Cóh bơr pêê t’ngay ahay đhanuôr xay moon bấc ooy k’xenh cr’viêng bhrôông xooi. Báo chí xay moon bấc cơnh, nắc lứch n’đắh Nghệ An, Quảng Ngãi, tước ooy Quảng nam … vêy manuýh crêê k’xenh cr’viêng bhrôông xooi choóh lướt pa dứah cóh bệnh viện. Vêy cơnh cậ nắc vêy manuýh x’rặ báo ting chêếc n’năl p’gít ooy k’xenh n’nâu đoọng x’rặ xay moon, bơơn n’năl k’xenh n’nâu mót tước ooy bh’nếch đoọng pa hư manuýh?. Đhị đêếc cậ, bấc xa nay tơợ apêê bhrợ bh’rợ khoa học xay moon, buôn nắc k’xenh doọ vêy buôn u pa hư manuýh, đoo bêl crêê manuýh c’jơn nắc crêê u pa hư. Cắh ơy n’năl râu la lua, ch’chơơl nắc cơnh ooy nắc bấc xa nay ơy bhrợ ha đhanuôr k’pân, pa bhlâng nắc đhanuôr cóh bhươl cr’noon, tu đông ắt âng apêê đoo ắt đhị zr’lụ vêy bấc bhơi xấc k’xenh buôn ắt mamông. T’ruíh: Xâng p’rá xa nay cóh Gươl bêl đâu, đhanuôr lâng pr’zớc đh’rứah chêếc n’năl ooy k’xenh ớ.

# K’xenh nắc êếh dzợ râu đơ chríh, ha dang cắh ng’moon nắc pa bhlâng loóih lâng manuýh. Acu ơy tước ooy Campuchia, lướt lêy đông bhuốih Ăng Co, lêy apêê bhrợ tr’ngâl k’xenh bấc đhị, K’xenh dzang đương bh’ngoọp a cọ hơnh déh ta mooi tơợ zập n’đắh tước la lêy. K’xenh ta tơ đhị pazêng râu pr’chăm vêy ta coóch bhrợ, đhị pazêng g’roong nắc vêy acoon manuýh bhrợ têng tơợ k’r’bhâu c’moo. Cóh zr’lụ Biển Hồ, vêy p’riêng k’xenh, ta mooi tước ooy đâu buôn câl chô đơơng. Bách khoa toàn thư xay moon, vêy k’dâng 3.500 râu k’xenh ắt mamông tơợ n’đắh bắc tước oou Bắc Cực đhị Scandinavia tước ooy n’đắh nam âng Autrailia. Zập đhị cóh bha lang k’tiếc nắc lứch vêy k’xenh ( nắc cóh Nam Cực a năm cắh vêy), cóh m’pâng biển ga mắc tước ooy da ding dal tước 4.900 m cóh zr’lụ da ding Himalây. K’xenh bấc mơ đêếc nắc pr’đoọng bhlâng nắc lứch k’xenh doọ vêy độc. K’xenh tỵ buôn bhriêl lâng râu đh’âl cóh cr’loọng k’tiếc, bêl buôn k’nặ váih đhr’năng der k’tiếc nắc k’xenh glúh xó bấc. Nắc tu cơnh đêếc ha dợ k’xenh nắc vêy ta xay moon bấc lâng k’tiếc, ting cơnh lang bh’lêê bh’la âng manuýh Hy Lạp.

Ooy k’xenh cr’liêng bhrôông xooi, ting cơnh muy bơr bác sĩ, k’xenh n’nâu vêy độc, k’xenh n’nâu cắh ơnh muy bơr râu k’xenh n’lơơng nắc vêy ma cr’liêng đoọng ma coon, k’xenh n’nâu nắc ma coon, tu cơnh đêếc dưr váih đơớh pa bhlâng. Râu vêy ma độc dưr váih bấc cơnh đêếc, nắc la lua ng’choom k’pân. Lâng acoon manuýh ha dang ngai huông pa bhlâng nắc ngai mặ mamông đh’rứah, tị ơy k’conh pa bhướp hêê moon tơợ ahay: t’nơơm n’loong độc nắc cắh ma p’lêê, pân đil huông lất nắc cắh vêy k’coon.

Cắh ngai n’năl k’xenh cr’viêng bhrôông xooi vêy choom ng’đắh cắh, ha dợ ting cơnh acu nắc vêy bấc râu k’xenh vêy độc nắc râu cr’lụt yêm pa bhlâng âng apêê buôn ộm búah. Đhuul, k’xenh biển… nắc lứch vêy cơnh bh’rợ p’zi zêệ bhrợ cr’lụt đoọng ha manuýh buôn ộm buáh. Lướt tước ooy Đồng Hới ( Quảng Bình) lêy nắc bơr pêê zr’lụ phố pa câl k’xenh. Lướt ooy Tam Kỳ ( Quảng Nam), cơnh Kỳ Lý, An Sơn nắc lứch vêy zr’lụ pa câl k’xenh. Da dul k’xenh dzợ mamông nắc công choom lơơn. Buáh k’xenh độc nắc dzợ ta xay moon râu bhrợ đoọng ha pân juýh choom k’rơ?

Nắc oó lấh k’rang k’pân lâng k’xenh, cắh choom k’pân tước bil râu têêm ngăn cóh pr’ắt tr’mông. Râu xay moon pa rơớt vêy k’xenh pa hư manuýh nắc râu đơ chr’nắp, hân đhơ cơnh đêếc nắc xay moon la lua ta níh, crêê lâng đhr’năng, cắh choom muy choom xay moon tước 10, 10 nắc xay moon muy ha riêng, cơnh đêếc nắc bhrợ râu k’rang k’pân pa bhlâng. Đhanuôr bhrợ ha rêê đhuốch âng hêê nắc vêy bh’rợ choom zâl cha groong k’xenh chr’nắp pa bhlâng, lâng n’nắc k’xenh cr’viêng bhrôông xooi nắc k’xenh k’bang cóh t’ngay, pa bhriêl cóh ha dum. Vêy xa nay nắc chr’nắp âng nén dưr dzoóc dal tu bấc ngai chêếc câl nén đoọng chô vước cóh đông zâl k’xenh, oó đoọng k’xenh choom mót ooy đông. Ting n’nắc manuýh chóh nén cóh c’moo đâu pr’đoọng pa bhlâng.

Hâu tu k’xenh cr’viêng bhrôông xooi, tị nắc ắt mamông cóh crâng g’mrâng nắc dưr váih bấc cóh zr’lụ đồng bằng? vêy cơnh cậ nắc tu râu tr’xăl âng pleng k’tiếc, tu roóh crâng, tu môi trường nha nhự, tu nắc acoon manuýh pa hư crâng pa bhlâng bấc bhrợ ha đoo cắh dzợ đhị choom ắt mamông. Râu đêếc nắc muy râu xay moon crêê muy pâng a năm. Tu cơnh đêếc, râu k’xenh đơơng âng râu n’độc cóh cr’noọ nắc pa hư t’bil râu tiêm ngăn âng pr’ắt tr’mông nắc râu đêếc choom đương zâl cha groong đoọng ha xã hội acoon manuýh./.