Manuýh Cơ Tu cóh VN ng’moon za zum, cóh tỉnh Quảng Nam lâng cóh apêê chr’hoong k’coong k’tiếc tỉnh Sê Kông k’tiếc k’ruung pr’zớc Lào ng’moon la lay, vêy đợ văn hoá vật thể lâng phi vật thể bấc pa bhlâng. Cóh đêếc, râu chr’nắp liêm bhlâng nắc văn hoá bhươl cr’noon, văn hoá chiing ch’âr… lâng văn hoá đông xang. Cóh t’ruíh bêl đâu nắc xay truíh tước ooy đhanuôr lâng pr’zớc văn hoá la liêm pr’hay âng đông đh’rơơng truyền thống âng manuýh Cơ Tu cóh chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam đhị bha ar x’rặ âng Pơ Loong Plêng.

# Đhr’nong đông đh’rơơng âng tô gộ: Nâu đoo nắc râu đông vêy bấc ta bhrợ cóh c’lăm lâng xang cách mạng c’xêê 8 âng manuýh Cơ Tu phương- nắc manuýh Cơ Tu ếp. Xoọc đâu cóh chr’val Lăng, pazêng đhr’nong đông tộ gộ n’nâu đhị ze’noọ Pơr’ning, chr’val lăng nắc vêy Tỉnh lâng chr’hoong zúp zooi đoọng cr’noon n’nâu bhrợ têng cớ đợ đhr’nong đông n’nâu, mơ mơ lâng 10 tộ gộ ga mắc cóh bhươl cr’noon lâng muy bêệ Gươl. Pazêng đông tô gộ n’nâu nắc vêy mr’cơnh ooy pr’đươi bhrợ têng, t’ngay bhrợ têng lâng bh’rợ bhuốih bêl bhrợ têng xang.

Đông đh’rơơng dal âng tô gộ: Nâu đoo nắc đông tô gộ âng manuýh Cơ Tu dal- manuýh Cơ Tu cóh zr’lụ dal. Lấh ooy đông ắt la lay âng pazêng pr’loọng đông, đông tô gộ ting cơnh đông đh’rơơng nắc dzợ vêy muy đhr’nong đông ty bấc bhlâng âng đhanuôr manuýh Cơ Tu cóh zr’lụ dal. Nâu đoo công nắc muy cơnh đông ắt la liêm pr’hay bhlâng. Tu cơnh đêếc, đhr’năng âng đông n’nâu n  u la lay cóh đông ắt la lay, đông tộ gộ cơnh đông đh’rơơng âng manuýh Cơ Tu zr’lụ p’pâng lâng zr’lụ ếp. Ting cơnh xa nay ty âng manuýh Cơ Tu cóh zr’lụ dal ( 4 chr’val da ding k’coong âng chr’hoong Tây Giang), đợ manuýh vêy bh’rợ tr’bơơn k’díc k’điêl cóh muy tô gộ ga mắc, ha dang ắt mamông đh’rưáh cóh muy đhr’năng tơợ bơr, pêê lang manuýh cóh đhr’nong đông n’nắc nắc manuýh Cơ Tu đớc đông A’Chuôr ( đông dal âng tộ gộ ắt mamông zazum). Nâu đoo nắc đhr’nong đông muy vêy cóh zr’lụ da ding k’coong Trường Sơn- Tây Nguyên. ng’lêy đông dal âng manuýh Cơ Tu công k’nặ mr’cơnh lâng đông dal âng manuýh Ê Đê, hân đhơ cơnh đêếc, ha dang ch’mêết lêy gít nắc công vêy bấc râu la lay cơnh. Râu đêếc nắc, vêy bấc gian p’têết bhrợ đh’rứah lâng n’juốih dal tước k’zệt mét. Đhr’năng n’juốih dal âng đông nắc t’đui ooy đhr’năng pậ bhứah lâng đợ bấc t’pêếh, đợ manuýh cóh tô gộ ắt mamông. Đh’rơơng, t’nơơl, ch’lêếh nắc lứch vêy ta bhrợ lâng n’loong chr’nắp…. n’loong n’nắc nắc vêy ta coóh bấc la liêm, lâng vêy ta p’têết ting cơnh bh’rợ âng manuýh g’lăng z’hai Cơ Tu. Bêl ahay đoọng choom bhrợ têng đông ga mắc âng bhươl cr’noon cơnh Gươl, đông tô gộ, manuýh Cơ Tu buôn pay a liêng âng n’loong chr’nắp, cơnh đợ n’loong đơ griing, doọ buôn a uúh.

Bêl chóh bhrợ pazêng bêệ t’nơơl đông ắt la lay, manuýh Cơ Tu buôn pay đhêl ga mắc đoọng đớc t’nơơl ooy đêếc, đoọng zâl đhr’năng a uúh, bhrợ móng nhâm mâng. Z’đâl âng đông dal công cơnh âng đông ắt la lay. Vêy zr’lụ bhrợ têng z’đâl lâng n’loong, ra lắp pa cách, vêy zr’lụ bhrợ lâng cr’đe… lâng bấc cơnh bh’rợ taanh la lay cơnh. râu chr’nắp bhlâng nắc bh’rợ xa pợ đông, tơợ lang ahay manuýh Cơ Tu ơy n’năl đươi a xậ n’loong crâng, cơnh: m’poo, c’rêê, plăng… đoọng xa pợ gươl, đông ắt. Pazêng axậ n’nâu vêy đhr’năng nhâm mâng đanh, la liêm…

Bêl lướt ooy crâng pay axậ n’loong xa pậ đông, manuýh Cơ Tu buôn pay râu a xậ doọ lấh nhuum, công cơnh doọ lấh griing, bó pa liêm lâng guy chô đơơng ooy đông. Bêl xa pợ, pazêng axậ n’nâu nắc vêy ta p’têết lâng a ngon c’rêê, a ngon c’rêê vêy ta chiáh k’tứi, la liêm lâng nhâm. Pazêng xr’pợ n’nâu nắc vêy ta t’gơn bhrợ t’váih râu xr’pợ đông cơợng, ma mơ mr’cơnh, bhrợ đoọng ha đhr’nong đông a liêm, tíh…

Xr’pợ đông âng manuýh Cơ Tu đhr’năng ta tấp doọ lấh bấc, doọ uy dal cơnh đông Gươl âng manuýh Ba Na. Cóh bơr n’đắh âng p’bhung âng đông dal nắc công cơnh p’bhung âng Gươl, đông tô gộ cắh đông ắt la lay âng pr’loọng đông, buôn coóch bhrợ a chim, cắh cậ a tứch, manuýh Cơ Tu hêê đớc nắc ta coi. Râu đêếc xay moon đoọng ha pr’ắt tr’mông k’bhố ngăn, đoàn kết. Ha dang ng’coóh bhrợ a chim k’laang, a chim bhrợ t’váih k’tiếc ting cơnh lang bh’le âng manuýh Cơ Tu l’lăm bêl tơớp prứah bhrợ, ắt mamông tơợ muy zr’lụ k’tiếc cắh vêy ngai ắt. a chim n’nâu nắc a chim k’đơơng c’lâng lâng đơơng âng m’ma chr’nóh chr’bêết ooy đhăm k’tiếc t’mêê, zúp zooi manuýh Cơ Tu doọ buôn jéh k’ăy. Tơợ đêếc, manuýh Cơ Tu lêy chắp pa bhlâng râu a chim n’nâu. Tu cơnh đêếc bêl coóh bhrợ râu a chim n’nâu cóh p’bhung đông nắc bhrợ t’váih râu tr’đăn la liêm pr’hay bhlưa acoon manuýh lâng pazêng bh’năn ng’băn cơnh t’rí, c’roóc, a tứch, ađha… bh’rợ coóch bhrợ a chim a đhắh, manuýh âng manuýh Cơ Tu ta luôn nắc râu xa nay bh’rợ bha lâng cóh đông xang. Nâu đoo nắc râu la lay đoọng k’năl cóh pazêng râu đông truyền thống âng manuýh Cơ Tu.

Tơợ bh’rợ tơớp bhrợ têng, bh’rợ lêy pay t’ngay c’xêê lâng đhị đhăm chóh bhrợ pazêng đhr’nong đong t’ty âng manúyh Cơ Tu nắc xay p’cắh bấc j’niêng cr’bưn chr’nắp pr’hay âng manuýh Cơ Tu, tị ơy ắt mamông đanh đươnh cóh zr’lụ crâng k’coong Trường Sơn. Manuýh Cơ Tu cóh đâu t’béch g’lăng bhrợ t’váih bấc râu văn hoá la liêm pr’hay đơớh hân đươi vêy Đảng, Nhà nước, zập cấp đoàn thể vel đông k’rang lêy, đoọng tơợ đêếc nắc vêy bh’rợ pa chắp ch’mêết lêy, pa dưr pazêng râu đơ chr’nắp âng văn hoá./.