X'ră: LAN ANH VOV5

Điện Biên, tỉnh da ding k’coong n’đắh Tây Bắc nắc zr’lụ ắt mamông âng bấc acoon cóh. Cóh đêếc, acoon cóh Thái vêy đợ đhanuôr ắt mamông bấc bhlâng, pay lấh 38% đhanuôr prang tỉnh. Xoọc đâu acoon cóh Thái ắt mamông cóh pazêng apêê chr’hoong, thị cóh tỉnh, ha dợ bấc bhlâng nắc ắt mamông cóh chr’hoong Điện Biên lâng chr’hoong Tuần Giáo. Lướt z’lấh k’ha riêng c’moo dưr vaíh, manuýh acoon cóh Thái nắc dzợ zư đớc bấc j’niêng cr’bưn chr’nắp pr’hay, cóh đêếc vêy bh’rợ bơơn k’díc k’điêl. Cóh t’ruíh bêl đâu, Lan Anh xay truíh tước ooy đhanuôr lâng pr’zớc bh’rợ bơơn k’díc k’điêl âng manuýh Thái tăm cóh Điện Biên.

# Tước nâu cơy, zập pazêng râu j’niêng cr’bưn, truyền thống âng manuýh Thái tăm tơợ pr’ắt bh’rợ, lướt chô, j’niêng cr’bưn nắc dzợ vêy ta zư cơnh bêl ty ahay. Chr’nắp bhlâng nắc bh’rợ bơơn k’díc k’điêl nắc vêy manuýh Thái bhrợ têng liêm ta níh pa bhlâng. Hân đhơ bh’rợ pr’chăm, bh’rợ bhrợ têng bhiệc công vêy cơnh t’mêê hân đhơ cơnh đêếc pazêng râu j’niêng cr’bưn vêy ta bhrợ têng crêê cơnh xa nay bh’rợ âng manuýh Thái bhrợ tơợ k’r’bhâu c’moo ahay. Ting cơnh j’niêng cr’bưn âng manuýh Thái tăm, bêl k’nặ bhrợ bhiệc, pr’loọng đông pân juýh tước ooy đông ađoo pân đil bhrợ têng bh’rợ pa gơi ađoo xa xao, manuýh acoon Kinh đớc nắc bh’rợ ta moóh. TS Mai Thanh Sơn, Viện Khoa học Xã hội VN, đoọng năl cóh t’ngay c’xêê ahay pân juýh nắc chô ắt ooy đông ađoo pân đil, đợ t’ngay c’xêê ắt công đanh pa bhlâng, nắc nâu cơy mơ bơr pêê c’xêê hơơ ạ.

Pân juýh manuýh Tháo, bêl t’mêê n’niên nắc vêy k’conh k’căn băn par lâng pazêng apêê pân juýh nắc lứch vêy k’conh k’căn da dêr, t’đui đoọng bấc pa bhlâng. Tước bêl chô ắt ooy đông k’điêl, t’ngay c’xêê ắt cóh đông k’điêl âng manuýh pân juýh Thái bêl ahay k’dâng tơợ 6 tước 12 c’moo. Pazêng đợ t’ngay c’xêê n’nắc nắc apêê đoo học pazêng xa nay bh’rợ âng pr’ắt tr’mông cóh ha y chroo… nắc vêy k’conh k’điêl pa choom.

Bêl đợ t’ngay c’xêê chô ắt ooy đông k’điêl ơy xang nắc xoọc đêếc bh’rợ bhrợ bhiệc vêy ta bhrợ têng. bh’rợ bhrợ bhiệc bhan âng manuýh Thái tăm vêy ta bhrợ têng liêm pr’hay bhlâng. t’ngay bh’rợ bhlâng, đông pân juýh đơơng âng zập pazêng râu pr’đươi chr’nắp đoọng nắc tơợp bhrợ têng bhiệc bhan ting cơnh j’niêng cr’bưn. Pazêng râu bh’rợ tr’nêng nắc vêy ta bhrợ têng chr’nắp liêm cóh phòng âng anhi díc điêl ắt. bh’rợ tr’nơớp nắc bha lếp bhr’lếp. đoọng bhrợ têng bh’rợ n’nâu nắc lêy pay 4 cha nắc, pazêng vêy 2 cha nắc pân đil n’đắh apêê pr’loong đông pân juýh lâng 2 cha nắc pân đil n’đắh apêê pr’loọng đông pân đil, pazêng apêê n’nắc nắc lứch c’rơ, vêy pr’ắt tr’mông pr’loọng đông têêm ngăn bhui har đoọng bhrợ têng bh’rợ bha lếp bhr’lếp, j’nuum, tr’ơớih. Ting cơnh apêê t’coóh ta ha cóh bhươl cr’noon nâu đoo nắc bh’rợ đoọng rơơm kiêng anhi pân đil, pân juýh vêy pr’ắt tr’mông têêm ngăm bhui har, n’niên k’coon pân juýh, pân đil. Xang n’nắc nắc bh’rợ tằng cẩu dzợ ng’đớc cơnh lơơng nắc c’dzôm xóc- bh’rợ n’nâu nắc đhiệp âng manuýh acoon cóh Thái tăm a năm vêy. Pân đil acoon cóh Thái tăm bêl lướt bơơn k’díc nắc lứch c’dzôm xóc đoọng bêl glúh lướt ooy c’lâng nắc zập ngai n’năl ađay ơy vêy k’díc. Cóh xa nấp cóm truyền thống âng acoon cóh Thái, ađoo pân đil chr’cóh đhị a pậ pr’đươi bhrợ bhiệc bhan nắc vêy k’căn luônh đớc xóc k’coon ooy pr’loọng đông pân juýh đoọng bhrợ têng bh’rợ tằng cẩu. Tơợ nâu cơy, đợ anhi pân juýh pân đil n’nâu nắc dưr váih k’díc k’điêl.

Râu chr’nắp bhlâng hân đhơ cóh lang hân đoo nắc manuýh pân đil Thái tăm công ra văng liêm crêê pazêng râu pr’đươi chô đơơng ooy đông k’díc l’lăm bêl k’nặ bhrợ bhiệc bhan cóh bấc c’moo ơy. Tu ting cơnh j’niêng cr’bưn âng manuýh Thái bêl ađoo pân đil chô ooy đông k’díc nắc đơơng âng bấc j’nuum bhr’lếp, xa nấp… TS, Mai Thanh Sơn đoọng năl cớ:

Ra văng k’nặ chô ooy đông k’díc apêê đoo đớc bấc t’ngay c’xêê íh bhrợ j’nuum, bhr’lếp, xa nấp đoọng ha pr’loọng dông k’díc lâng đoọng ha đay. đợ xa nấp chô đơơng ooy đông k’díc bấc bhlâng tu xang bêl chô ooy đông k’díc ađoo pân đil bhrợ bấc bh’rợ tr’nêng râu lơơng, cơnh n’niên k’coon, pa bhrợ ta têng, nắc đợ t’ngay đoọng t’taanh lâng ơ íh cắh dzợ vêy bấc cơnh bêl dzợ c’mor. Tu cơnh đêếc đợ xa nấp, j’nuum bhr’lếp apêê đoo chô đơơng ooy đông k’díc bấc pa bhlâng nắc zập ng’đươi cóh bấc c’moo. Nắc tu cơnh đêếc năc doọ chríh bêl ng’lêy pân đil Thái bêl chô ooy đông k’díc nắc vêy bấc manuýh đơơng âng bấc râu j’nuum bhr’lếp, đơơng âng m’ma a ọc, a tứch, m’ma ha roo… c’bhúh k’đơơng ađoo pân đil chô ooy đông k’díc nắc bhui har pa bhlâng.

Xay moon ooy xa nay bh’rợ n’nâu, TS Mai Thanh Sơn xay moon:

Pân bêl tơợ dzợ k’tứi nắc bhrợ bấc râu bh’rợ tr’nêng, zêệ bhrợ chr’na đha nắh, ha ắt a đhi, bhrợ bh’rợ râu lơơng. Muy cóh pazêng bh’rợ apêê đoo bhrợ têng nắc taanh bhai, íh xa nấp. K’căn pa choom đoọng ha k’coon pân đil n’năl chóh k’pái, taanh bhai, íh j’nuum, íh xa nấp đoọng ha đay, ha pr’loọng đông. Cóh pazêng râu xa nay bh’rợ truyền thống n’nắc xay moon râu t’béch g’lăng âng ađoo pân đil nắc bh’rợ íh n’đoóh, pazêng bêệ n’đoóh n’nắc xay moon râu bh’rợ tr’nêng t’taanh ơ íh.

Hân đhơ t’ngay c’xêê vêy tr’xăl, hân đhơ cơnh đêếc j’niêng cr’bưn n’nâu nắc dzợ vêy manuýh Thái tăm zư lêy lâng haanh déh. Pazêng apêê pân đil Thái tăm hân đoo bêl dưr pậ banh công nắc vêy k’conh k’căn pa choom, p’too moon ooy xa nay bh’rợ chr’nắp âng manuýh pân đil. Amoó Lò Thị Viên, cóh c’moo ha y nắc vêy k’coon pân đil lướt bơơn k’díc nắc tơợ nâu cơy amoó lâng k’coon pân đil đớc bấc t’ngay c’xêê đoọng íh bhrợ j’nuum bhr’lếp.

T’đui ooy ađay a năm, ađay kiêng bhrợ mơ ooy công choom, cắh chêếc xay moon mơ đêếc bấc. Đông k’van k’bhố nắc bhrợ tơợ 10- 20 bêệ, ha dợ pr’loọng đông zr’nắh k’đháp nắc bhrợ 10 bêệ a năm. Đợ j’nuum bhr’lếp, goọ a chặ, t’rí c’roóc lứch ta chô đơơng.

Ha dợ Lò Thị Sim hay cớ t’ngay a đay bơơn k’díc nắc moon:

Pazêng râu cơnh j’nuum bhr’lếp, zập râu lứch ng’chô đơơng, đơơng âng bấc pa bhlâng. J’niêng cr’bưn âng manuýh Thái nắc bhrợ bấc cơnh đêếc. ađay bhrợ cắh mặ nắc vêy k’conh k’căn zooi ting bhrợ. acu đơơng âng 15 bêệ j’nuum, 15 bhr’lếp, 10 bêệ tr’ơới, choom, goọ bấc pa bhlâng. acu n’năl taanh bhrợ tr’nuum tơợ bêl 13 c’moo, k’conh k’căn pa choom.

Cắh cơnh j’nuum bhr’lếp âng manuýh acoon Kinh dal k’dâng 1m nhân 1 mét 8, j’nuum âng manuýh acoon cóh Thái tăm k’tứi bhlâng. Bêl vêy ta ta moóh ooy bh’rợ n’nâu, amoó Lò Thị Viên k’chăng xay moon:

J’nuum âng manuýh Thái pậ mơ đêếc a năm. Dal mơ 2 a chương têy, n’đắh muy nắc dal mơ 3 a chương têy. Bhrợ j’nuum k’tứi nắc anhi đoo pân juýh pân đil t’mêê tr’bơơn choom bếch tr’đăn lấh mơ, cơnh đêếc nắc anhi đoo tr’kiêng bấc lấh mơ.

Pleng k’tiếc cha cêết, pô đào dưr chớh, n’loong n’cuông t’moóh axậ t’mêê công nắc bêl apêê pân juýh pân đil Thái tăm ra văng muy hân noo bơơn k’díc k’điêl t’mêê, hân noo âng apêê ch’roonh zr’muông./.