X'ră: Kim Cương

Đhanuôr lâng pr’zớc chắp dadêr!

Ha dang ngai ơy muy chu tước ooy pazêng bhươl cr’noon âng manuýh acoon cóh Cơ Tu cóh pazêng chr’hoong da ding k’coong đ’ắh mặt t’ngay lớp âng tỉnh Quảng Nam bêl vêy ta bhrợ bhiệc bhan cắh bêl Tết chô, hân noo ha pruốt blo nắc bơơn lêy apêê pân đil Cơ Tu xấp xa nấp t’ty lâng bấc râu pr’hom, cha năm cóh a n’đắh a doóh. Pazêng apêê pân đil Cơ Tu bêl xấp xa nấp n’nâu nắc vêy bấc ngai xay moon ngoọ cơnh pô crâng k’coong p’cắh râu la liêm pr’hay, bhrợ t’váih ngoọ cơnh ta la tr’hanh văn hoá Cơ Tu liêm pr’hay, đớc đoọng bấc râu liêm chr’nắp cóh cr’noọ âng manuýh t’mooi. Hân đhơ cơnh đêếc, tu pr’ắt tr’mông t’mêê cơnh nâu cơy bấc xa nấp t’ty âng manuýh Cơ Tu ting t’ngay cắh dzợ vêy bấc ta xấp cóh pr’ắt tr’mông zập t’ngay. Tu cơnh đêếc, cắh vêy ngai công pr’đoọng bơơn lêy lâng n’năl gít ooy xa nấp t’ty âng manuýha coon cóh Cơ Tu. đhalum bêl hân noo ha pruốt chô, t’ruíh nhăn xay p’cắh tước ooy đhanuôr lâng pazêng apêê pr’zớc râu la liêm pr’hay âng xa nấp t’ty âng manuýh Cơ Tu đhị bha ar x’rắ âng PV Kim Cương.

Bêl xa nul âng ch’gâr, xa nul âng chiing ch’va cóh cruung k’tiếc pậ bhứah Trường Sờn n’đắh mặt t’ngay lơớp âng tỉnh Quảng Nam công nắc bêl râu la liêm pr’hay âng tân tung da dắ nắc vêy apêê pân juýh pân đil âng pazêng bhươl cr’noon Cơ Tu bhrợ p’cắh. Nâu đoo công nắc bêl đhanuôr Cơ Tu tơợ t’coóh ta ha tước ooy p’niên k’tứi xấp xa nấp t’ty la liêm pa bhlâng nắc vêy apêê a dếch, a pêê amế ra văng đớc tơợ l’lăm.

Đoọng vêy pazêng xa nấp la liêm xay p’cắh bấc văn hoá la lay âng acoon cóh đay, manuýh pân đil Cơ Tu bil bấc g’léh c’rơ. Apêê chóh k’pai, xang n’nắc pay lơi cr’liêng, pláh k’pai… pazêng bh’rợ bhrợ t’váih pr’họm công chr’nắp lấh mơ. Pazêng n’đoóh a doóh nắc lứch vêy ta taanh bhrợ lâng tr’xâu, ha dợ pazêng râu cha năm nắc vêy ta bhrợ liêm gít pa bhlâng, bhrợ t’váih râu cha năm la liêm lâng a lung cắh cậ lâng a rác bhoóc cóh n’đoóh a doóh vêy pr’hom tăm, xay p’cắh râu râu la liêm pr’hay lâng râu t’béch g’lăng âng manuýh acoon cóh Cơ Tu. Râu buôn pa bhlâng ng’bơơn lêy tơợ n’đoóh a doóh cóh bhiệc bhan âng manuýh Cơ Tu nắc doọ lấh k’đháp ooy pr’họm. Tơợ xa nấp n’nâu, xay p’cắh ooy cr’noọ cr’niêng, bh’rợ tr’nêng âng manuýh Cơ Tu ooy pleng, k’tiếc, pazêng râu pr’đươi công cơnh j’niêng cr’bưn, pr’ắt bh’rợ cóh pr’ắt tr’mông za zum… Pr’họm bha lâng âng n’đoóh a doóh manuýh Cơ Tu nắc pr’họm ta tăm, cơnh pr’họm âng k’tiếc lâng pr’họm bhrôông xay p’cắh pr’họm âng mặt t’ngay. Nâu đoo nắc bơr râu pr’họm âng bơr râu pr’đươi chr’nắp pa bhlâng cắh choom cắh vêy cóh xa nấp âng manuýh Cơ Tu. A moó Bh’riu Nheng ắt cóh cr’noon A rớt, chr’val A Nông, chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam xay moon ooy bh’rợ bhrợ t’váih pr’hom đoọng ha n’đoóh a doÓh âng manuýh Cơ Tu bêl ahay.

Đoọng bhrợ t’váih pr’họm bhrôông, apêê pay tơợ a chất, tắp pa nhoonh đớc ooy gọ, n’tóh m’bứi đác, trọm k’pái đoọng bhrợ t’váih pr’họm bhrôông. Đoo bêl pleng p’răng nắc đơơng ar, đoọng pr’họm n’nâu doọ choom bil. Pr’hom tăm nắc ng’pay a puốih, t’nơơm ta râm lâng đha roong óch, xang bêl óch nắc ng’pay đớc ooy zợ ga mắc, n’tóh đác, z’vợ pa liêm, đoo bêl ơy váih pr’họm nắc ng’trọm k’pái đoọng bhrợ t’váih pr’hom tăm, ar đhị zr’lụ vêy p’răng, ng’ar đhị zr’lụ cắh vêy p’răng nắc pr’hom n’nâu cắh choom chrơợ. Bêl ahay nắc apêê đoo bhrợ cơnh đêếc, nâu cơy ơy vêy chỉ, len âng manuýh acoon Kinh nắc apêê taanh bhrợ liêm buôn bhlâng, nắc đhiệp apêê đoo cắh mặ bhrợ têng.

Pazêng xa nấp âng manuýh Cơ Tu nắc lứch vêy ta taanh bhrợ cha năm ting cơnh cr’noọ, hân đhơ cơnh đêếc doọ lấh zr’nắh k’đháp, bấc cơnh. apêê đoo cắh taanh bhrợ cơnh bhai, tơợ bhai nắc taanh bhrợ n’đoóh, a doóh xang n’nắc bhrợ t’váih cha năm. Muy bêệ n’đoóh, a doóh, cắh cậ a duông âng manuýh Cơ Tu nắc ooy râu mr’cơnh gít liêm bhlưa bh’rợ taanh lâng cr’noọ taanh bhrợ cơnh ooy. Pazêng râu xa nay ooy bh’rợ đươi dua lâng râu la liêm pr’hay nắc vêy ta k’noọ bhrợ cóh muy chu, muy bêệ n’đoóh a doóh vêy ta taanh bhrợ xang nắc ơy ta k’noọ l’lăm ooy râu cha năm ta luôn u váih cóh pr’ắt tr’mông âng manuýh Cơ Tu cóh tr’nơớp, tu bh’rợ taanh n’đoóh a doóh nắc muy râu bhrợ t’váih xa nấp. A moó Nguyễn Thị Kim Lan, tổ trưởng c’bhúh taanh n’đoóh a doóh Cơ Tu cr’noon Zơra, chr’val Ta Bhiing, chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam đoọng năl:

Đoọng choom taanh bhrợ muy bêệ a doÓh liêm, râu bh’rợ zr’nắh k’đháp bhlâng nắc bh’rợ t’boọ arác. Nắc t’boọ bấc arác nắc n’đoóh, a doóh vêy u liêm, ha dang pa bhlâng m’bứi a rác nắc n’đoóh, a doóh cắh dzợ lấh u liêm. râu bơr cậ nắc bh’rợ t’mót a ngon ng’taanh, nắc ta mót ma mơ, crêê cơnh nắc vêy u liêm, râu đêếc nắc 2 râu bhrợ t’váih râu la liêm pr’hay.

Nâu cơy, đhị đhr’năng cắh muy văn hoá âng manuýh Cơ Tu crêê bil bal, bấc bh’rợ pa dưr lâng ha âu đớc văn hoá nắc vêy cấp tơợ Trung ương tước ooy vel đông k’rang lêy. Bh’rợ pa dưr bh’rợ taanh n’đoóh a doóh cóh cr’noon Zơra, chr’val ta bhing nắc muy cóh pazêng dự án đoọng pa dưr lâng zư nhâm mâng văn hoá Cơ Tu chô đơơng bấc râu liêm choom. Tơợ bh’rợ n’nâu, a pêê ađhi a moó cr’noon Zơra nắc vêy ta pa choom ooy bh’rợ taanh, lâng pazêng râu pr’đươi cơnh chr’đhung k’tứi, ga mắc, xa nấp, ta la ng’dzông cóh z’đâl… bấc bhlâng nắc đớc bhrợ pr’hêl đoọng ha pêê ta mooi du lịch, cóh tr’nơớp bhrợ t’váih râu chr’nắp đoọng ha pêê ađhi amoó bhrợ têng cớ, pa dưr bh’rợ tr’nêng bhươl cr’noon taanh bhrợ lâng bhrợ t’váih thu nhập đoọng ha pêê ađhi a moó pân đil Cơ Tu cóh zr’lụ đâu. Bh’nơơn bh’rợ vêy ta pa câl cóh bơr zr’lụ nắc Hội An lâng Hà Nội.

A ngắh Ríah Tâm ắt cóh cr’noon Zơra, chr’val Ta Bhing, chr’hoong Nam Giang bhui har moon, nâu đoo nắc râu k’rang zúp zooi âng Đảng lâng Nhà nước lâng văn hoá manuýh Cơ Tu, tơợ đêếc, vêy choom xay moon ooy bh’rợ taanh n’đoóh n’doóh xay p’cắh râu la liêm pr’hay chr’nắp âng acoon cóh đay.

Acu bhui har pa bhlâng tu vêy bh’rợ bhrợ cha. Zập t’ngay taanh bhrợ cắh kiêng lướt ooy lơơng, nắc đhiệp kiêng bhrợ têng a năm. K’coon ch’chau cu công kiêng taanh bhrợ. Xoọc đâu a cu công t’coóh đhưr ạ, mắt cắh dzợ bhriêl cơnh âhy, p’niên k’tứi lêy công kiêng ting pa choom tơợ manuýh t’coóh ta ha cơnh acu

Vêy bấc apêê pr’zớc ta đhâm c’mor Cơ Tu nắc tơớp vêy cr’noọ ooy xa nấp âng acoon cóh đay, xang muy cr’chăl ta ha vil. Ta đhâm c’mor xoọc đươi dua râu pr’đươi n’đoóh a doóh âng acoon cóh đay đoọng íh bhrợ xa nấp t’mêê, n’jứah crêê lâng bh’rợ zập t’ngay ting n’nắc choom xay p’cắh ooy apêê n’lơơng ooy râu truyền thống âng acoon cóh đay.

Amoó Bhling Phới, cán bộ dân số chr’val Jơ Ngây, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam đoọng năl, bấc apêê ađhi a moó cóh cơ quan lêy pazêng n’đoóh a doóh Cơ Tu vêy ta taanh bhrợ cơnh t’mêê nắc xa nấp âng cơ quan:

Acu nắc manuýh Cơ Tu tu cơnh đêếc acu kiêng pa bhlâng zư lêy xa nấp truyền thống âng acoon cóh đay, hân đhơ đoo bêl acu tước pa bhrợ ooy cơ quan. Bh’rợ xấp xa nấp truyền thống âng đay nắc xay p’cắh râu la liêm chr’nắp âng văn hoá, ting n’nắc ting zư lêy lâng pa dưr văn hoá âng acoon cóh đay cóh pr’ắt tr’mông t’mêê n’nâu.

Xa nấp truyền thống âng manuýh Cơ Tu xay p’cắh bấc râu pr’ắt tr’mông t’ty âng manuýh acoon cóh ắt truíh da ding k’coong Trường Sơn. Lâng manuýh Cơ Tu, xa nấp nắc râu tr’nơớp bhrợ t’vaíh râu la liêm pr’háy âng văn hoá la lay âng Cơ Tu cóh pazêng 54 acoon cóh đhi noo ắt mamông cóh k’tiếc Việt./.