Xoọc đâu xoọc nắc hân noo boo, đhr’năng k’hir glúh hâm dưr váih bấc pa bhlâng. Hân đhơ cơnh đêếc, ahêê buôn tr’lúc bhlưa k’ăy k’hir siêu vi lâng k’hir glúh aham. K’hir glúh aham cắh loon ng’pa dứah loon đơớh vêy cơnh bhrợ jứch a chắc a zân, bhrợ cắh liêm crêê ooy c’lâng aham bha lâng, choom bhrợ manuýh k’ăy chêết bil. K’hir siêu vi vêy cơnh bhrợ t’váih k’ăy đh’mâl, k’hir glúh aham, k’ăy xoóh, k’ăy a bục, k’ăy loom… lâng pazêng râu siêu vi nắc crêê tước ooy pazêng ciơ quan la lay râu cắh a chắc azân, tu cơnh đêếc buôn bhrợ t’váih râu pr’lúh cr’ăy cơnh lơơng. Nắc ng’choom moon siêu vi nắc muy râu buôn pa bhlâng, đhr’năng ngân lâng doọ âng pr’lúh t’đui ooy pazêng râu vi rút lâng độc âng virút… cóh t’ruíh: Manuýh pa dứah đh’réh cr’ăy cóh bhươl cr’noon bêl đâu, ahêê đh’rứah chêếc n’năl gít lấh mơ ooy k’hir siêu vi công cơnh bh’rợ pa dứah bêl crêê pr’lúh cr’ăy.

K’hir siêu vi nắc n’hâu?

K’hir siêu vi nắc râu ng’xay moon zazum pazêng đhr’năng k’hir tu crêê pazêng râu vi trùng la lay râu. Bấc bhlâng k’hir siêu vi doọ lấh ngân lâng nắc choom tự bil, hân đhơ cơnh đêếc công vêy muy bơr râu pr’lúh cr’ăy đơớh hân bhrợ t’váih đhr’năng chêết bil, pa bhlâng nắc lâng p’niên k’tứi.

Đhr’năng dưr váih âng cr’ăy k’hir siêu vi.

- k’hir ngân: Nâu đoo nắc đhr’năng buôn ng’lum cóh pazêng đhr’năng k’hir siêu vi, buôn nắc tơợ 38- 39 độ C, vêy cơnh cậ nắc tước 40- 41 độ C.

- K’ăy a cọ: Nâu đoo nắc đhr’năng buôn ng’lum âng k’hir siêu vi, mnanuýh k’ăy buôn xơợng vir móh mắt, k’ăy a cọ, cóh a cọ ngoọ cơnh  u đhiêr, tu nắc k’hir bhrợ ha c’lâng aham hooi k’rơ lâng c’lâng aham êếh ga mắc.

Bêl k’đhơợng tơợ bơr n’đắh nga ngiên âng manuýh xoọc k’ăy nắc ng’bơơn xơợng nga nghiên n’nâu gớt k’rơ. Manuýh k’ăy a cọ vêy đhr’năng buôn k’nhịt mắt. Xoọc đêếc lêy bran mặt manuýh k’ăy u êếh.

Lâng p’niên k’tứi, muy bơr đhr’năng p’niên vêy cơnh công k’ăy a cọ nắc dzợ pa bhriêl… manuýh k’ăy siêu vi vêy cơnh hooi đác cóh c’tơơr, cắh cậ cóh c’tơơr vêy đác n’coọc lâng k’cơợt.

- k’ăy c’lâng pr’hơơm: đh’rứah lâng k’hir lâng k’ăy a cọ nắc đhr’năng c’ăy c’lâng pr’hơơm, k’ăy k’ăy pr’loọng, ha rặ mr’loong, k’oóh, hooi đác đh’mâl, chêếh…

- k’ăy kết mạc mắt: mặt bhrôông, vêy êếh mặt, hooi đác mắt, mắt cắh lấh bhriêl.

- K’tá: vêy cơnh p’niên k’tá bấc chu, hân đhơ cơnh đêếc buôn dưr váih xang bêl cha cha, manuýh ta ha vêy cơng công k’tá, bấc bhlâng nắc tu k’ăy mr’loọng.

- Glúh pr’đôm bhrôông: Buôn váih cóh 2 -3 chu t’ngay xang bêl k’hir glúh aham, bêl dưr váih pr’đôm nắc công doọ lấh k’hir, tu pr’lúh cr’ăy lấh đợ t’ngay c’xêê ắt váih pr’lúh cr’ăy.

- K’ăy k’bao a chắc a zân: Buôn dưr váih cóh p’niên, cóh p’niên z’zăng ga mắc nắc k’ăy p’lêê dzung, p’lêê têy, p’niên buôn moon xơợng k’ăy prang a chắc a zân, p’niên k’tứi buôn ren. Manuýh ta ha vêy cơng công váih cơnh đhr’năng n’nâu.

- K’ăy luônh: buôn dưr đơớh ha dang tu bhrợ t’váih k’hir siêu vi nắc tu virút cóh c’lâng luônh, công vêy cơnh dưr váih z’lưa lấh mơ cóh bơr pêê t’ngay xang bêl k’hir lâng đhr’năng lướt pr’noong pa zruáh, doọ vêy aham.

- K’ăy bhr’niêl: pa bhlâng nắc pazêng zr’lụ bhr’niêl cóh a cọ, bran mặt, tuôr buôn êếh ga mắc, k’ăy, nắc choom ng’bơơn lêy.

Bh’rợ pa dứah cr’ăy siêu vi:

Pazêng râu pr’lúh cr’ăy k’hir crêê tước siêu vi bhrợ t’váih nắc cắh ơy vêy z’nươu hân đoo đoọng choom pa dưáh, bấc bhlâng nắc pa dứah đhr’năng u váih. Tu cơnh đêếc, pa zêng bh’rợ buôn ng’pa dứah nắc:

- Pa xiêr k’hir: Nắc ng’đươi paracetamol mơ 100 mg/kg, 6 tiếng đồng hồ đươi dua muy chu.

- Bhrợ ch’ngaách a chắc a zân: Dzút a chắc a zân p’niên k’tứi, dzút cr’hậu, đoọng p’niên ắt đhị zr’lụ ch’ngáach, xấp xa nấp c’đặ.

- Đoọng p’xoọng ộm đác lang điện giải: bêl k’hir tước lấh 38,5 độ C, nắc choom đươi dua z’nươu pa xiêr k’hir đh’rứah lâng bh’rợ zâl đhr’năng jựch a chắc a zân ting cơnh p’too moon âng bác sĩ, pa bhlâng nắc p’niên ơy váih đhr’năng jựch a chắc a zân, nắc choom đươi dua z’nươu p’xoọng đác lấh bil lâng điện giải tu k’hir, cơnh oresol, pr’chớh bhoóh vêy ng’zêệ l’lương.

- zâl đhr’năng crêê cớ vi khuẩn: pa liêm pa sạch a chắc a zân đoọng ha p’niên, k’đị đác pa sạch mắt, móh lâng natriclorid 0,9%, g’đéch đhr’năng crêê vi khuẩn cóh c’lâng pr’hơơm.

- Dinh dương: đoọng cha pr’chớh, buôn tiêu hoá, vêy bấc chất dinh dưỡng.

- Pa liêm pa sạch a chắc a zân: Pa liêm pa sạch a chắc a zân, họm lâng đác pa puýh cóh phòng cạch.

Nắc đơớh ng’đơơng p’niên tước khám đhị zr’lụ y tế bêl vêy dưr váih đhr’năng k’hir siêu vi; p’niên k’hir lấh 38,5 độ C, pa bhlâng nắc lấh 39 độ C ha dợ đươi dua z’nươu pa xiêr k’hir cắh u dứah, k’bao a chắc a zân, bếch bấc, váih đhr’năng u jựch, ta luôn k’ăy acọ lâng k’ăy ngân, kiêng k’tá, k’tá bấc chu, k’hir đanh lấh 5 t’ngay.

K’hir siêu vi buôn bhrợ t’váih cơnh pr’lúh, bêl crêê muy cha nắc p’niên crêê pr’lúh nắc đoọng ắt la lay lâng zư pa ngăn. Bêl p’niên crêê k’ăy, cắh choom đoọng p’niên tước ooy trường./.