Đhanuôr lâng pr’zớc chắp dadêr!

Việt Nam nắc muy cóh pazêng k’tiếc k’ruung cóh bha lang k’tiếc vêy bấc manuýh pa hư k’coon bêl cắh ơy n’niên, lâng đhr’năng pa hư k’coon cắh ơy n’niên bấc lấh mơ cóh apêê ta đhâm c’mor, pay lấh 20%. Pa bhlâng đợ p’niên ắt bhrợ cơnh k’díc k’điêl cóh tr’nơớp âng ta đhâm c’mor, p’niên x’dơơr nắc râu bh’rợ pa bhlâng cắh liêm crêê, đoọng lêy pazêng râu cắh liêm crêê ooy c’năl ooy p’too pa choom giới tính, zư lêy c’rơ n’niên k’coon đoọng ha học sinh bấc pa bhlâng. PV Bảo Ngọc xay moon ooy xa nay bh’rợ n’nâu.

Ting cơnh ch’mêết lêy âng k’tiếc k’ruung ooy: đợ p’niên x’dơơr lâng ta đhâm c’mor VN g’lúh 2, đợ p’niên nâu cơy k’noọ buôn lấh mơ ooy bh’rợ ặt bhrợ cơnh k’díc k’điêl bêl cắh ơy tr’bơơn tr’pay. Đợ c’moo ặt bhrợ cơnh k’díc k’điêl g’lúh tr’nơớp công xoỌc p’niên bấc lấh mơ vêy tước 36% ta đhâm c’mor, p’niên x’dơơr nắc ắt cóh c’bhúh c’moo tơợ 14 tước 17 c’moo ơy ặt bhrợ cơnh k’díc k’điêl. Vêy cơnh cậ, vêy đợ p’niên tơợ 10 tước 12 c’moo ơy ắt bhrợ cơnh k’díc k’điêl. Đhr’năng trung học cơ sở, Trung học phổ thông đơớh vêy ch’roonh, pa hư lơi k’coon cóh luônh nắc bấc pa bhlâng cóh xoọc đâu. Đhị đêếc cậ, bh’rợ p’too pa choom ooy giới tính, c’rơ n’niên k’coon, hân đhơ ơy vêy ta pa choom đh’rứah lâng pazêng môn học n’lơơng lâng y tế cóh trường học, ha dợ tu cr’noọ k’chít, xay moon nâu đoo nắc xa nay bh’rợ lơớp, tu cơnh đêếc nắc ta bhrợ oó cắh vêy. Râu cắh liêm crêê nắc p’niên cắh n’năl gít ooy xa nay bh’rợ ch’roonh zr’muông lâng bh’rợ ắt bhrợ cơnh k’dic k’điêl cắh crêê cơnh. T’coóh Nguyễn Quốc Bình, Hiệu trưởng trường THPT Việt Đức, Hà Nội prá:

P’niên nâu cơy nắc bơơn lêy, bơơn n’năl lâng bấc râu xa nay bh’rợ la lay cơnh, pa bhlâng nắc pazêng râu xa nay crêê tước ooy giới tính. Pazêng apêê ađhi vêy pr’ắt tr’mông k’bhố k’van, tu cơnh đêếc đhr’năng dậy thi âng apêê ađhi công tước đơớh lấh mơ. Môi trường xã hội công ba buôn lấh mơ, k’conh k’căn học sinh bấc bêl cắh k’rang tước ooy k’coon nắc cắh lấh p’ghít ooy bh’rợ p’too pa choom k’coon ch’chau đay. Nhà trường bhrợ têng bh’rợ p’too pa choom giới tính cắh lấh liêm choom. tơợ đêếc bhrợ ha học sinh học cắh choom.

Đhr’năng n’nâu ting t’ngay ting bấc, pazêng p’niên đơớh vêy ch’roonh, bh’rợ ắt bhrợ k’cơnh k’díc k’điêl đơớh lâng vêy k’coon, bhrợ k’căn bêl dzợ ắt học cóh trường xoọc xay moon râu bh’rợ pa bhlâng cắh crêê cơnh ooy bh’rợ p’too pa choom giáo dục giới tính đoọng ha p’niên x’dơơr lâng ha ta đhâm c’mor cóh xoọc đâu. Ting cơnh apêê chuyên gia, bh’rợ p’too pa choom ooy vêy ch’roonh zr’muông, ắt bhrợ cơnh k’díc k’điêl lâng c’rơ n’niên k;coon đoọng ha pêê p’niên nắc vêy ng’p’too pa choom tơợ bêl dzợ k’tứi, đoọng oó bhrợ t’váih ha p’niên vêy cr’noọ chêếc ta bơơn n’năl, ta bơơn bhrợ têng lêy bh’rợ ắt bhrợ cơnh k’díc k’điêl, zúp zooi ha pêê p’niên bêl dưr pậ banh vêy c’năl ắt bhrợ cơnh k’díc k’điêl lâng râu tr’béch âng khoa học ắt bhrợ cơnh k’díc k’điêl tơợ tr’nơớp. TS Phạm Mạnh Hà, chuyên gia ooy cr’noọ bh’rợ, Học viện ta đhâm c’mor, p’niên x’dơơr VN đoọng năl:

Oó ng’lêy pazêng apêê ađhi học sinh phổ thông nắc p’niên k’tứi dzợ, nắc lêy apêê đoo nắc cha nắc manuýh ơy dưr pậ banh ooy mặt sinh học lâng nắc tơợ vêy bh’rợ tơợp dưr pậ banh ooy xa nay bh’rợ xã hội, nắc xoọc đêếc ahêê vêy bh’rợ crêê cơnh đoọng zúp zooi apêê ađhi z’lấh pazêng cắh liêm crêê âng c’moo xoọc tơớp pậ banh. Râu bơr cậ xăl tu bh’rợ lướt xay moon ahêê nắc pa choom pazêng râu xa nay, pa choom đoọng apêê ađhi chêếc n’năl ooy pazêng râu xa nay, bh’rợ đoọng pazêng apêê ađhi n’năl k’đhơợng lêy bh’rợ ắt bhrợ cơnh k’díc k’điêl âng  đay, cắh ha dang cắh choom k’đhơợng lêy nắc công bhrợ têng muy cơnh liêm crêê.

Ting cơnh Trung tâm xay moon ooy c’rơ n’niên k’coon lâng vêy kế hoạch hoá pr’loọng đông, Bệnh viện Phụ sản Trung ương, xoọc đâu 1/3 ta đhâm c’mor Việt Nam cắh ơy bơơn đươi dua lâng pazêng bh’rợ doọ choom váih k’coon crêê cơnh, pa bhlâng nắc cắh năl cơnh bhrợ têng bêl vêy k’coon cắh crêê cr’noọ. lấh 90% pazêng apêê ađhi n’năl đhr’năng vêy k’coon bêl ắt bhrợ cơnh k’díc k’điêl, ha dợ nắc vêy tước lấh 80% pazêng apêê ađhi cắh đươi pr’đươi doọ choom váih k’coon. Vêy k’coon cóh luônh bêl dzợ p’niên nắc đớc lơi râu cắh liêm crêê bấc pa bhlâng ooy a chắc a zân lâng tinh thần, nắc buôn bhrợ rau cắh liêm crêê bêl vêy a chắc k’đháp, cơnh der a chắc a zân, bhrợ râu cắh liêm crêê ha đoo k’căn, ha dang doọ nắc công bhrợ râu cắh liêm crêê tước c’rơ n’niên k’coon cóh ha y chroo. Bác sĩ Nguyễn Thị Hoài Đức, Viện trưởng Viện c’rơ n’niên k’coon lâng pr’loọng đông xay moon:

Pazêng p’niên lướt pa hư k’coon cóh luônh ting t’ngay bấc lấh mơ ha dang cắh ng’p’too pa choom ooy bh’rợ ắt bhrợ cơnh k’díc k’điêl. Ha dang cắh pa hư k’coon cóh luônh nắc dưr váih manuýh vêy k’coon bêl dzợ p’niên, pr’ắt tr’mông cóh ha y chroo nắc zr’nắh k’đháp. Cóh xã hội văn hoá phong kiến cơnh xoọc đâu nắc muy cha nắc vêy a chắc k’đháp dzợ p’niên cơnh đêếc bấc bêl k’conh k’căn, bhúh xoọng công dzơơng lêy, bhrợ bấc apêê ađhi n’niên k’coon xang nắc đơơng vất lơi. Râu đêếc nắc bấc râu xa nay bh’rợ xã hội cắh liêm crêê bêl đơớh ặt bhrợ cơnh k’díc k’điêl.

Đhr’năng đơớh vêy ch’roon lâng pa hư k’coon cóh luônh nắc cắh dzợ bh’rợ la lay âng apêê p’niên nắc dưr vaíh xa nay bh’rợ âng xã hội. P’too pa choom ooy giới tính đoọng ha p’niên x’dơơr, ta đhâm c’mor nắc bh’rợ đơớh hân pa bhlâng, xay moon râu t’bhlâng âng bấc bộ, ngành, cơnh giáo dục, y tế, lâng chr’nắp lấh mơ nắc râu k’rang âng apêê k’conh k’căn lâng k’coon ta đhi đau, đh’rứah lâng râu ting bhrợ têng âng prang xã hội./.