Coh zr’lụ “ca coong bhooc chooh”, acoon a xêêh nâu câi căh muy năc đoọng guy pr’đươi pr’dua, năc âi dưr vaih c’leh du lịch. Dưr vaih đhị p’têêt mr’đoo pun xooh âng bâc lang k’đhơợng p’tang a xêêh coh tr’oot da ding. Đha nuôr lâng pr’zơc đh’rưah lâng phóng viên An Kiên tươc lâng Bắc Hà, đoọng ta mêệng xơợng t’ruih xa nay ooy k’kir xooc dưr k’rơ liêm

5 giờ ra diu, đh’luuc nhưr công dzợ ăt cơợng. N’đhơ cơnh đêêc, đh’riêng đơơr âng phiên chợ tr’câl bh’năn truih toọm Nậm Cáy âi dưr vaih ra hô ra hăm coh zr’lụ clung Bắc Hà.

Đhị râu nă đha hum âng bhơi k’tang t’mêê, vêy muy zr’lụ chợ ta luôn ra hô ra hăm lâh mơ. Năc đoo đhị k’rong âng apêê axêêh conh, căn, nhum, t’cooh…. Pa tươc a xêêh m’ma, a xêêh đăh lêệ. Coh đâu, n’đhơ tr’câl k’zêt, n’đhơ năc tươc ka-ha-riêng ưc đồng, apêê đoo công đươi dua zên măt.

Cơnh lâng ma nưih da ding ca coong, ngựa căh muy năc cr’van. Năc đoo râu loom chăp kiêng clâp ooy aham. Acu lum t’cooh Lâm Văn Thàng, muy cha năc p’tang a xêêh đanh đươnh xooc dzoọng đhị apêê a xêêh rơơc ga măc k’rơ. A đoo bhui har xay moon ooy “cr’van” lâng đhr’niêng bh’rợ âng đong đay:

“Đong vêy 2 p’nong, p’nong bhrôông lâng p’nong n’nâu, năc đoo tr’thi xó. C’moo 2022 acu công bơơn 1 ch’ner Nhất âi. Acu boọ a xêêh tơợ tứi, cha chau cu đhêêng 4 c’moo năc công âi choom boọ a xêêh, năc đoo bh’rợ tr’nêng tơợ ahay âng đong zi. Coh đong zâp bêl công vêy a xêêh, tơợ lang ca conh bha bhươp, căh bêl moon căh vêy a xêêh, chăp kiêng a xêêh năc clâp ooy aham n’hâng lâh”.

Hr’luc coh c’bhuh ma nưih tr’câl bâc ơl, đha đhâm Lý Văn Đại, 18 c’moo tươc chợ căh kêêh đơơng a xêêh, năc muy đoọng lươt cha ơh chợ. Cơnh lâng ma nưih p’tang a xêêh dzợ p’niên, nâu đoo năc bêl chr’năp đoọng ch’mêêt lêy, pa choom z’hai g’lăng chơơc lêy đợ acoon a xêêh liêm k’rơ ha brương tr’nu:

“Acu boọ a xêêh tơợ bêl 6 c’moo. Ca conh cu pa choom đoọng. a xêêh âng cu năc acu t’bơơn zên, chơơc lêy pay câl, 25 ưc đồng. acu câl bêl dzợ u k’tứi nhum, lâng năc choom câl a xêêh dzợ k’tứi nhum vêy choom chô p’tang, ha dợ a xêêh t’cooh ga măc năc k’đhap p’tang. Chơơih pay a xêêh năc lêy p’nong n’đoo liêm, têy dzung đa đơơh chô vêy choom pa đhep p’tang u buôn”.

Đhâc tơợ phiên chợ ra hô ra hăm, azi chô chơơc tươc “Bắc Hà Horse Farmstay”, đhị đong âng anoo Thàn Văn Duy. Căh chơơih pay bh’rợ k’đhơợng cương coh truih c’lâng tr’thi xó, anoo Duy chơơih pay bh’rợ k’đhơợng lêy. Anoo năc ma nưih p’têêt pa zum loom chăp kiêng ha 50 cha năc coh câu lạc bộ lâng chơơc lêy muy c’lâng lươt nhâm mâng lâh ha xêêh vêêl đong.

“Acu lêy zâp ngai pa bhlâng kiêng a xêêh Bắc Hà n’đhang năc căh vêy muy c’lâng lươt đoọng pa dưr ooy a xêêh tu cơnh đêêc l’lăm acu bhrợ t’vaih muy đhị ha t’mooi chơơc bơơn năl, xang năc bhrợ tour boọ a xêêh đâc ooy bha đưn mận lâng năc bhrợ t’vaih câu lạc bộ a xêêh. R’dợ, lêy zâp bh’rợ bhrợ têng dưr liêm, azi năc xay moon lâng chính quyền vêêl đong đoọng lươt tươc bhrợ t’vaih ch’nêêr a xêêh xó zâp tuần cơnh đâu”.

T’ruih xa nay ooy a xêêh đong tô Thàn k’dâng lêy căh mơ choom u lưch.  Năc đhị tang đong, ca conh Duy, t’cooh Thàn Văn Dùng xooc pa hoom a xêêh tăm. Hăt ngai năl, a đoo ting năc ma nưih pa tang pa đhep tr’haanh coh apêê c’moo 2012 – 2014 đhị g’luh tr’thi. N’đhơ âi ha dưr đơc cr’noọ tr’thi, n’đhang coh loom luônh âng t’cooh, a xêêh công ta luôn năc muy râu căh choom căh vêy âng pr’lọong đong, tr’pac zâp bh’rợ ga lêêh âng đong:

“Ngai công choom boọ. Ca coon n’đil công choom boọ, boọ a xêêh vêy tr’nơt lâng gr’lơơc n’loong mị n’đăh đoọng buôn đơc abhoo, đh’râu đh’rí lươt ha rêê, ha dang căh, ng’cơnh mă ahêê ma nưih guy. Đươi a xêêh guy, căh vêy đươi t’rí, t’rí năc muy lươt cày anăm”.

Tơợ apêê acoon a xêêh guy pr’đươi âng t’cooh Dùng, tươc đâu, đhị tr’pang têy âng anoo Duy, apêê dưr vaih đợ “ma nưih bhrợ du lịch”.

Lâhd dhị đhr’nong homestay n’loong vêy ta cooch acọ a xêêh liêm cha chrih, pr’căn Thèn Thị Hỏn, ca căn anoo Duy, têy đa đơơh bhr’lâ cớ g’roong n’loong ga ving tang pa choom boọ a xêêh. Bhr’ươr đoo căh mă p’lơơp râu tr’vâng lâng bhui haR:

“C’moo ahay tơơp bhrợ coh đâu t’mooi chô boọ a xêêh cơnh lâng chụp cha nup pô mận, pô ha bhêy a năm, năc pay vé ting ting đhiêr, 70 r’bhâu đồng muy cha năc, t’mooi moon căh vêy đhị cha ơh tu cơnh đêêc năc vêy ha dợ chơơc tươc đâu boọ a xêêh, t’mooi chô bâc bhlâng, tươc mơ đêêng c’lâng c’tôch, xang n’năc r’dợ bhrợ p’xoọng đong ha t’mooi đhêy ăt”.

Bh’rợ ra văng ha ch’nêêr a xêêh xó ha bu công c’chăl moot ting đhr’nong đong. Apêê ting pâh câu lạc bộ xooc pr’hân đươi sơn pr’hoọm xră ooy nar a xêêh đh’nơc apêê nhà hàng, khách sạn zooi đoọng.

Lâh đhị đêêc bh’rợ “pa liêm” ha xêêh, bh’rợ zư x’mir lêy c’rơ  lâng kỹ thuật tr’thi công bơơn apêê c’la a xêêh pa chăp ch’mêêt lêy. Anoo Giàng Seo Vư, ma nưih vô địch c’moo 2021 xay moon:

“Acoon n’nâu 6 c’moo âi. Bh’rợ zư x’mir lêy năc choom đoọng cha abhoo, cha cr’liêng a tưch, a xiu lâng plăng. Zâp t’ngay đơc đoọng dâng 2 tiếng đoọng pa choom cớ. Ha dợ bêl tr’thi năc công kiêng vêy z’hai, pa bhlâng năc bêl xó đhị c’lâng văng  năc choom đơc a xêêh doó crêê đơợ z’rooh bê tông buôn crêê c’lâm”.

Crêê 3 giờ 30 phút. Bêl apêê đoo moon xó! Đợ apêê c’la a xêêh đơợ dzung k’gooh k’đhơợng angoọn cương, boọ nhâm ooy hoọng a xêêh, dưr xó cơnh cha răh păr. Xa nul chr’coop gợ ooy c’lâng dưr vaih r’rộ r’răm, hr’luc đh’rưah lâng đh’riêng g’rooh âng bâc ơl ma nưih. Bh’rợ ra hô ra hăm cơnh muy t’ngay Tết âi bhrợ ha zâp ngai t’mooi, tơợ miền xuôi pa tơc pr’zơc chr’ơh quốc tế. T’mooi Francrsca xay moon:

“Azi xooc lươt z’lâh đhị đâu năc căh bhr’nêy lêy vêy g’luh tr’thi n’nâu. Cơnh đêêc năc, pa zêng c’bhuh quyết định booi moot lêy. Coh đâu a zi âi lêy đợ xa nâp pa bhlâng liêm, zâp ngai zêng bhui har đương kía g’luh tr’thi. Tu cơnh đêêc acu quyết định pa đhêy đhị đâu đoọng đh’rưah bhui har lâng apêê pr’zơc”.

Bh’rợ xăl tơợ ch’ner tr’thi cơnh ty ahay zâp c’moo muy chu dzang bhrợ ta luôn moot ha bu thứ 7 zâp tuần năc muy quyết sách liêm crêê. T’cooh Giàng A Hải, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ Tổng hợp xã Bắc Hà moon ghit:

“Năc tơơp tơợ bêl vêy kế hoạch, muy bơr đha nuôr công moon ha dang bhrợ tr’thi zâp tuần cơnh đêêc k’pân buôn u looih. N’đhơ cơnh đêêc tu cr’noọ xa nay đanh đươnh, chính quyền công t’bhlâng bhrợ. Cơnh xang c’xêê tr’nơơp, hiệu ứng âi la lay, pa bhlâng bâc t’mooi tươc la lêy cha ơh, r’dợ đợ xa nay la lay công doó dzợ vêy. Azi công bơơn lêy, đhị bh’rợ n’nâu choom bhrợ t’vaih đoọng zư đơc cr’năn a xêêh, n’jưah k’đhơợng bhrợ bh’rợ n’jưah n’đhơ doó pay zên âng vêêl đong”.

Bêl măt t’ngay tơơp lơơp, ch’nêêr tr’thi âi xang. Bâc apêê a xêêh bhreh k’rơ rach chô lâng bh’rợ zư x’mir lêy chr’năp la lay đoọng đương kía apêê ch’nêê tr’thi t’tun, k’đhơợng zư đơc m’ma chr’năp, căh câ t’bhlâng k’đơơng k’âng t’mooi lươt cha ơh prang apêê nang mận bhooc.

Dzoọng đhị m’pâng da ding ca coong bhooch pô mận, choom lêy, a xêêh âi z’lâh ch’ngai chr’năp âng muy acoon bh’năn. Năc đoo da dul p’gơt, năc pr’hơơm, năc r’vai âng đhăm k’tiêc Bắc Hà./.

TIẾNG VÓ NGỰA GỌI XUÂN TRÊN CAO NGUYÊN TRẮNG

Khi những cánh hoa mận bắt đầu dệt tấm thảm trắng tinh khôi lên vùng cao Bắc Hà, tỉnh Lào Cai cũng là lúc nhịp vó ngựa rung lên đầy kiêu hãnh

Trên vùng "Cao nguyên trắng", con ngựa giờ đây không chỉ là bóng hình thồ hàng nhọc nhằn trong ký ức. Nó đã trở thành đại sứ du lịch. Thành sợi dây huyết thống nối dài khát vọng của bao thế hệ kỵ sĩ dưới chân núi đèo. Mời bà con cùng phóng viên An Kiên đến với Bắc Hà, để lắng nghe câu chuyện về di sản đang cất cánh

5 giờ sáng, sương mù vẫn còn đặc quánh. Thế nhưng, âm thanh của phiên chợ gia súc ven dòng Nậm Cáy đã phá tan cái tĩnh mịch của thung lũng Bắc Hà.

Giữa không gian nồng mùi cỏ tươi, có một góc chợ luôn náo nhiệt hơn cả. Đó là nơi hội tụ của các chú ngựa đực, cái, non, già... cho đến ngựa giống, ngựa thịt. Ở đây, dù giao dịch hàng chục, thậm chí cả trăm triệu đồng, người ta vẫn dung tiền mặt

Với người vùng cao, ngựa không chỉ là tài sản. Nó là đam mê ngấm vào máu thịt. Tôi gặp ông Lâm Văn Thàng, một nài ngựa lão luyện đang đứng bên chú ngựa màu vàng đất vạm vỡ. Ông hào hứng khoe ngay về "gia tài" và truyền thống của gia đình mình.

"Nhà có 2 con, con đỏ với con này, để đua mà. Năm 2022 mình cũng được 1 giải Nhất rồi. Mình cưỡi ngựa từ bé, cháu mình còn 4 tuổi bé tí đã biết cưỡi rồi cơ, truyền thống gia đình rồi. Trong nhà lúc nào cũng có ngựa, từ đời ông, đời bố rồi, có bao giờ thiếu được ngựa đâu, đam mê vào máu rồi."

Lẫn trong đám đông người mua kẻ bán, chàng trai Lý Văn Đại, 18 tuổi ra chợ không dắt theo ngựa, mà chỉ để "chơi chợ". Với một nài ngựa trẻ, đây là dịp quan trọng để quan sát, học hỏi kinh nghiệm "tuyển trạch" những chiến mã tiềm năng cho tương lai.

"Cháu cưỡi ngựa từ lúc 6 tuổi. Bố cháu dạy. Ngựa của cháu là cháu tự kiếm tiền, tự chọn, tự mua, 25 triệu. Cháu mua lúc còn non, với cả phải mua ngựa non mới luyện được chứ ngựa già quá nó lì khó luyện. Chọn ngựa phải xem con nào khoang khoáy đẹp, dáng vẻ nhanh nhẹn về mình luyện mới dễ.”

Rời phiên chợ náo nhiệt, chúng tôi tìm đến "Bắc Hà Horse Farmstay", cơ ngơi của anh Thàn Văn Duy. Không chọn cách trực tiếp cầm cương trên đường đua, anh Duy chọn vai trò quản lý. Anh là người kết nối đam mê cho 50 thành viên câu lạc bộ, và tìm một hướng đi bền vững hơn cho con ngựa quê hương.

"Em thấy mọi người rất thích ngựa Bắc Hà nhưng lại không có một lối đi để phát triển về ngựa nên trước tiên em tạo ra một chỗ trải nghiệm cho khách, rồi mở tour cưỡi ngựa lên đồi mận và tiến tới thành lập câu lạc bộ ngựa. Dần dà, thấy mọi việc tiến triển tốt, bọn em lại tham mưu cho chính quyền địa phương để đi đến mở giải đua hằng tuần như thế này.”

Câu chuyện về vó ngựa nhà họ Thàn dường như chưa bao giờ đứt đoạn. Ngay tại sân nhà, bố anh Duy - ông Thàn Văn Dùng, đang tỉ mẩn tắm cho chú ngựa đen tuyền. Ít ai biết, ông từng là một kỵ sĩ huyền thoại, làm mưa làm gió trên sân đấu những năm 2012 - 2014. Dù đã gác lại giấc mơ đường đua, nhưng trong ký ức của ông, con ngựa vẫn luôn là thành viên mẫn cán của gia đình, chia sẻ mọi công việc nặng nhọc.

"Ai cũng biết cưỡi. Con gái cũng biết cưỡi bình thường, cưỡi ngựa có cả yên với giá gỗ hai bên để thồ ngô, thồ phân lên nương chứ địu làm sao được. Dùng ngựa chứ không dùng trâu, trâu chỉ để cày thôi.”

Từ những chú ngựa thồ hàng của ông Dùng, đến nay, dưới bàn tay của anh Duy, chúng đã trở thành những "nhân viên du lịch".

Bên cạnh những căn homestay gỗ hình đầu ngựa độc đáo, bà Thèn Thị Hỏn, mẹ anh Duy, tay thoăn thoắt sửa lại hàng rào gỗ quây sân tập cưỡi. Giọng bà không giấu được sự tất bật xen lẫn niềm phấn khởi.

"Năm ngoái bắt đầu mở chỗ này cho khách về cưỡi ngựa với cả chụp ảnh hoa mận, hoa cải thôi, cứ lấy vé theo vòng, 70 nghìn một người, khách bảo không có chỗ chơi nên mới tìm vào đây cưỡi ngựa, khách về nhiều quá còn tắc hết cả đường, xong dần dần phải làm thêm cả phòng cho khách nghỉ lại nữa.”

Không khí chuẩn bị cho giải đua buổi chiều cũng len lỏi vào từng nếp nhà. Các thành viên câu lạc bộ đang hối hả dùng sơn màu vẽ lên hông ngựa tên các nhà hàng, khách sạn tài trợ.

Bên cạnh việc "trang điểm" cho chiến mã, việc chăm sóc sức khỏe và kỹ thuật thi đấu cũng được các nài ngựa tính toán kỹ lưỡng. Anh Giàng Seo Vư, nhà vô địch năm 2021 chia sẻ:

"Con này được 6 tuổi rồi. Chế độ chăm sóc phải cho ăn ngô, ăn trứng, cá với cỏ tranh. Mỗi ngày dành khoảng 2 tiếng để tập luyện nữa. Còn lúc đua cũng cần có kĩ thuật, nhất là lúc ôm cua phải tránh không để ngựa dẫm vào cống bê tông dễ bị ngã".

Đúng 3 giờ 30 phút. Hiệu lệnh xuất phát vang lên! Những kỵ sĩ chân đất không yên cương, "dính chặt" vào lưng ngựa, lao đi như tên bắn. Tiếng vó ngựa nện xuống mặt đường nhựa dồn dập, hòa cùng tiếng hò reo của hàng ngàn khán giả. Không khí náo nhiệt như một ngày Tết thực thụ đã chinh phục tất cả du khách, từ miền xuôi cho đến bạn bè quốc tế. Du khách Francesca cảm nhận:

“Chúng tôi đang đi ngang qua thì tình cờ thấy có cuộc đua này. Thế là cả nhóm quyết định ghé vào xem có chuyện gì đang diễn ra. Ở đây chúng tôi đã thấy những bộ váy áo rất đẹp, mọi người đều đang náo nức chờ đợi cuộc đua, nên chúng tôi quyết định dừng chân để cùng chung vui lễ hội này với các bạn."

Việc chuyển từ giải đua truyền thống mỗi năm một lần sang tổ chức định kỳ vào chiều thứ Bảy hàng tuần là một quyết sách táo bạo. Ông Giàng A Hải, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Bắc Hà khẳng định:

“Ngay từ đầu khi có kế hoạch, một số người dân cũng nói rằng nếu tổ chức đua hằng tuần như thế sợ sẽ nhạt nhẽo. Tuy nhiên vì mục đích lâu dài, chính quyền vẫn quyết tâm làm. Ngay sau tháng đầu tiên, hiệu ứng đã khác hẳn, rất nhiều du khách tìm đến, dần dà những thông tin trái chiều cũng không còn nữa. Chúng tôi cũng nhận thấy, qua sự kiện này có thể tạo nguồn để vừa bảo tồn được đàn ngựa, vừa duy trì được sự kiện mà không cần phải lấy kinh phí của địa phương nữa."

Khi hoàng hôn buông tím, giải đua khép lại. Những chú tuấn mã khỏe mạnh lại trở về với chế độ chăm sóc đặc biệt để chờ các giải đua sau, duy trì nòi giống quý, hoặc tiếp tục dắt khách dạo chơi giữa những vườn mận trắng.

Đứng giữa cao nguyên trắng, có thể thấy, con ngựa đã vượt xa ý nghĩa của một vật nuôi đơn thuần. Nó là nhịp tim, là hơi thở, là linh hồn của Bắc Hà./.