’tiếc rang doó tr’lúc lâng đhêl, đoọng bhrợ ta pêếh, cơnh đêếc nắc vêy choom đươi dua đanh, k’tiếc doó tr’lúc lâng đhêl nắc bêl câm óih doó buôn cr’đoóh. Vêy bhrợ pa liêm cơnh đêếc nắc vêy doó u bha bhui óih lâng choom dươi dua đănh, nắc vêy p’rơơm a bhô dang ta pêếh ha dưr ha doóc pr’loọng đong ca coon cha chau ma mông k’rơ, ca bhố ngăn.

Cóh ặt ma mông zấp t’ngay âng ma nứih Dao, zấp đoo bh’rợ chr’nắp âng pr’loọng đong nắc zêng bơơn bhrợ têng cóh ta pêếh thứ 2 n’nâu. Ha dang cắh điêng toọn nắc đha nuoro moon buôn cr’đơơng tước râu cắh pr’đoọng. pa bhlâng nắc cóh bêl tết, ta pêếh n’nâu ta luôn cát óih, pa cắh đoọng tang cơnh cr’liêng mắt a bhô dang. Cơnh đêếc nắc vêy pa cắh râu k’rang lêy âng ca coon cha chau lâng a bhô dang, lâng vêy cơnh dêếc nắc a bhướp a dích, a bhô dang vêy ta luôn  ha dưr ha doóc pr’loọng đong. Tu cơnh đêếc, zấp bêl ra diu t’ngay 1 tết zấp ngai cóh pr’loọng đong ma nứih Dao zêng bặt hương, lêệt bha ar bhuốih a bhô dang ta pêếh đhị p’loọng ta pêếh n’nâu. Moon ooy râu liêm pr’hay âng ta pêếh âng ma nứih Dao Khâu, t’coóh tẩn Kim Phu, nghệ nhân pa chắp ch’mêệt lêy văn hoá Dao đhị chr’hoong Sìn Hồ đoọng năl:

Cóh Sìn Hồ, bh’rợ m’poọ ta pêếh n’nâu nắc muy acoon cóh  Dao a năm, bh’rợ ta pêếh n’nâu cắh muy u buôn cóh bh’rợ ặt ma mông nắc dzợ chr’nắp n’đắh a bhô dang cóh vel bhươl. Nắc đoo muy râu văn hoá la lay âng đha nuôr Dao khâu âi vêy tơợ đănh ặ. N’đhơ nâu câi đươi dua bếp ga, bếp điện nắc u buôn lấh mơ. N’đhơ cơnh đêếc đha nuôr công dzợ kiêng lâng vêy loóih đươi dua ta pêếh âng acoon cóh đay.

Pr’chắp đong 3 gian, 2 zr’múh, ta pêếh 3 bêệ công dzợ bơơn Dao khâu cóh chr’hoong Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu zư đớc đợ tước nâu câi. Zấp toọl ta pêếh zêng vêy đợ đhr’niêng cr’bưn pa cắh cóh đêếc nắc văn hoá la lay cắh choom tr’lúc lâng zấp ngai acoon cóh n’lơơng./.