Chr’val Mường Chanh, chr’hoong Mai Sơn, tỉnh Sơn La lấh mơ ta năl nắc đhị zr’lụ bhrợ têng cách mạng, nắc đhị đâu bêl ahay dzợ bơơn bấc ngai năl lâng bh’rợ gốm. hân đhơ cơnh đêếc, pr’ắt tr’mung xoọc đâu nắc bhrợ bh’rợ gốm Mường Chanh r’dợ ting bil pất.

   Ooy cr’noọ âng t’coóh Lò Văn Lả cóh vel Cang Mường, chr’val Mường Chanh, bh’rợ gốm Mường Chanh nắc ơy vêy g’lúh dưr r’rộ. t’ngay n’nắc, đợ pr’đươi pr’dua âng manứih Mường Chanh bhrợ têng cơnh chum, vại, sành cắh mưy đoọng ha đhanuôr cóh chr’val đươi, nắc dzợ dưr váih hàng hoá pa’câl đoọng ha zâp zr’lụ đăn đâu. gốm Mường Chanh bơ ơn đhanuôr chắp kiêng tu k’tiếc liêm, nhâm. T’coóh Lả đoọng năl, bh’nơơn pr’đươi gốm âng manứih Thái Mường Chanh nắc âng 2 râu gốm ki’tiêr, cắh vêy tráng men, doọ vêy chấc bhrợ bấc cơnh lâng lấh mơ nắc độp lêy goóh liêm. Bh’nơơn pr’đươi gốm âng manứih Thái Mường Chanh váih zâp cơnh, pazêng lấh 10 râu lâng bấc cơnh c’léh pr’dzoọng lâng pậ lalay mơ, lấh mơ nắc gốm pr’đươi cơnh chum, bình vêy quai, gọ zêệ cách thuỷ, c’lóh đoọng clóh prớ, lục lạc đoọng pa’cuục ooy ta’rí k’roóc… manứih Thái Mường Chanh dzợ bhrợ têng 2, 3 râu pr’đươi gốm chr’nắp cơnh Chum pậ, tọ ty k’tứi bơơn đươi bhrợ pr’đươi chr’nắp đoọng k’coon n’đil bêl lướt bơơn k’diịc. t’coóh Lả đoọng năl: “Lò pậ nắc bhrợ têng 20-30 chum mưy chu. Xang nặc gui đơơng pa’câl đoọng xăl pay pr’đươi, a’tứch a’đha đơơng chô cha. Ch’ngai bhlâng nắc lướt tước Mường Thanh, cóh dứp nắc tước Mộc Châu, Phù Yên. Vêy bêl lướt 3, 4 t’ngay, lướt k’zệt cha’nặc đh’rứah.”

   Ting cr’chăl t’ngay, xoọc đâu pr’ắt tr’mung hiện đại, đhanuôr nắc lêy đươi pr’đươi nhôm, nhựa, i-nốc… gốm Mường Chanh nắc r’dợ ting bil pất. prang chr’val xoọc đâu dzợ 2, 3 cha’nặc xoọc dzợ zư đợc bh’rợ gốm âng a’conh a’bhướp. t’coóh Hoàng Văn Phương xoọc đâu nắc mưy ooy đợ m’bứi manứih cóh chr’val dzợ zư đợc lâng padưr pa’xớc bh’rợ truyền thống âng aconh a’bhướp đợc đoọng. t’coóh Phương moon, mưy ooy đợ râu chr’nắp bhrợ padưr râu laliêm âng gốm Mường Chanh nắc chất k’tiếc. k’tiếc Mường Chanh nắc râu k’tiếc r’boọt, k’tiếc sát hr’lục cao lanh liêm choom. Đợ apêê thợ cắh đươi dua c’lâng bh’rợ ra’lọc k’tiếc cơnh đợ đhị zr’lụ gốm lơơng nắc lêy pay c’lóh đoọng clóh k’tiếc. đoọng bhrợ liêm choom mưy pr’đươi gốm nắc lêy bhrợ têng bấc c’nắt c’lâng cơnh clóh k’tiếc, p’đhiêr bhrợ gốm, púah lâng úh bhrợ. Zâp c’nắt bh’rợ nâu zêng bhrợ lâng têy nắc lêy zâp bh’nơơn pr’đươi gốm zêng vêy râu liêm chr’nắp, zay ta’bách âng đợ nghệ nhân cóh đâu… nhiên liệu úh bhrợ gốm cóh đâu lấh mơ nắc óih, nắc lêy zêng lêy pay n’loong, đoong bêl bhrợ ha’rêê đhuốch. Đoọng bhrợ pr’hoọm đoọng gốm, manứih thợ nắc lướt ooy crâng pêếh bơơn hi’la dẻ, bêl k’noọ pa’đhêy óih, apêê t’moót hi’la dẻ ooy lò xang nặc k’đập p’loọng, k’đập n’coo gr’doọc. ooy cr’chăl ủ bhrợ, hi’la nâu bêl roóh cát nắc bhrợ padưr g’doọc tăm ooy bh’nơơn pr’đươi lâng t’váih pr’hoọm bhrộ tăm lalay âng gốm Mường Chanh. Hân đhơ xoọc đâu gốm Mường Chanh bhrợ têng cắh bấc ngai câl nắc t’coóh Hoàng Văn Phương dzợ t’bhlâng zư đợc bh’rợ liêm chr’nắp nâu: “Nâu đoo nắc bh’rợ tr’nêng truyền thống âng a’conh a’bhướp, k’pân ha y chroo nắc bil pất, nắc acu t’bhlâng ặt bhrợ têng.”

   Vel bhươl ơy tr’xăl ting cr’chăl t’ngay lâng pr’ắt tr’mung hiện đại, gốm Mường Chanh cắh dzợ vêy mặt ooy zâp phiên chợ. Xoọc đâu prang chr’val nắc dzợ 2 lò bhrợ têng, zư lêy bh’rợ truyền thống âng aconh a’bhướp. nâu đoo cung nặc râu t’bhlâng padưr, zư lêy pr’hoọm văn hoá liêm chr’nắp âng manứih Thái zr’lụ Tây Bắc./.

MAI MỘT NGHỀ GỐM MƯỜNG CHANH

Hồng Việt

      Xã Mường Chanh, huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La ngoài được biết đến là khu căn cứ cách mạng, thì nơi đây trước kia còn nổi tiếng với nghề làm gốm. Tuy nhiên, cuộc sống hiện đại đã làm nghề gốm Mường Chanh dần bị mai một.

      Trong ký ức của ông Lò Văn Lả, ở bản Cang Mường, xã Mường Chanh, nghề gốm Mường Chanh đã từng có thời kỳ rất hưng thịnh. Ngày đó, những vật dụng do người Mường Chanh làm ra như chum, vại, sành không chỉ phục vụ người dân trong xã mà còn trở thành hàng hóa bán cho các vùng lân cận. Gốm Mường Chanh được bà con ưa thích vì chất đất đẹp, bền. Ông Lả cho biết: Sản phẩm gốm của người Thái Mường Chanh thuộc loại gốm trơn, không tráng men, ít tinh xảo và thậm chí có phần hơi thô, nhưng nhẹ, bền và độ thấm hút nước thấp hơn so với gốm các nơi khác. Sản phẩm gốm của người Thái Mường Chanh khá phong phú, gồm hơn 10 thể loại với nhiều hình dáng, kích cỡ khác nhau, chủ yếu là gốm gia dụng như chum, bình có quai, nồi nấu cách thủy, chày cối dùng để nghiền ớt, lục lạc để đeo trâu, bò... Người Thái Mường Chanh còn sản xuất một số đồ gốm có giá trị như: Chum to, lọ cổ nhỏ được dùng làm của hồi môn cho con gái đi lấy chồng. Ông Lả cho biết: “Lò lớn ra 20 đến 30 chum một lần. Sau đó gánh mang đi bán để đổi lấy đồ dùng, gà vịt mang về ăn. Xa nhất đi đến tận Mường Thanh, dưới này thì đến tận Mộc Châu, Phù Yên. Có khi đi 3,4 ngày, đi hàng chục người với nhau.”

     Theo thời gian, giờ cuộc sống hiện đại, người dân chuyển sang dùng đồ nhôm, nhựa, i- nốc.......gốm Mường Chanh đã bị mai một đi. Cả xã hiện chỉ còn hai, ba người vẫn đang gìn giữ, lưu truyền nghề gốm của cha ông. Ông Hoàng Văn Phương hiện nay là một trong số ít người ở xã vẫn đang  lưu giữ và phát triển nghề thống của cha ông để lại. Ông Phương cho biết: Một trong những yếu tố làm nên vẻ đẹp của gốm Mường Chanh là chất đất. Đất Mường Chanh là loại đất dẻo, đất sét pha cao lanh có chất lượng tốt. Những người thợ không sử dụng phương pháp lọc đất  như những vùng gốm khác mà dùng cối để giã đất. Để làm được một sản phẩm gốm phải trải qua nhiều công đoạn như: Giã đất, nặn gốm, phơi và nung. Tất cả các công đoạn đều làm bằng tay cho nên mỗi sản phẩm gốm đều chứa đựng  tình cảm và sự tâm huyết của những nghệ nhân nơi đây.... Nhiên liệu nung gốm ở đây chủ yếu là củi, mà hầu hết là tận dụng cây, cành khi phát nương rẫy. Để tạo màu sắc cho gốm, người thợ sẽ lên rừng hái lá dẻ, trước khi dừng lửa, họ cho lá dẻ vào lò rồi lấp cửa, lấp ống khói .Trong quá trình ủ, lá cây này khi cháy âm ỉ tạo thành khói đen ám vào sản phẩm và sinh ra màu xám đen rất đặc trưng của gốm Mường Chanh. Mặc dù hiện nay gốm Mường Chanh làm ra không còn nhiều người mua, nhưng ông Hoàng Văn Phương vẫn cố gắng lưu giữ nghề gia truyền: “Đây là nghề truyền thống của cha ông, sợ sau này mất mất nghề nên mình vẫn cứ làm.”

     Bản làng đã thay đổi theo thời gian cùng với nhịp sống hiện đại, gốm Mường Chanh không còn có mặt trong các phiên chợ. Hiện cả xã chỉ còn 2 lò đỏ lửa như sự nỗ lực gìn giữ  nghề truyền thống của cha ông. Đó cũng chính là nỗ lực khôi phục, gìn giữ nét văn hóa đặc sắc của người Thái vùng Tây Bắc/.