Đhị zr’lụ hr’lang coh da ding ca coong, c’bhuh apêê coh điện thoại vaih năc “poong pa têệt số” đơơng xa nay moon pa rơơt tước zập pr’loọng đong. Ha dợ đhị “zr’lụ tuh nong”, pazêng đhr’nong đong phao zooi đhanuôr pa ghit zư ma nưih, zư cr’van bêl đác nong tuh.

Xang bêl pa zưm k’noong k’tiêc hành chính, vêêl đông bhưah lâh, hệ thống loa truyền thanh coh vêêl đông bâc ma hư zơch, bh’rợ xay moon, âng đơơng cr’liêng xa nay đăh zêl cha groong boo đhí tuh bhlong zâp đhị chr’val zr’lụ k’coong ch’ngai k’noong k’tiêc lưm zr’năh k’đhạp. Lâng điện thoại vaih mạng, đợ apêê cộng đồng vêy bhrợ pa dưr, vaih đhị pa noong p’têêt liêm chr’năp, đơơng cr’liêng xa nay pa rơơt moon đăh boo tuh chô tươc zâp vêêl đông đơơh bhlâng.

Vêêl Ka Tang, chr’val Tuyên Lâm (chr’hoong Tuyên Hoá, tỉnh Quảng Bình ty) t’mêê bơơn pa zưm tơợ vêêl Cáo lâng vêêl Chuối lâng 125 pr’loọng đhanuôr. Đhị vêêl nâu, đhr’năng hr’câh ha vooh k’tiêc ta luôn dưr vaih zâp bêl hân noo boo tuh. Anoo Hoàng Văn Thuận, Trưởng vêêl Ka Tang moon, ha dang cơnh bêl ahay, trưởng vêêl lươt dzung ch’ngai bha dăh zr’năh k’đhạp đoọng t’coọ p’loọng zâp đông lêy dưr mưt, năc xoọc đâu, đươi vêy Internet zâp prang, mưy mạng lưới prá xay liêm đơơh ơy bhrợ pa dưr liêm ghit:“Moot hân noo boo tuh, công nghệ số chr’năp bhlâng đoọng k’miah cr’chăl t’ngay. Bêl ahay lươt dzung chô tươc zâp pr’loọng, nâu cơy ooy đăh Zalo, Facebook âng vêêl năc đhanuôr năl ghit liêm đơơh. Pr’loọng n’đoo căh ơy lêy tin nhắn năc lêy t’đang điện; ha dang vêy đhị căh choom liên lạc năc vêy chô tươc đhị đông, n’jưah đơơh lâng xay moon liêm zâp”.

Xang bêl pa zưm, k’tiêc k’ruung coh chr’val Tuyên Lâm bâc bhưah bhlâng, zâp bha nụ đhanuôr ăt truih zâp đhị a’ral da ding, ta huung. La lêy đợ g’luh boo tuh c’moo 2025 t’mêê đâu đoọng lêy, cr’liêng xa nay xay moon boo đhí tuh bhlong k’đhạp chô đơơh loon tươc lâng đhanuôr đợ bêl pr’hân xoọc bêl đợ loa truyền thanh coh vêêl đông ma hư zơch.

T’cooh Trần Mạnh Lực, Phó Chủ tịch UBND chr’val Tuyên Lâm moon, đhị c’lâng bh’rợ lêy bhrợ ha cơnh đoọng zâp râu k’đươi moon đăh zêl cha groong boo tuh lươt lăm mưy bhr’dzang ha dợ doọ bil cr’chăl t’ngay lươt dzung coh crâng k’coong, cấp uỷ, chính quyền Tuyên Lâm ơy đươi dua công nghệ thông tin moot ooy bh’rợ k’đhơợng bhrợ:“Xang bêl pa zưm năc k’tiêc k’đhơợng zư âng chr’val bhưah lâh. Tu cơnh đêêc, chuyển đổi số năc c’lâng bh’rợ bha lâng đoọng lêy bhrợ c’lâng zêl cha groong boo tuh. Cr’chăl hanua, chr’val ơy k’đươi moon lêy cha mêêt, số hoá zêng dữ liệu zâp pr’loọng coh zr’lụ vêy đhr’năng hr’câh ha vooh, ta căt đoọng tích hợp ooy zâp tổ phản ứng đơơh. Đươi vêy cơnh đêêc, c’lâng bh’rợ 4 đhị đêêc vêy xay bhrợ liêm ma mơ, crêê lâng liêm choom”.

Vêêl Tân Hoá, chr’val Kim Phú ăt ooy zr’lụ ta moon cơnh đhị bha lâng âng tuh bhlong, đhị chi đhung đợc đac. Coh đâu ta luôn ăt zâng lâng đhr’năng nong lit tuh bêl hân noo boo. Lươt zi lâh bâc g’luh boo tuh ngân, đhanuôr pa chô kinh nghiệm zêl cha groong lâng chơơc lêy c’lâng ăt ma mung đh’rưah.

Xoọc đâu, đhanuôr Tân Hoá doọ dzợ dưr mưy tuh bhlong chô ăt ooy đợ đhị da ding bha đưn, cha mì tôm ăt đương đợ mơ đac tuh chô rêệ. Đông phao năc đoo c’lâng bh’rợ liêm choom bhlâng đoọng zêl cha groong lâng boo tuh.

Vêêl đông vêy lâh 600 đông phap zêl cha groong tuh bhlong. Lăm bêl boo tuh chô, đhanuôr pa dzoọc zâp râu pr’đươi pr’dua coh đông ooy đông phao đoọng g’đach tuh, năc bhiệc zêl cha groong cung liêm choom, têêm ngăn pr’ăt tr’mung.

T’cooh Đinh Xuân Vụ, coh vêêl Tân Hoá, chr’val Kim Phú moon, căh dzợ dưr mưt coh da ding bha đưn căh cậ ăt zâng lâng râu bil ooy đăh pr’đươi cr’van, k’rang k’pân tươc pr’ăt tr’mung cơnh bâc c’moo lăm ahay, nâu cơy đhanuôr choom k’rêệm loom ăt ma mung coh zr’lụ tuh:“Đhr’nông đông lăm ahay nong lit tuh. Moon zr’nưm, pr’đươi pr’dua zâp râu coh đông zêng pa dzoọc ooy đông phao, têêm ngăn, nhâm mâng lâh”.

T’cooh Nguyễn Hữu Thọ, Phó Chủ tịch UBND chr’val Kim Phú moon, đươi vêy ra văng bhrợ tơợ lăm năc ơy zooi đoọng đhanuôr cha mêêt lêy liêm ghit zâp bêl tuh chô. Ooy đợ t’ngay zâp đhị vêêl đông ma nong lit, đông phao vaih năc đhị ăt đhêy, đhị đợ ch’na đh’năh lâng năc đhị zư lêy pr’ăt tr’mung âng zâp pr’loọng đông:“Bêl ahay tươc bêl hân noo boo tuh đhanuôr k’rang bhlâng. Căh năl âng đơơng pr’đươi cr’van ha ooy, manưih mưt ăt ha ooy. Tơợ c’moo 2010 tươc đâu đhanuôr ơy năl cơnh bhrợ. Buôn lêy cha mêêt đhr’năng plêệng k’tiêc, xang năc lêy cha mêêt đông phao, ra văng ch’na đh’năh âng đơơng zêng ooy đông phao đoọng zêl cha groong tuh bhlong”.

Đông dơng căh năc mưy phao đoọng trông dâc âng đhanuôr coh vêêl Tân Hoá đhị râu boo tuh năc dzợ bh’rợ ăt ma mung zr’nưm liêm choom bhlâng lâng boo đhí tuh bhlong. Đac tuh coh Tân Hoá buôn dưr nong tr’xin, doọ vêy tưn glươi k’rơ. Bêl boo tuh, đhanuôr choom ăt ma mung ooy đợ đhr’nông đông dơng lâng lươt lâng đợ acoon bhuông k’tứi. Pr’căn Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp lâng Môi trường Quảng Trị moon:“Đợ bh’rợ đông phao dơng coh Tân Hoá năc mưy ooy đợ bh’rợ liêm choom bhlâng âng đhanuôr coh vêêl đông đoọng zêl cha groong lâng boo đhí tuh bhlong. Azi moon nâu đoo căh mưy bh’rợ đăh zêl cha groong boo tuh, năc dzợ bhrợ p’căh râu lêy ăt bhrợ đh’rưah liêm choom lâng boo tuh, bh’rợ bhriêl ta bach âng đhanuôr coh vêêl đông”./.

NHIỀU MÔ HÌNH CỘNG ĐỒNG CHỦ ĐỘNG ỨNG PHÓ THIÊN TAI Ở QUẢNG TRỊ

Địa hình chia cắt, mưa lũ diễn biến khó lường khiến người dân nhiều vùng ở tỉnh Quảng Trị phải tìm cách thích ứng để sống an toàn trong thiên tai. Ở vùng sạt lở miền núi, những nhóm cộng đồng trên điện thoại trở thành “cầu nối số”, đưa cảnh báo đến từng nóc nhà. Còn tại vùng “rốn lũ”, những căn nhà phao giúp người dân chủ động giữ người, giữ tài sản khi nước dâng.

Sau khi sáp nhập địa giới hành chính, địa bàn mở rộng, hệ thống loa truyền thanh cơ sở xuống cấp, công tác thông tin truyên truyền về phòng chống thiên tai tại các xã vùng cao biên giới gặp khó khăn. Với chiếc điện thoại thông minh, những nhóm cộng đồng được thành lập, trở thành “cầu nối số” đắc lực, đưa thông tin cảnh báo thiên tai đến từng nóc nhà nhanh nhất.

Bản Ka Tang, xã Tuyên Lâm (huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình cũ) vừa được hợp nhất từ bản Cáo và bản Chuối với 125 hộ dân. Tại thôn này, nguy cơ sạt trượt đất luôn rình rập mỗi mùa mưa lũ. Anh Hoàng Văn Thuận, Trưởng bản Ka Tang cho biết, nếu trước đây, trưởng bản phải đi bộ hàng cây số trèo đèo lội suối gõ cửa từng nhà để giục sơ tán, thì nay, nhờ hạ tầng Internet phủ khắp, một mạng lưới thông tin nhanh đã được thiết lập ngay trên lòng bàn tay.“Vào mùa mưa bão, công nghệ số lợi thế nhất là tiết kiệm thời gian. Trước đây mình phải đi bộ đến từng hộ, bây giờ qua nhóm Zalo, Facebook của bản là bà con nắm bắt được ngay. Hộ nào chưa đọc tin nhắn thì mình gọi điện trực tiếp; trường hợp không liên lạc được mới phải đến tận nhà, vừa nhanh vừa không sót hộ nào”.

Sau khi sáp nhập, diện tích tự nhiên xã Tuyên Lâm tăng gấp đôi, các cụm dân cư phân bố rải rác bên triền núi cao, vực sâu. Thực tế những đợt mưa lũ năm 2025 vừa qua cho thấy, thông tin cảnh báo thiên tai sẽ rất khó đến kịp thời với bà con trước những tình huống khẩn cấp khi hệ thống loa truyền thanh cơ sở đã xuống cấp.

Ông Trần Mạnh Lực, Phó Chủ tịch UBND xã Tuyên Lâm thông tin, trước bài toán làm sao để các chỉ đạo phòng chống thiên tai đi trước một bước mà không mất hàng giờ lội bộ giữa rừng sâu, cấp ủy, chính quyền Tuyên Lâm đã ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác điều hành.“Sau khi sáp nhập thì diện tích quản lý của xã tăng lên gấp đôi. Do đó, chuyển đổi số là giải pháp then chốt để điều hành phòng chống thiên tai. Thời gian qua, xã đã chỉ đạo rà soát, số hóa toàn bộ dữ liệu các hộ dân thuộc vùng có nguy cơ sạt lở, chia cắt để tích hợp vào các tổ phản ứng nhanh. Nhờ đó, phương châm 4 tại chỗ được triển khai đồng bộ, chính xác và hiệu quả”.

Thôn Tân Hóa, xã Kim Phú nằm trong khu vực được ví như “rốn lũ”, “túi đựng nước”. Nơi đây thường xuyên phải đối mặt với tình trạng ngập lụt vào mùa mưa. Trải qua nhiều cơn lũ dữ, người dân rút ra nhiều kinh nghiệm ứng phó và tìm cách sống chung. Ngày nay, người dân Tân Hóa không còn phải chạy lũ lên tá túc trên những lèn đá cao, ăn tạm mì tôm đợi ngày lũ rút. Nhà phao là giải pháp hữu hiệu trong ứng phó với mưa lũ.

Thôn có hơn 600 nhà phao chống ngập lụt. Trước khi mưa lũ đến, người dân đưa đồ đạc, vật dụng và tài sản lên nhà phao tránh trú nên việc ứng phó rất chủ động, tính mạng bảo đảm an toàn.

Ông Đinh Xuân Vụ, ở thôn Tân Hóa, xã Kim Phú cho hay, thay vì phải sơ tán lên núi hoặc đối diện với rủi ro mất mát tài sản, nguy hiểm tính mạng như nhiều năm trước thì giờ đây người dân có thể yên tâm sống trong vùng lũ.“Căn nhà cũ của tôi là lụt ngập tận nóc. Nói chung là đồ đạc các thứ coi như sinh hoạt là đưa đầy đủ lên nhà phao, an toàn, vững vàng lắm”.

Ông Nguyễn Hữu Thọ, Phó Chủ tịch UBND xã Kim Phú cho hay, nhờ sự chuẩn bị từ trước đã giúp người dân không bị động khi nước lũ tràn về. Trong những ngày cả làng bị ngập, nhà phao trở thành nơi trú ẩn, kho lương thực và cũng là không gian giữ lại nhịp sống của mỗi gia đình.“Trước đây thì mùa mưa bão thì cũng nhân dân rất lo lắng. Không biết chuyển tài sản rồi người di chuyển về đâu. Nhưng mà từ năm 2010 trở về đây thì người dân rất là chủ động. Thường theo dõi thời tiết, rồi chủ động kiểm tra nhà phao, rồi chuẩn bị lương thực thực phẩm chuyển đến nhà phao để ứng phó với lũ”.

Nhà nổi không chỉ là phao cứu sinh của người dân thôn Tân Hóa trước thiên tai mà đây cũng là mô hình sống chung thích ứng với thiên tai, đặc trưng ở vùng rốn lũ. Nước lũ ở Tân Hóa thường dâng lên từ từ, không gây sóng lớn. Trong mưa lũ, người dân có thể sống trong những căn nhà nổi và di chuyển an toàn bằng những chiếc thuyền nhỏ. Bà Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Trị đánh giá:“Những mô hình nhà phao nổi ở Tân Hóa là một trong những sáng tạo của người dân địa phương, của cộng đồng để chủ động thích ứng với thiên tai. Chúng tôi đánh giá đây không chỉ là một mô hình về phòng chống thiên tai, mà nó thể hiện được sự thích nghi, thích ứng và tính chủ động sáng tạo của cộng đồng địa phương”./.