Đhanuôr lâng pr’zợc chắp nhêr!

Búah n’dza nắc râu búah bơƠn bấc đhanuôr zâp acoon cóh Tây Nắc, Tây Nguyên bhrợ đươi. Hân đhơ cơnh đêếc, búah n’dza âng zâp acoon cóh nắc vêy cơnh đha’hưm yêm lalay. Bhiệc bhrợ padưr râu đha’hưm yêm nâu nắc đhị bhiệc ủ bhrợ men. T’ruíh văn hoá đhi noo hêê acoon cóh bêl đâu, đhanuôr lâng pr’zợc đh’rứah chấc lêy năl ooy búah n’dza lâng văn hoá búah n’dza âng manứih Kh Mú ớ:

Lâng manứih Khơ Mú, búah n’dza cắh nặc mưy pr’âm ooy đợ t’ngay bhiệc bhan, t’ngay bhui har nắc dzợ vêy bấc râu liêm chr’nắp đắh văn hoá, pazưm lâng zâp j’niêng cr’bưn bh’lêê bh’la, lấh mơ nắc j’niêng cr’bưn cúng bhuốih a’bhô dang, tô gộ âng manứih Khơ Mú. Ooy bh’lêê bh’la ahay, đhanuôr pabhlâng lêy chắp búah n’dza, lêy cơnh ngoọ 1 râu yêm chr’nắp mưy đợc đoọng bhuốih a’bhô dang, tô gộ ooy đợ t’ngay bhiệc bhan chr’nắp.

Đoọng vêy đợ zợ búah yêm, manứih Khơ Mú pay cha’nêếh đêệp đha’hưm r’boót. Xang nặc bhrợ t’váih a’vị đêệp, hít lơi pứih, hr’lục lâng trấu. xang nặc vêy clóh men lâng t’moót hr’lục. men đoọng bhrợ búah n’dza cắh vêy men âng a’duôn, nắc men âng crâng dading, apêê lêếh pay 2, 3 râu hi’la chặt váih cóh crâng clóh pa’nhoonh xang nặc bhrợ t’váih men. A’vị đêệp xang bêl hr’lục lâng trấu, hr’lục lâng men nắc apêê t’moót ooy zợ lâng gốm, pluum ga’lọp n’tóh đợc trấu cóh ping. Pay ta’pêếh hr’lục lâng đác váih hỗn hợp xang nặc n’tóh ooy trấu đắh ping đoọng bhrợ tr’lắp, k’đập xang nắc apêê pay hi’la prí chọ đợc đhị boọp, bêl nặ xâng đha’hưm nắc apêê ta’lấh đoọng pay âm.

Đoọng bhrợ padưr đha’hưm yêm lalay âng búah n’dza, bêl âm đhanuôr pay đác cha’ngaách n’tóh ooy zợ, cắh vêy pay đác chriết ơy zêệ pa’chêên. Búah n’dza nắc n’jứah ngam, n’jứah a’tăng nắc vêy yêm, hadợ la’lấh ngam nắc apêê cung cắh kiêng lâng lêy búah n’nắc cắh yêm. Tung cơnh t’coóh Cà Kha Sam, 1 manứih Khơ Mú ắt mamung cóh Sơn La moon:

Búah yêm hay cắh nắc lêy ooy men, nâu đoo nắc men hi’la, têêm ngăn đha’hưm tưn taách đoọng ha chặc a’rang, doọ râu bhrợ cắh liêm crêê tước loom xoóh âng manứih. Búah n’dza bêl âm nắc âm bấc manứih, ma múa p’gớt, hát chi’ớh bấc cơnh.

Búah n’dza buôn bhrợ pa’glúh zâp bêl váih bhiệc bhan cúng bhuốih âng manứih Khơ Mú, hadang cắh váih búah n’dza nắc bhiệc cúng bhuốih cắh liêm choom. Xang bêl bhuốih lâng búah n’dza, nắc c’la đông buôn moon k’đươi zâp ngai bhúh xoọng pấh âm đoọng hơnh déh đợ râu bhui har âng pr’loọng đông. Lâng bhiệc bhan, hân đhơ pậ hay tứi cung cắh choom cắh vêy búah n’dza. T’coóh Cà Kha Sam đoọng năl cớ:

Bhiệc bhan âng manứih Khơ Mú ba buôn bhlâng, hadợ hadang bhrợ têng pậ chr’nắp nắc đợ apêê âm búah vêy đợ apêê ga’rựa t’coóh, vêy múa tăng bu, apêê bhrợ đợ ta’la ván đợc cóh đông đhr’nơơng. Oay n’coo đác t’coọ, têy n’nâu t’coọ nắc têy n’tốh lơi lâng ặt tr’xăl cơnh đêếc, apêê ặt lướt bhi’dzang ta’la ván lâng đợ pr’múa liêm buôn, apêê mặ ặt múa p’gợt toong r’dưm.

Manứih Khơ Mú nắc cơnh đêếc, lâng m’bứi pr’đươi âng crâng dading, 2, 3 zợ búah n’dza lâng loom manứih đoàn kết, pazưm têy nắc ơy váih t’ngay bhiệc bhan. Xang bêl bhrợ têng cúng bhuốih nắc bhrợ chi’ớh văn hoá bh’lêê bh’la n’lơơng cơnh múa xoè, hát tơm ta’moóh ta’ơơi toong r’dưm, cơnh ngoọ pr’têết a’ngoọn pazưm liêm đh’rứah râu đoàn kết âng đợ apêê đhuôr ắt đh’rứah vel bhươl manứih Khơ Mú./.