C’bhúh ma nứih Pu Péo  nắc muy ặt ma mông cóh tỉnh Hà Giang a năm. Cóh đêếc, k’rong ặt rúp bhlâng nắc cóh chr’val Phố Là, chr’hoong Đồng Văn. N’đhơ đợ ma nứih cắh u bấc n’đhơ cơnh đêếc ma nứih Pu Péo pa bhlâng chắp lêy bh’rợ zư dớc râu văn hoa la lay âng đay. Đhr’niêng bhuốih a bhuy crâng nắc muy cóh bấc râu văn hoá la liêm lâng pa bhlâng chr’nắp ca văr đoọng ha râu bhui har đoọng ha zấp râu, râu têêm  ngăn đoọng ha coon ma nứih, ha đhắh a chịm lâng n’loong n’cuông….bơơn m anứih Pu Péo zư đớc.  C’nặt t’rúih “ Văn hoá đhi noo ahêê acoon cóh” t’ngay đâu, đha nuôr lâng pr’zớc đh’rứah chơớc năl ooy râu văn hoá la liêm n’nâu ớ.

 Đhr’niêng bhuốih a bhuy crâng âng ma nứih Pu Péo cóh tỉnh Hà Giang vêy muy râu pa bhlâng chr’nắp cóh pr’ặt tr’mông âng đha nuôr. Ma nứih Pu Péo moon, đoọng pr’ặt tr’mông âng đha nuôr cóh vel bhươl bơơn ca bhố ca van têêm ngăn nắc tu a bhuy crâng zooi đoọng. tu cơnh đêếc, tơợ lang ha hay ha hươn âng ma nứih Pu Péo âi gr’hoót đhị c’ring mật ooy crâng nắc p’zay p’too moon ca coon cha chau zư lêy crâng ca coong ma bhuy z’nghít. Crâng nắc râu chr’nắp đhị pr’ặt tr’mông zấp t’ngay công cơnh pr’ặt tr’mông a bhô dang âng ma nứih Pu Péo. Nâu đoo công nắc đhị tơợp bhrợ t’váih văn hoá bhuốih dang âng ma nứih Pu Péo. Đhr’niêng bhuốih zư crâng công nắc bhuốih abhô dang tô gộ.

Zấp c’moo, mật cậ t’ngay 6/6 âm lịch, ma  nứih Pu Péo nắc bhrợ cậ bhiệc bhan bhuốih a bhuy crâng. Ma nứih Pu Péo moon, t’ngay 6/6 âm lịch nắc t’ngay liêm ch’ngaach bhlâng cóh c’moo, plêêng k’tiếc zêng ma bhuy.

Bêl ra văng bhrợ, bha nuốih bơơn ra pặ đhị apêê a pậ cắh cậ ha la a riết, pa pan bhuóih bơơn n’đhâng bhrợ lâng tơơm ra dzul  t’mêê, dal k’noọ 2 mét, z’móh n’đắh bôl da ding.

Tr’nơợp, ta pớc đoọng ha Bhuy crâng đợ bha nuốih dzợ ma mông, pa zêng 1 p’nong bé, 2 p’nong a tứch; 20 bêệ bánh ta bhrợ lâng a vị dêệp clát ting c’lát ta tứi đớc cóh 2 đhị; Muy hun nắc đớc cóh p’rang bha nuốih, muy hun nắc bơơn đớc cóh a pợ đớc đhị loom p’rang bha nuốih.

Xang n’nắc, đợ bha nuốih dzợ ma mông, bé  atứch xang ta bhuốih nắc pay cút bh’zi. Xang bêl cút pay aham nắc bhuốih đoọng cớ ha crâng.

Xang n’nắc cớ, đợ bé lâng a tứch bêl xang bh’zi lâng bhuốih nắc bơơn chô đơơng bhrợ pa liêm lâng úh zêệ, xang n’nắc rạch đơơng cớ ooy pa pang bha nuốih đoọng ha a bhuy crâng.

Xang n’nắc cớ nắc bhuốih ma nứih  lâng a đhắh a chịm. ma nứih bh’bhuốih nắc pa nhưa ta đang pa zêng  ra vai âng ngai cắh dzợ âng ma nựih Pu Péo đh’rứah chô đương lêy đhr’niêng bhuốih a bhuy crâng đh’rứah lâng a bhuy crâng đớp xơợng đợ râu pa nhưa ga vớh âng ma nứih Pu Péo.

Xang bêl bhuốih zấp zêng đhr’niêng, t’coóh vel lâng đha nuôr tước đhị tơơm n’loong  ga mắc bhlâng cóh crâng đoọng bặt hương lâng xay trúih lâng a bhuy crâng nắc đhr’niêng bhuóih âi ặ u xang. Xang n’nắc ma nứih bh’bhuốih zước đhị a bhuy crâng m’bứi tơơm n’loong nhum đoọng dha nuôr Pu Péo chô chóh đhị đoo dzợ k’tiếc li lưr.

Cr’noọ âng bh’rợ bhuốih a bhuy crâng âng ma nứih Pu Péo nắc ca văr râu liêm crêê ha zấp râu, râu têêm ngăn âng acoon ma nứih, a đhắh a chim lâng n’loong n’cuông. đhr’niêng bhuốih a bhuy crâng vêy chr’nắp bhlâng, lấh đhị đêếc nắc moon ghít crâng ca coong nắc ặt ma mông đh’rứah lâng đha nuôr. Tơợ râu đhr’niêng cr’bưn tước pr’ặt tr;mông, đhr’niêng bhuốih a bhuy crâng nắc muy bh’rợ zư lêy crâng vêy cr’đơơng liêm ta níh lâng chô đơơng râu liêm choom la lua cóh  zr’lụ coong chăng n’nâu.