Lâh 50 c’moo đâu, pr’loọng t’cooh Chu Đình Minh, ặt đhị thành phố Hà Nội dzợ chấc lêy n’hang âng ca conh đoo năc liệt sĩ Chu Đình Thân. Pr’loọng t’cooh muy năl năc ca conh đay căh dzợ coh chiến trường Quảng Trị. T’cooh lái ô tô tơợ Hà Nội moọt ooy Quảng Trị, xang năc lướt xe máy tước zập ping xal đhị tỉnh Quảng Trị lâng zr’lụ Thành cổ Quảng Trị đoọng chấc lêy, ha dợ tước nâu kêi năc cung căh ơy bơơn lêy.

Coh loom ta luôn hay chơợ, t’cooh Chu Đình Minh pa ghit truih za đêr Thành Cổ leh bọong ta cluh tu đạn. T’cooh rơơm đương năc ca conh đay ặt bếch dưp k’tiếc zr’lụ Thành Cổ nâu. “Tơợ acu pr’ang tước t’ha, a cu căh ơy bơơn lưm ama. Acu muy năl năc a ma cu chiến đấu lâng căh dzợ coh đhăm k’tiếc Thành Cổ Quảng Trị nâu. Tớt coh Thành cổ nâu, lêy za đêr Thành Cổ ga măc, chr’năp ma bhuy cơnh đâu cung crêê bom đạn g’lâp hau moon tước a chắc ma nưih. Pr’loọng đong zi rơơm ha dang bơơn lêy năc pay m’bứi n’hang đoọng pa ghit năc đoo vêy crêê a ma, a zi rơơm mơ đêêc a năm”. 

Thành Cổ Quảng Trị pa têệt lâng g’luh gung dưr 81 t’ngay ha dưm âng k’tiếc k’ruung hêê. Coh đâu bơơn lêy năc bha nụ xal liệt sĩ căh vêy ma ping âng apêê anh hùng, liệt sỹ ơy lâh chêệt bil tu độc lập âng k’tiếc k’ruung. Đoọng zư lêy Thành Cổ Quảng Trị, năc bấc ma nưih ơy grơơ nhọol lơi a chắc đay coh đhăm k’tiếc Quảng Trị.

Coh đhăm k’tiếc Quảng Trị grơơ nhọol lâng ma bhuy chr’năp dzợ ặt vaih c’leh âng chiến tranh, dzợ apêê ma nưih lính lang nâu kêi pa zay chấc lêy đồng đội. Coh đhr’năng p’răng há âng miền Trung, pazêng manưih lính chấc lêy k’rong n’hang liệt sĩ năc pa ghit z’lấc zập đhăm k’tiếc đoọng chấc lêy. Apêê pa ghit bhlầng ọo đoọng bil zập c’leh n’đoo đoọng năl đhị zr’lụ, xa nay crêê tước n’hang âng liệt sĩ.

Đại úy quân nhân chuyên nghiệp Lưu Văn Trí, C’bhuh k’rong n’hang âng C’bhuh Kinh tế - Quốc phòng 337, Quân khu 4 đoọng năl, chiến tranh nắc ơy lâh, bhiệc chấc lêy n’hang liệt sĩ ting t’ngay k’đhap zr’năh lâh mơ.“Pazêng n’kir âng n’hang liệt sĩ, t’la bhai dù lang a hay apêê ơy tôm liệt sĩ, nâu kêi bhai dù nâu ơy ặt lớơp coh dưp k’tiếc lâh 50 c’moo căh dzợ liêm. Ma nưih lính bhrợ bh’rợ chấc lêy năc ta luôn pa ghit đoọng pêch zập zr’lụ k’tiếc lâng chấc lêy. Coh đhr’năng tập đơc năc bom đạn bhrợ z’lấc lưch, nâi kêi năc dzợ m’bứi bhai đhu đoọng chấc năl”. 

Pazêng c’moo hay, lâng rau k’đhơợng bhrợ, k’đươi moon âng Đảng, Nhà nước, rau pa zay âng apêê bộ, ngành, vel đong lâng c’bhuh trực tiếp bhrợ bh’rợ ơy pađơp đoọng chấc lêy n’hang liệt sĩ năc pa zay chấc lêy. Coh cr’chăl 2021 – 2025, prang k’tiếc k’ruung ơy chấc lêy lâng k’rong k’nặ 7.000 n’hang liệt sĩ; đớp k’nặ 13.500 pr’đhang (pazêng n’hang apêê căh dzợ lâng pr’đhang pay âng manưih đong); năl lâh 100 liệt sĩ lâng bhiệc cha mêệt lêy AND lâng lâh 2.500 liệt sĩ chấc năl lâng rau vêy coh lalua; lêy đớp 60.000 pr’đhang sinh phẩm đoọng bhrợ ngân hàng Gen ma nưih đong liệt sĩ.

Tước nâu kêi, dzợ mơ 175.000 n’hang liệt sĩ căh ơy bơơn lêy lâng lâh 300.000 bệê ping căh năl đh’nơc. Coh đêêc, đhr’năng bhrợ ting t’ngay ting k’đhap k’ra tu c’xêê c’moo ting đanh, c’lleh chiến tranh ahay ting bil r’dợ. Đại tá Lê Hồng Việt, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, Phó Trưởng Ban xay bhrợ 151 tỉnh Quảng Trị đoọng năl, coh vel đong tỉnh Quảng Trị dzợ vêy lâh 31.000 liệt sĩ căh ơy bơơn lêy; lâh 25.000 liệt sĩ ơy k’rong chô ha dợ căh ơy năl a chăc.

“Ban xay bhrợ 515 tỉnh Quảng Trị pa zay năc bhrợ xang mơ k’đươi năc 240 liệt sĩ coh cr’chăl 500 t’ngay ha dưm. Cơnh lâng bhiệc xét nghiệm AND, a zi đươi k’rơ bhlầng khoa học công nghệ, xoọc đâu coh vel đong tỉnh Quảng Trị vêy 25.000 n’hang liệt sĩ căh năl a chắc. A zi năc vêy c’lâng xa nay bhrợ pa ghit ting cr’chăl, đâh đơơng chô apêê liệt sĩ chô ooy vel đong đay, lâng đồng đội apêê”- Đại tá Lê Hồng Việt xay moon.

T’mêê đâu, đhị C’kir k’tiếc k’ruung chr’năp bhlầng Thành Cổ Quảng Trị, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban xay bhrợ âng k’tiếc k’ruung đăh chấc lêy, k’rong  lâng năl ghit n’hang liệt sĩ ơy k’đươi bhrợ “500 t’ngay ha dưm chấc lêy a chắc lâng n’hang liệt sĩ”.

Ting đêêc, cr’chăl I, tơợ c’xêê 01/2026 tước 7/2027 nắc pa zang bhiệc pay pr’đhang cơnh lâng pazêng ping căh ơy năl đh’nơc đhị zập ping xal liệt sĩ prang k’tiếc k’ruung (mơ 230.000 bêệ ping) lâng đợ n’hang liệt sĩ t’mêê bơơn lêy. Cr’chăl 2, tơợ c’xêê 7/2027 tước c’xêê 12/2030 nắc pa chăp cha mêệt lêy pay pr’đhang cơnh lâng ping liệt sĩ vêy m’bứi xa nay crêê tước ha dợ căh năl a chắc lâng bhiệc chấc năl coh đhr’năng lalua lâng đợ n’hang t’mêê bơơn lêy. Muy rau chr’năp đhị bh’rợ nâu năc đươi dua k’rơ công nghệ AND coh bhiệc chấc năl n’hang liệt sĩ. Lalăm a hay, bhiệc chấc năl năc pa ghit tơợ n’kir, zr’lụ tập đơc, căh cợ cơnh xay truih, năc nâu kêi khoa học ơy vêy c’lâng t’mêê, bhrợ ghit liêm lâh.

Bhiệc k’đươi bhrợ “500 t’ngay ha dưm chấc lêy a chắc lâng n’hang liệt sĩ” căh muy bh’rợ t’mêê nắc rau moon ghit c’rơ pa zay âng prang hệ thống chính trị. G’luh tr’nơợp, bh’rợ chấc lêy a chắc liệt sĩ bơơn ta bhrợ pậ bhưah, ghit liêm coh prang k’tiếc k’ruung, lâng pr’đơợ bh’rợ ghit, k’rong zập  c’bhuh chấc lêy tơợ quân đội, chính quyền vel đong, ngành khoa học lâng manưih đong liệt sĩ.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà k’đươi: “Bh’rợ chấc lêy, k’rong n’hang liệt sĩ căh muy bh’rợ chuyên môn, lâh mơ năc pa căh chr’năp “Âm đác hay tu tọom”, năc trách nhiệm chính trị chr’năp ma bhuy âng Đảng, Nhà nước lâng đhanuôr hêê; năc rau hay tước c’rơ g’lêêh âng manưih căh dzợ. Lâh mơ đêêc, nâu năc rau k’đươi tơợ p’lêê da dul âng hêê, k’đươi ahêê căh choom bhrợ k’zih, bhrợ zi lưa, năc zập ngai pa zay lưch c’rơ, lưch loom đơơng chô apêê anh hùng, liệt sĩ chô ooy vel đong apêê, lâng ma nưih đong apêê, lâng đh’nơc âng apêê”.

T’hước tước 80 c’moo t’ngay Thương binh – Liệt sĩ, “Bh’rợ 500 t’ngay ha dưm chấc lêy a chắc lâng n’hang liệt sĩ” năc ơy pa căh pa ghit coh bhiệc chấc lêy lâng k’rong mơ 7.000 n’hang liệt sĩ, cha mêệt lêy mơ 18.000 pr’đhang AND, bhrợ pa dưr gien âng ma nưih đong liệt sĩ; đh’rưah chấc lêy đhị pazêng zr’lụ dzợ bom, mìn dưp k’tiếc đoọng t’vaih c’lâng chấc lêy apêê căh dzợ. Bh’rợ nâu cung t’vaih rau p’rơơm đoọng ha mưih đong apêê liệt sĩ bơơn t’pâh liệt sĩ chô tơơ lâh 50 c’moo đương kịa./.

500 ngày đêm tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng nỗi đau và khát vọng đoàn tụ vẫn còn vẹn nguyên trong hàng triệu gia đình Việt Nam. Mỗi người lính ngã xuống nơi chiến trường là nỗi đau không gì có thể bù đắp được. 

Hơn 50 năm nay, gia đình ông Chu Đình Minh, ở thành phố Hà Nội vẫn mỏi mòn đi tìm hài cốt của bố ông là liệt sĩ Chu Đình Thân. Gia đình ông chỉ biết rằng bố hy sinh trên chiến trường Quảng Trị. Ông đi ô tô từ Hà Nội vào Quảng Trị, rồi dùng xe máy rong ruổi tìm kiếm khắp các nghĩa trang ở tỉnh Quảng Trị và khu vực Thành Cổ Quảng Trị, nhưng mãi đến giờ vẫn chưa tìm thấy. 

Mang theo nỗi nhớ thương, ông Chu Đình Minh lần theo những bức tường Thành Cổ loang lổ vết đạn. Ông tin rằng, bố của ông vẫn nằm đâu đây dưới tấc đất, ngọn cỏ dưới chân Thành Cổ: “Khi mà tôi sinh ra và lớn lên, tôi chưa hề được gặp bố. Tôi chỉ biết rằng bố tôi chiến đấu hy sinh trên mảnh đất Thành cổ Quảng Trị này. Ngồi ở Thành Cổ này, nhìn bức tường Thành Cổ hoành tráng, to như thế, kiên cố như thế mà đạn bom vùi cũng còn gì đâu, thì huống chi là con người. Gia đình cũng như tôi cũng chấp nhận một điều rằng nếu may mắn mình tìm được, thì chỉ cần là một mảnh xương gọi là chứng minh đó là bố mình, thì đó là điều hạnh phúc nhất đời tôi”.

Thành cổ Quảng Trị gắn liền với cuộc chiến 81 ngày đêm hào hùng của dân tộc ta. Nơi đây được xem là nghĩa trang liệt sĩ không nấm mồ của các anh hùng, liệt sỹ đã ngã xuống vì độc lập của Tổ quốc. Để bảo vệ Thành cổ Quảng Trị, có biết bao người con đã anh dũng ngã xuống, mang theo tuổi thanh xuân, bao ước nguyện hóa thân vào lòng đất mẹ Quảng Trị.

Trên đất lửa Quảng Trị anh hùng và linh thiêng còn thấm đẫm ký ức chiến tranh, vẫn có những người lính thời bình miệt mài với hành trình đi tìm đồng đội. Giữa cái nắng gắt miền Trung, những người lính quy tập mộ liệt sĩ cẩn thận lật từng lớp đất để kiếm tìm. Các anh cẩn trọng từng chút một bởi không muốn bỏ lỡ bất kỳ các dấu hiệu cho thấy vị trí, thông tin của các hài cốt liệt sĩ.

Đại úy quân nhân chuyên nghiệp Lưu Văn Trí, Đội quy tập Đoàn Kinh tế- Quốc phòng 337, Quân khu 4 cho hay, chiến tranh càng lùi xa, việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ cũng ngày càng khó khăn hơn. “Những di vật của hài cốt liệt sĩ, tấm vải dù ngày xưa các bác đã dùng bao bọc liệt sĩ, giờ những tấm vải dù này đã nằm trong lòng đất hơn 50 năm rồi nên không còn nguyên vẹn. Người lính làm nhiệm vụ quy tập phải luôn luôn tỉ mỉ, thận trọng để bóc gỡ từng mẫu đất ra và tìm kiếm. Trong quá trình chôn cất thì bom đạn cũng tung xới lên giờ chỉ còn những mảnh manh mối”.

Những năm qua, với sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng, Nhà nước, sự nỗ lực của các bộ, ngành, địa phương và lực lượng trực tiếp thực hiện nhiệm vụ, công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ được tiến hành liên tục, bền bỉ. Trong giai đoạn 2021-2025, cả nước đã tìm kiếm và quy tập gần 7.000 hài cốt liệt sĩ; tiếp nhận gần 13.500 mẫu (gồm mẫu hài cốt và mẫu thân nhân); xác định danh tính cho hơn 100 liệt sĩ bằng phương pháp giám định ADN và hơn 2.500 liệt sĩ bằng phương pháp thực chứng; tổ chức thu nhận gần 60.000 mẫu sinh phẩm để xây dựng ngân hàng Gen thân nhân liệt sĩ.

Đến nay, vẫn còn khoảng 175.000 hài cốt liệt sĩ chưa được tìm thấy và hơn 300.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Trong khi đó, điều kiện thực hiện ngày càng khó khăn hơn bởi thời gian đã lùi xa, dấu tích chiến tranh ngày một phai mờ. Đại tá Lê Hồng Việt, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, Phó Trưởng Ban Chỉ đạo 515 tỉnh Quảng Trị cho biết, trên địa bàn tỉnh Quảng Trị vẫn còn hơn 31.000 liệt sĩ chưa được tìm thấy; hơn 25.000 liệt sĩ đã được quy tập nhưng chưa xác định được danh tính. 

“Ban Chỉ đạo 515 tỉnh Quảng Trị quyết tâm sẽ hoàn thành mốc chỉ tiêu tìm kiếm 240 liệt sĩ trong thời gian 500 ngày đêm. Riêng đối với việc xét nghiệm ADN, chúng tôi ứng dụng mạnh mẽ khoa học công nghệ, hiện nay trên địa bàn tỉnh Quảng Trị có 25.000 hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính, chúng tôi sẽ có kế hoạch cụ thể trong từng giai đoạn, nhanh chóng đưa các liệt sĩ trở về với quê hương, với đồng đội” - Đại tá Lê Hồng Việt cho biết.

Vừa qua, tại Di tích quốc gia đặc biệt Thành cổ Quảng Trị, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã phát động “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”.

Theo đó, giai đoạn 1, từ tháng 01/2026 đến 7/2027 sẽ hoàn thành lấy mẫu đối với toàn bộ mộ liệt sĩ chưa có thông tin trong các nghĩa trang liệt sĩ trên toàn quốc (khoảng 230.000 mộ) và số hài cốt liệt sĩ mới tìm kiếm, quy tập được. Giai đoạn 2, từ tháng 7/2027 đến 12/2030 sẽ nghiên cứu đề xuất triển khai lấy mẫu đối với mộ liệt sĩ có một phần thông tin nhưng chưa xác định được danh tính bằng phương pháp thực chứng và số hài cốt mới tìm kiếm, quy tập được.

Một trong những điểm nổi bật của kế hoạch này là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ ADN trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Trước đây, việc nhận diện phần lớn dựa vào kỷ vật, địa điểm, hay lời kể, thì nay khoa học đã mở ra một con đường khác, chính xác hơn, khách quan hơn.

Việc phát động "Chiến dịch 500 ngày đêm" không chỉ là một sáng kiến hành động, mà là sự khẳng định quyết tâm của cả hệ thống chính trị. Lần đầu tiên, hoạt động tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ được “chiến dịch hóa” ở quy mô quốc gia, với các chỉ tiêu cụ thể, thời gian rõ ràng và sự huy động đồng bộ từ nhiều lực lượng quân đội, chính quyền địa phương, ngành khoa học và thân nhân liệt sĩ.  

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đề nghị: “Công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ đơn thuần là nhiệm vụ chuyên môn, mà trước hết và trên hết là sự thể hiện sâu sắc đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, là trách nhiệm chính trị thiêng liêng của Đảng, Nhà nước và Nhân dân ta; là sự tri ân đối với những người đã hiến dâng trọn đời mình cho Tổ quốc. Hơn thế nữa, đây còn là mệnh lệnh từ trái tim - một mệnh lệnh thôi thúc chúng ta không được phép chậm trễ, không được phép bằng lòng với những gì đã đạt được mà phải quyết tâm, quyết liệt hơn rất nhiều để đưa các anh hùng, liệt sĩ trở về với đất mẹ, với gia đình, với tên tuổi của mình”.

Hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” đặt ra những mục tiêu cụ thể trong việc tìm kiếm và quy tập khoảng 7.000 hài cốt, giám định khoảng 18.000 mẫu ADN, xây dựng cơ sở dữ liệu gien thân nhân; đồng thời rà phá những vùng đất vẫn còn bom, mìn, vật liệu nổ chiến tranh để mở đường cho hành trình tìm lại người đã khuất. Chiến dịch này cũng mở ra hy vọng của thân nhân sẽ được đón liệt sĩ trở về sau hơn nửa thế kỷ đợi chờ./.