Pleng k’tiếc tr’xăl cơnh xoọc đâu nắc cr’chăl đoọng ha vi khuẩn dưr vaíh bấc, pa dưr đhr’năng crêê pr’lúh cr’ăy cóh p’niên. Pazêng râu pr’lúh cr’ăy p’niên buôn crêê cóh cr’chăl n’nâu nắc crêê tước ooy c’lâng pr’hơơm, n’căr lâng k’ăy luôn. T’ruiha: manuýh pa dứah đh’réh cr’ăy cóh bhươl cr’noon bêl đâu, đhanuôr lâng pr’zớc chêếc n’năl muy bơr râu pr’lúh cr’ăy buôn váih, pr’lúh cr’ăy p’niên buôn crêê cóh cr’chăl c’xêê 3 cóh zập c’moo lâng h’cơnh ng’năl, zâl t’bil lơi đơớh đoọng ha k’conh k’căn.

# K’ăy pa zruáh:

Đhr’năng u váih đoọng ng’năl: P’niên cắh kiêng cha cha: đhr’năng n’nâu nắc vêy cơnh đơớh u váih bêl p’niên k’nặ k’ăy pa zruáh cóh bấc t’ngay. P’niên buôn cắh kiêng cha đợ chr’na đha nắh buôn u cha cóh t’ngay c’xu, vêy cơnh nắc đhiệp kiêng ộm đác. P’niên buôn k’tá bêl k’nặ k’ăy pa zruáh tơợ 6- 12 tiếng đồng hồ lâng vêy cơnh đanh k’dang tơợ 2- 3 t’ngay. Êếh đa đác, vêy pa pô, vêy cơnh vêy đác đh’mâl nắc doọ vêy pr’họm. K’hir tr’bứi ting n’nắc váih k’ăy luônh, k’oó.

Bh’rợ pa dứah: đoọng p’niên ộm đác xang bêl pa zruáh. Vêy cơnh cậ choom đươi dua đác ơy ta zêệ tr’đoóc đớc chrộ, cắh cậ pazêng râu ch’na đha nắh p’xoọng đác lâng đợ điện giải lâng đường ộm cơnh oresol. Đoọng p’niên ộm vr’vai đhị zr’híic, đoọng ộm tước bêl doọ dzợ ra hal đác. P’xoọng zập chất dinh dưỡng cơnh c’xu, crêê lâng c’xêê c’moo pậ banh. Tu p’niên buôn k’tạ, nắc pác đoọng cha cha tr’bứi, đoọng cha bấc chu. Bh’rợ đoọng dinh dưỡng crêê cơnh nắc vêy pr’đươi pa dưr c’rơ, pa liêm c’lâng luônh, bhrợ ha bh’rợ tiêu hoá âng luônh đơớh hân chô cơnh c’xu.

Nắc cắh choom đươi dua z’nươu pa dứah cr’ăy pa zruáh, tu z’nươu n’nâu cắh choom zâl t’bil lơi vi rút- tu bhrợ t’váih cr’ăy pa zrúah. Pr’đươi âng z’nươu n’nâu nắc pa xiêr đhr’năng pa bhrợ âng luônh, bhrợ êếh cắh choom glúh, bhrợ ha p’niên dưr váih k’ăy cớ luônh, bhrợ t’váih xưưng luônh, bhrợ t’váih râu cr’ăy ngân lấh mơ.

# Pr’lúh cr’ăy ta buur.

Nâu đoo nắc cr’chăl pr’lúh cr’ăy ta buur dưr váih k’rơ pa bhlâng tu bấc vi rút bhrợ t’váih pr’lúh cr’ăy ta buur nắc choom ắt mamông lâng dưr váih k’rơ cóh cr’chăl pleng k’tiếc ẩm.

Đhr’năng u váih đoọng ng’năl: P’niên buôn k’hir, buôn nắc k’hir tr’bưí, cóh muy bơr t’ngay. Xang n’nắc, nắc lêy dưr plóh váih cóh n’căr pr’độm bhrôông; mơ 1- 2 t’ngay, dưr váih pr’độm đác đhị pr’đôm bhrôông. P’niên dưr váih k’cơợt, nắc tơớp váih cóh bran mặt lâng xang n’nắc tước ooy a cọ lâng tước ooy têy dzung. P’nien buôn dưr ren, cắh kiêng cha cha. Lấh n’nắc, p’niên váih đhr’năng k’ăy mr’loọng, k’ăy ta đhưa.

Bh’rợ pa dứah: đoọng p’niên ắt cóh đông l’thai, vêy tr’ang âng mặt t’ngay, đợ t’ngay đoọng ắt la lay nắc tơợ 7 tước 10 t’ngay, tơợ bêl bơơn lêy váih pr’lúh cr’ăy ( dưr váih k’cơợt) tước bêl pazêng pr’độm đác lứch dưr goóh. Đoọng zâl đhr’năng dưr váih ngân lấh mơ, bêl p’niên dưr váih pr’độm tr’nơớp nắc ng’zư oó đoọng pr’độm đác n’nắc ha voóh. Ha dang muy bơr pr’độm tr’nơớp ha voóh nắc ng’đươi oxy già rao đhị zr’lụ pr’độm ha voóh, đoọng doọ choom dưr tr’loóh. Cắh choom đoọng p’niên k’bhái ooy pazêng zr’lụ pr’độm k’cơợt. Bêl pr’độm đác ha voóh dưr váih đhr’năng crêê nhiễm trùng bấc pa bhlâng. Chêếc bhrợ bh’rợ pa xiêr đhr’năng xơợng k’cơợt đoọng ha p’niệy. Bêl dưr váih đhr’năng tr’loóh bấc ooy nắc đơớh ng’đơơng p’niên tước ooy bệnh viện. pa liêm pa sạch móh mr’loọng cóh zập t’ngay lâng đác bhoóh sinh lý 90/00. Xăl xa nấp lâng họm rao cóh zập t’ngay lâng đác pa puýh cóh phòng họm. Nắc đoọng xấp đợ xa nấp pậ, l’thai, k’đặ. Cha đợ ch’na ra bụ, đa đác, buôn tiêu hoá, ộm bấc đác, pa bhlâng nắc đác p’lêê p’coo. Đươi dua đác t’viêng Milian ( t’viêng Methylene) đoọng tụ ooy pazêng zr’lụ váih pr’độm đác đoọng ha voÓh. Bhrợ ch’ngaách a chắc azân pa xiêr k’hir, đoọng p’niên đhêy ắt lâng p’xoọng dinh dưỡng đoọng pa dưr c’rơ zâl pr’lúh cr’ăy. Đớc đoọng p’niên ắt cóh đông zư lêy đoọng g’đéch đhr’năng trơơi boọ bấc ooy.

# Pr’lúh cr’ăy crêê vi khuẩn cóh c’lâng pr’hơơm.

Pazêng râu pr’lúh cr’ăy crêê ooy c’lâng pr’hơơm nắc đợ pr’lúh cr’ăy buôn pa bhlâng p’niên crêê cóh hân noo ha ót ha pruốt nắc đợ k’ăy đh’mâl, k’ăy mr’loọng, viêm VA, viêm amiđan cắh cậ váih p’nuung, k’ăy ra ruúc móh…

Đhr’năng u váih đoọng ng’năl: k’hir nắc đhr’năng u váih cóh tr’nơớp âng pr’lúh cr’ăy c’lâng pr’hơơm cóh p’niên. K’hir tu viêm c’lâng pr’hơơm cóh p’niên nắc k’hir ngân, k’hir bấc chu. P’niên vêy cơnh k’hir lấh 39 độ C. hooi đác đh’mâl. K’oóh: P’niên vêy cơnh k’oóh k’rơ cắh cậ k’oÓh vêy đác đh’mâl, t’đui ooy pr’lúh cr’ăy. P’niên váih đhr’năng p’hơơm k’jo k’je… tu cơnh đêếc ha dang bơơn lêy váih đhr’năng cơnh n’tếh cóh p’niên, k’cơnh k’căn đơớh đơơng khám đoọng vêy bh’rợ pa dứah crêê cơnh, tu cr’ăy viêm c’lâng pr’hơơm cóh p’niên k’tứi buôn bhrợ t’váih k’ăy ooy loom cắh cậ xoóh.

Bh’rợ pa dứah: Bêl p’niên vêy đhr’năng k’oóh, chêếh, hooi đác đh’mâl, doọ k’hir cắh cậ k’hir tr;bứi, nắc ch’mêết lêy gít cóh pr’loọng đông lâng doọ đơớh ng’đươi z’nươu kháng sinh cắh cậ z’nươu pa xiêr k’hir. Kẹp nhiệt độ ta luôn đoọng ch’mêết lêy nhiệt độ âng p’niên. Ha dang lêy p’niên k’oóh bấc, k’bao, k’hir lấh 38 độ C lâng pa bhlâng nắc k’đháp đoọng p’hơơm nắc đơớh ng’đoọng p’niên tước ooy cơ sở y tế đăn bhlâng đoọng khám pa dứah pr’lúh cr’ăy.

Cắh đoọng đươi dua z’nươu kháng sinh cắh crêê cơnh bêl cắh ơy vêy pa choom âng bác sỹ. P’niên k’hir lấh 38 độ C nắc đoọng xấp xa nay bhứah. Ng’dzút a chắc azân ha p’niên lâng khăn pa dzong ooy thau đác ch’ngaách, dzút ooy bran mặt, c’đoo, têy dzung ( mơ muy bơr tiếng nắc dzút muy chu), cắh cậ đớc khăn cóh mang, c’đoo… cắh choom đươi dua đác đhâl chriết cắh câk đác chrộ đoọng pa xiêr nhiệt ha p’niên, tu đác chriết pa bhlâng nắc zâl đhr’năng glúh nhiệt âng p’niên, p’niên nắc k’hir ngân lấh mơ. Nắc đoọng p’niên cha đợ ch’na đa đác, pa puýh lâng ộm zâp đợ đác ộm cóh muy t’ngay. Ha dang p’niên dzợ u măm nắc đoọng p’niên măm đác tóh k’căn cơnh c’xu. Ha dang p’niên k’hir doọ lấh ngân, cắh cậ k’hir ngân nắc cắh loon đoọng p’niên tước ooy bệnh viện nắc đoọng p’niên đươi dua z’nươi ôrêzôn ( ORS)./.