X'ră: NGUYỄN VĂN BÌNH
   Manứih Kadong ắt mamung truíh c’lâng Trường Sơn đhị zâp chr’hoong k’coong ch’ngai đắh tây zâp tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi lâng Kon Tum tơợ đenh ahay. Apêê vêy zr’nưm p’rá, j’niêng cr’bưn, văn hoá lalay lâng taluôn bhrợ têng liêm choom c’lâng xa’nay âng đảng lâng nhà nước. ơy vêy bấc g’lúh manứih Kadong bơơn ta k’đươi moót bhrợ ooy 1 cơ quan bha’lâng âng nhà nước hêê nắc Quốc hội. hân đhơ cơnh đêếc, ooy bản đồ lâng bha ar x’rặ đợc 54 acoon cóh VN đhi noo nắc cắh vêy pr’đợc acoon cóh Kadong. Nâu đoo nắc 1 râu cắh pr’đoọng đắh tinh thần lâng bhiệc padưr acoon cóh. Cr’chăl đâu, manứih Kadong lâng zâp cơ quan chức năng đhị apêê đoo ặt mamung ơy lâng xoọc t’bhlâng p’cắh, zư lêy đoọng manứih Kadong bơơn ta moon nắc acoon cóh bhlâng ooy zâp acoon cóh VN. Xay moon âng CTV Nguyễn Văn Bình-đài p’rá VN:

Manứih Kadong ắt mamung tơợ đenh ahay zâp đhị chr’hoong Bắc Trà My, Nam Trà My tỉnh Quảng Nam, Tây Trà, Trà Bồng, Sơn Tây âng tỉnh Quảng Ngãi lâng zâp đhi r’lụ Ngọc Hồi, Sa Thầy, Đắc Tô âng tỉnh Kon Tum. Xoọc đâu manứih Kadong vêy k’noọ 30 r’bhâu manứih.

Acoon cóh Kadong bơơn manứih Pháp đợc đoọng bêl c’moo 1936, bêl apêê lướt cha’mêết lêy đắh acoon cóh học đhị zr’lụ Ngọc Linh. Đợ t’tưn nắc c’bhúh apêê lêy cha’mêết đắh acoon cóh học đươi đh’rứah lêy manứih Kadong nắc 1 pa’lêếh âng manứih Xêđăng. Hân đhơ cơnh đêếc, lalua lêy manứih Kadong vêy p’rá, j’niêng cr’bưn lalay lâng pr’đợc ooy manứih Kadong nắc bơơn ta moon ooy đhanuôr, hân đhơ ooy cr’noọ âng zâp acoon cóh n’lơơng truíh c’lâng Trường Sơn nắc cắh râu choom xay moon dzợ. Bêl tr’zêl tr’penh pachoo acoon cóh lâng padưr zư lêy k’tiếc k’ruung, manứih Kadong taluôn mưy loom ting đảng, ava Hồ lâng chế độ xã hội hêê, chrooi đoọng c’rơ pậ chr’nắp ooy thắng lợi zr’nưm âng prang k’tiếc k’ruung. Manứih Kadong nắc k’noọ pr’đợc âng đay ơy t’moót ooy 54 acoon cóh VN đhi noo. T’coóh Hồ Văn Lợi, 1 đhanuôr acoon cóh Kadong đhị chr’val Trà Đốc, chr’hoong Bắc Trà My moon:

Lêy cha’mêết 54 acoon cóh, nắc manứih Kadong bơơn lêy nắc pa’lêếh âng manứih Xê đăng hân đhơ cơnh đêếc, j’niêng cr’bưn âng manứih Xê đăng lâng Kadong nắc lalay cơnh. Pa’đhang moon cơnh manứih Kadong đắh bhiệc cha a’bạ, t’nơớt bhrợ ting cơnh j’niêng cr’bưn lalay âng manứih Kadong. Hadợ manứih Xêđăng vêy bhrợ liêm choom lấh, hân đhơ cơnh đêếc cung lalay cơnh lâng manứih Kadong. Hadợ p’rá âng manứih Xêđăng lâng Kadong cung lalay cơnh. Đhanuôr Kadong ặt mamung, bhrợ têng c’lâng xa’nay âng đảng, nhà nước liêm choom bhlâng. Tu cơnh đâu, cấp ping lêy cha’mêết, xay moon mưy cơnh liêm gít đoọng moon apêê nắc mưy acoon cóh lalay.

2, 3 apêê lêy cha’mêết đắh acoon cóh học dzợ ặt zư cơnh cr’noọ âng đay, moon manứih Kadong nắc pa’lêếh lalay âng manứih Xêđăng, tu apêê lêy ooy j’niêng cr’bưn, p’rá âng manứih Kadong vêy 2, 3 râu tr’cơnh lâng Xêđăng. Hadợ ting cơnh t’coóh Đinh Mướk, mưy acoon cóh Kadong n’niên lâng dưr pậ đhị chr’hoong Bắc Trà My cung nặc mưy manứih lêy cha’mêết đắh acoon cóh học, ơy taluôn k’đhơợng bhrợ Trưởng Ban acoon cóh tỉnh Quảng Nam lâng bơơn k’đươi moót bhrợ ooy quốc hội khoá 12 âng k’tiếc k’ruung hêê moon ooy 2, 3 râu j’niêng cr’bưn, pr’ắt tr’nợt văn hoá lâng lấh mơ nắc đắh p’rá zêng tr’cơnh, tu apêê ắt tr’đăn buôn ặt đh’rứah prá xay… cắh vêy acoon cóh n’đoo cóh bha’lang k’tiếc nắc vêy chữ x’rặ lâng p’rá. Hân đhơ lâng apêê a’duôn nắc p’rá Việt, chữ quốc ngữ xoọc đâu nắc âng zâp giáo sĩ đắh k’tiếc k’ruung lơơng bhrợ t’váih. Hadợ chữ Nôm bêl ahay nắc tu pachô đắh p’rá Hán. Nâu đoo cắh nặc zâp cr’noọ bh’rợ đoọng xay moon acoon cóh, bhiệc cắh olưy moon acoon cóh Kadong bêl lêy cha’mêết ooy đợ xa’nay xay moon nâu nắc lêy cung cắh lấh liêm choom:

P’rá manứih Xêđăng, Kadong vêy cơnh tr’cơnh, đh’rứah, nâu đoo nắc bhiệc cung doọ râu chrứih lạ, cắh nặc cr’noọ bh’rợ đoọng xay moon pr’đợc. cắh vêy acoon cóh n’đoo vêy chữ x’rặ, p’rá ơy váih luôn. Hân đhơ cơnh đêếc, đợ p’rá xa’nay, j’niêng cr’bưn, văn hoá, tự giác âng acoon cóh tr’cơnh. Tự giác acoon cóh, tự moon ađay nắc manứih acoon cóh n’đoo, bhiệc nâu nắc lêy chắp hơnh. Kiêng đoọng chế độ chính sách liêm chr’nắp, nắc lêy pác lalay acoon cóh, vêy cơnh đâu nắc manứih Kadong vêy choom padưr pa’xớc pr’ắt tr’mung, bh’rợ tr’nêng liêm choom lấh. vêy cơnh đâu nắc manứih Kadong doọ dzợ lấh k’noọ, cắh têêm ngăn ặt bêl pr’đợc cắh vêy âng đay.

Chr’hoong Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam xoọc đâu vêy đợ manứih Kadong ắt mamung bấc bhlâng, k’dâng lấh 15 r’bhâu manứih lâng bơơn ta lêy nắc đhị ắt mamung chr’nắp ânag acoon cóh Kadong. Ooy cr’chăl hanua, chr’hoong Bắc Trà My cung cơnh tỉnh Quảng Nam zêng moon acoon cóh Kadong lâng bhiệc bhrợ têng pazêng chính sách, cơ chế t’đui đoọng âng đảng, nhà nước lâng chính phủ hêê lâng manứih Kadong ma mơ lâng đợ acoon cóh m’bứi manứih n’lơơng cơnh Cor, Cơtu, Xê đăng… bh’rợ padưr bhrợ lêy cha’mêết, k’rong zâp cr’liêng xa’nay đoọng zư lêy pr’ắt tr’mung manứih Kadong ơy bơơn chính quyền zâp cấp lâng zâp cơ quan chức năng crêê tước k’rang tước. zâp vel đông đhị tỉnh Quảng Ngãi lâng Kon Tum vêy manứih Kadong ặt mamung cung ơy t’bhlâng pazưm, âng đơơng cr’liêng xa’nay, bha ar pa’tơ lâng bấc cơnh xay moon đoọng chr’hoong Bắc Trà My lâng tỉnh Quảng Nam bhrợ têng xang bha ar, bh’rợ xay moon acoon cóh Kadong. Hân đhơ lâng Viện Dân tộc học âng UB acoon cóh TW cung ơy lướt moót lêy cha’mêết cớ tu bhiệc xay moon pr’đợc acoon cóh nâu, hân đhơ cơnh đêếc cung cắh ơy vêy cr’liêng xa’nay xay moon liêm bhlâng. A’ngắh Huỳnh Thị Thuỳ Dung, phó chủ tịch UBND chr’hoong Bắc Trà My prá:

Đắh k’đhơợng zư nhà nước đhị vel đông, zâp ngai manứih Kadong bêl n’niên zêng bơơn ta moon nắc acoon cóh Kadong. Quyền lợi nắc manứih Kadong zêng bơơn đươi ma mơ lâng zâp chế độ t’đui đoọng lâng manứih acoon cóh m’bứi manứih. Ooy cr’chăl hanua, ting lêy zâp đhị g’lúh prá xay lâng đhanuôr, zâp hội nghị, hội thảo, apêê bhr’cộ chr’hoong zâp g’lúh zêng k’rang lêy tước bhiệc nâu, vêy bấc cơnh moon k’đươi ooy chính phủ, ban acoon cóh đoọng đươi moon pr’đợc acoon cóh Kadong. Hân đhơ cơnh đêếc, xoọc đâu cung cắh ơy ta đươi moon bhlâng cóh TW.

Bêl g’lúh lướt pabhrợ lứch c’moo 2013 âng Chủ tịch k’tiếc k’ruung Trương Tấn Sang chô lưm lêy lâng cha’mêết p’gít pr’ắt tr’mung âng manứih Kadong đhị đhăm k’tiếc ặt t’mêê thuỷ điện Sông Tranh 2 đhị chr’val Trà Đốc, chr’hoong Bắc Trà My, manứih Kadong mưy chu cớ moon k’đươi xay moon râu cắh yêm loom, tu cắh ơy xay moon pr’đợc acoon cóh ângd day lâng chủ tịch k’tiếc k’ruung. Ting cơnh chủ tịch k’tiếc k’ruung Trương Tấn Sang, bhiệc xay moon pr’đợc acoon cóh m’bứi manứih nắc đoo bhiệc ba buôn lâng cấp nhà nước lanag chính phủ, hân đhơ cơnh đêếc, nâu đoo nắc râu cr’noọ cr’niêng liêm chr’nắp âng đhanuôr Kadong, lêy cha’mêết liêm gít bêl ơy zâp cr’noọ bh’rợ nắc pabhlâng chr’nắp:

Bhiệc xay moon pr’đợc acoon cóh Kadong cơnh zâp acoon cóh đhi noo n’lơơng nắc đoo bhiệc ba buôn. Azi độpd dươi lâng bhiệc nâu nắc xay moon UB acoon cóh hâu tu cắh ơy xay moon, râu tu nâu nắc ha đhị. Hadang zâp cr’noọ bh’rợ cơnh quy định nhà nước nắc bhrợ têng bhiệc độp đươi.

Ting cơnh Ban acoon cóh tỉnh Quảng Nam moon, tước đâu bhiệc bhrợ bha ar độp moon lâng pr’đợc acoon cóh Kadong nắc ơy xang lâng âng đơơng tước cơ quan chức năng âng TW. 2 cr’noọ bh’rợ chr’nắp bhlâng nắc p’rá lâng c’năl tự giác âng acoon cóh apêê p’cắh liêm gít. Chữ x’rặ âng manứih Kadong ơy váih tơợ c’moo 1975, lướt đh’rứah lâng chữ x’rặ âng manứih Cơtu đhị zâp chr’hoong Đông Giang, Tây Giang lâng Nam Giang âng tỉnh Quảng Nam. Xang nặc manứih Cơtu ơy zư đợc, hadợ manứih Kadong nắc bil bal tu tr’zêl tr’penh. Hân đhơ cơnh đêếc, bhiệc padưr chữ x’rặ Kadong xoọc đâu liêm buôn, tu vêy k’rong bhrợ âng chính quyền zâp cấp lâng c’năl bh’rợ tự zư lêy acoon cóh âng đhuôr Kadong. Bhiệc bhrợ xoọc đâu nắc lêy cha’mêết, xay moon g’lúh t’tưn đoọng độp moon lâng moon p’cắh acoon cóh cung cơnh chữ x’rặ pr’đợc acoon cóh.

Mưy râu c’léh liêm chr’nắp tước lâng manứih Kadong g’lúh tơợp c’moo t’mêê Giáp Ngọ nâu nắc ting cơnh cr’liêng xa’nay tơợ Viện acoon cóh TW, ooy c’moo 2014 nâu nắc moon p’cắh quyết định độp đươi, tu zâp bha ar pa’tơ xay moon lâng pr’đợc acoon cóh manứih Kadong nắc ơy xang lâng bhrợ liêm choom. Đhanuôr Kadong xoọc ặtd dương r’rơơm t’ngay xay moon pr’đợc chr’nắp bhlâng âng acoon cóh đay, liêm ma mơ cơnh zâp acoon cóh lơơng. Tu nâu đoo nắc râu chính danh, loom luônh zư lêy acoon cóh. Lâng chr’nắp lấh mơ nắc bêl xay moon pr’đợc acoon cóh cấp k’tiếc k’ruung, nắc bhrợ padưr bấc râu liêm choom đắh bhiệc zư lêy, padưr pa’xớc râu chr’nắp liêm văn hoá âng apêê xoọc cr’chăl ặt lướt bil, tu râu lướt moót âng văn hoá xoọc đâu pậ chr’nắp lấh./.