Zập rau bơơn ta lêy coh dưp k'tiếc cơnh chr'cặp adooh, pr'đươi căh cợ p'leh n'hang... zêng pa mâng loom ting pa zay lâh mơ âng ma nuih lính đoọng đâh bhrợ xa nay “Chiến dịch 500 t'ngay ha dưm chơợc lêy, k'rong pa chô lâng chấc năl đh’nơc liệt sĩ tơợ nhang bơơn ta lêy". Lâng apêê, bêl căh ơy bơơn lêy đồng đội nặc loom apêê căh oy choom tệêm, dzung căh oy choom đhây.

BHA AR XRẶ 1: TING DZUNG MA NƯIH LÍNH CHÁC LÊY ĐỒNG ĐỘI

Truih c'lâng bhlầng 1A, c'nặt z'lâh Nam Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị, vêy muy đền k'tứi coh toor c'lâng. Hắt ngai năl, đhị zr'lụ la ngúa la bam nặc đoo nặc lâh m'pâng thế kỷ lalăm nắc đhị tr'zêl ngân pa bhlầng. Đhị đâu, 93 cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 88, Sư đoàn 308 ơy lâh chêệt bil coh g'luh tr'zêl pa bhlầng bhrơợng bêl hi dưm 26/5/1972 dưp dzung poong Câu Nhi.

C'xêê 7 nâu, coh đhr'năng p'răng puih âng zr'lụ k'tiếc Câu Nhi, chr'val Nam Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị, pr'căn Đỗ Thị Thìn (chr'hoong Thường Tín, tỉnh Hà Tây ty, nâu kêi nắc phường Thường Tín, thành phố Hà Nội) dzoọng pr'ngau coh zr'lụ k'tiếc ơy ga ving đợc. Tơợ lâh 50 c'moo chấc lêy, pr'căn Thìn nặc rơơm bơơn lêy maming bha lêêh đay – liệt sĩ Nguyễn Văn Toán.

C'moo 1970, đha đhâm sinh viên học c'moo thứ bơr Trường Đại học Nông nghiệp Nguyễn Văn Toán năc lướt bộ đội. Bơr c'moo t'tun, pr'loọng bơơn xượng xa nay năc maming căh dzợ ma mông coh chiến trường Quảng Trị. Tơợ đêệc, c'lâng chấc lêy ma nưih đong tơợ lâh m'pâng thế kỷ căh ơy bơơn lêy. Pr'căn Đỗ Thị Thìn hay cớ."C'la cu ặt lâng na noo bấc năc bấc chu cu pâm poo lêy a đoo. Lâh 30 c'moo a hay, xoọc dzợ pa bhrợ, acu ơy bấc chu tước Quảng Trị, k'đươi ma nưih đơơng bắt hương tước zập ping xal ha dợ căh bơơn lêy. Acu ngoọ nặc anoo cu lâh chêệt bil coh k'ruung Thạch Hãn nắc chấc đhơ đhơ mơ cung căh bơơn lêy".

Pr'căn Thìn cha mêệt lêy zập c’cọ k'tiếc ta pêch lâng rơơm coh loom đay nặc bơơn lêy maming. Cr'chăl đăn đâu, zập đoo t'ngay pr'căn Đỗ Thị Thìn cung đương t'mêệng xa nay tơợ bh'rợ “Chiến dịch 500 t'ngay ha dưm chơợc lêy, k'rong pa chô lâng chơơc năl đh'nơc liệt sĩ tơợ n'hang bơơn ta lêy”. Coh g'luh pa prá đăh điện thoại lâng na noo luônh âng liệt sĩ Nguyễn Văn Toán, pr'căn Thìn dưr rêên bêl xơợng maming đay lâh chêệt bil coh zr'lụ k'tiếc Câu Nhi. Lâng đhị g'luh hội thảo khoa học t'mêê đâu ooy bh'rợ chơợc lêy, k'rong n'hang liệt sĩ, ađoo moon a đay nặc ma nưih tước pâh hội thảo ha dợ căh vêy ngai t'đang k'dua. Nặc cung bêl đêệc, g'luh tr'nơợp tơợ lâh 50 c'moo, pr'căn Thìn bơơn lêy zr'lụ âng maming đay ặt bệch, pa c'năl đhị ô số 16 coh bản đồ zr'lụ cha mêệt, pêch lêy."Tước đâu bơơn lêy anoo ta moon nặc ặt đhị ô số 16, bơơn năl đhị anoo ặt a cu hâng pa bhlầng. Acu căh ngoọ tước nặc lâh 50 c'moo vêy choom bơơn lêy. Acu rơơm đương chô xang nặc cha mêệt ADN đoọng pr'loọng đong đâh đơơng chô anoo chô ooy đong".

Lâh mơ p'rơơm âng pr'loọng pr'căn Đỗ Thị Thìn lâng bấc pr'loọng lương nặc đoo bh'rợ chấc lêy đồng đội âng pazêng manuih lính chấc lêy k'rong n'hang 584, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị pa zay chơơc lêy. Coh đhr'năng p'răng pưih, x'nưl máy chơơc lêy nam păn dưr chr'val, zập c’cọ k'tiếc bơơn ta pêch pa ghit, zập c'leh đhơ k'tứi zêng bơơn cha mêệt ghit. Coh dưp k'tiếc nặc đoo nặc bơơn lêy chr'căp a dooh, bi đông, muy bêệ súng căh cợ pazêng n'hang k'tứi âng ma nưih lính căh dzợ.

Thiếu tá Nguyễn Hoàng, Tiểu đội phó c'bhuh chơợc lêy k'rong n'hang 584, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị xay moon rau k'đhap k'ra bhlầng coh đhr'năng chấc lêy đhị zr'lụ Câu Nhi năc bấc n'hang liệt sĩ ặt đhậu dưp k'tiếc tu lalăm đêệc ơy crêê ta g'lập tơợ lâh g'luh tr'zêl tr'panh. Máy chơợc lêy nam băn vaih năc cr'liêng mắt âng pazêng ma nưih lính chấc lêy. Thiếu tá Nguyễn Hoàng đoọng năl, lâng kinh nghiệm bấc c'moo chơợc lêy, apêê anoo năc xơợng x'nưl máy xưl nặc choom năl rau boọ coh a chắc xoọc ặt dưp k'tiếc đoọng ga ving, năl pa ghit lalăm pêch chấc lêy."Ting cơnh xa nay âng apêê vêy năl lâng đhanuôr vel đong, đơn vị bộ đội hêê crêê a rọp zêl bêl z'lâh zr 'lụ poong Câu Nhi. Tơợ pazêng xa nay nặc đoo, a zi ga ving zr'lụ. Tu n'hang ặt đhậu dưp k'tiếc nặc đơn vị pay đươi máy ra-đa đoọng chơợc lêy. Coh đhr'năng chơơc lêy tước ooy nắc lực lượng cung chơợc lêy pa toh bom mìn tước đêệc đoọng têệm ngăn ha cán bộ, chiến sĩ xoọc pa bhrợ".

Coh đhăm k'tiếc Quảng Trị lâng bấc đhị nặc chiến trường a hay, tơợ pazêng đhăm crâng Trường Sơn, zập g'luh tr'zêl ngân bhlầng, dứp k'ruung, toor đác pa tước zập zr'lụ ca noong k' tiếc lâng k'tiếc k'ruung Lào, Campuchia,... lâng bấc ma nưih lính c'lâm coh zr'lụ k'tiếc nâu, xoọc đương bơơn ta lêy lâng chô lâng manuih đong đay tơợ lâh 50 c'moo chêệt bil.

Pazêng bhr'dang dzung chấc lêy đồng đội ting pa đâh lâh mơ. Tơợ đâh ra diu, bêl phố thị dzợ bêch, pazêng ma nưih lính chơợc lêy k'rong n'hang liệt sĩ Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 337, Quân khu 4 pa đâh dưr lướt chấc lêy. Zập g'luh lướt nặc muy g'luh pa đâh lâng t'ngay c'xêê coh đêệc c'leh đoọng bơơn năl ting k'dhap lâh mơ, ma nưih vêy năl căh dzợ bấc. Lâng đhr'năng p'răng puih lâng đhí Lào gooh gooi, cán bộ, chiến sĩ k'rong n'hang dzợ pa zay ting c'leh k'tứi bhlầng. Muy bêệ chr'cặp a dooh bộ đội, muy p'leh bhai tăng mục, c'nặt a ngoọn võng, đhep cao su, lọ za nươu Penicillin đh'rưah lâng bha ar ty, cha nụp, ch'raih, bút máy vêy boọc đh'nợc... bơơn ta lêy nặc zooi đoọng năl bơơn n'kir chr'năp, pazêng c'leh đoọng lêy năc chìa khóa zooi năl a chắc coh t'tun nâu. Xang năc pazêng c'leh n'hang leh vaih. Pazêng pran mắt pa ghit, pazêng tr'pang têy k’đhượng tr’xin zập pr'đươi bơơn ta lêy. Apêê lính t'ngay đây k'đhơợng tr’xin tu k’pân đồng đội đay ca ay muy chu dzợ tơợ lâh 50 c'moo ặt bệch coh crâng ca coong. Pazêng cán bộ, chiến sĩ coh c'bhuh chơợc lêy zêng dzoọng p'ngọp a cọ hay tước đồng đội. J'niêng nặc đoo ơy loih cơnh lâng pazêng ma nưih chấc lêy k'rong n'hang liệt sĩ.

Trung tá Phan Đình Phi, Đội trưởng C'bhuh chơợc lêy, k'rong n'hang liệt sĩ, Phòng Chính trị, Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 337 xay moon: Bh'rợ nâu nặc bhrợ tr’xin, vr'vai căh choom pa hân. Zập c'leh bơơn lêy năc zêng xa nay chr'năp đoọng lêy pa ghit bấc chu lalăm pêch k'tiếc chấc lêy.

Bhiệc chơợc lêy, k'rong n'hang liệt sĩ bơơn lêy bhrợ ting quy trình. Zập c'leh n'hang bơơn zư liêm sạch. Zâp n'kir bơơn xrặ số. Zập zr'lụ bơơn đăng lêy, bhrợ sơ đồ, chụp ảnh lâng xrặ pa ghit. Pazêng ma nưih lính chấc lêy, k'rong n'hang liệt sĩ cơnh lâng Trung tá Phan Đình Phi, nặc đoo cơnh hay tước pazêng ma nưih căh dzợ lâng nặc rau kẻ đươi tơợ loom đay.“Bêl bơơn lêy n'kir, n'hang liệt sĩ, coh loom zi năc zêng ha dêr. Zập ngai zêng hooi đác mắt. Tu coh loom zập ngai zêng năl c'rơ g'lêêh âng apêê a bhướp, a va, a dêi, apêê anh hùng liệt sĩ ơy lâh lơi a chắc a rang đay đoọng ahêê bơơn ặt ma mông tệêm ngăn. Tơợ đêệc, ahêê bơơn lêy đợ rau bil bal, ca ay ca naanh âng zập anh hùng, liệt sĩ".

Pazêng bhr'dang dzung lướt âng ma nap nưih lính k'rong n'hang liệt sĩ t'ngay đâu nặc dzợ leh vaih coh zập chiến trường a hay. Đăh nam thành phố Huế, zập zr'lụ k'tiếc bơơn cha mêệt lêy lâng radar lâng đương rơơm năc bơơn lêy pazêng boọng tập c'bhuh ma nưih tơợ lâh chiến tranh. Pazêng bôl da ding đăh tây Đà Nẵng, pazêng cựu chiến binh xooc pluuc dzợ pa zay chô chấc lêy, k' đhơợng t'la bản đồ ty, xay moon ooy cr'noọ âng đay cơnh lâng đồng đội lâh c'lâm bil.

Coh m'pâng crâng âng Quảng Ngãi, Kon Tum, Ba Tơ, Sơn Hà, Trà Bồng..., pazêng g'luh chấc lêy nặc có tước zập da ding dal, toom k'ruung, pa đâh chấc lêy bêl apêê vêy năl c'leh căh dzợ bấc lâng zập c'leh âng chiến tranh ặt đhậu dưp k'tiếc. Chngai lâh mơ dzợ nặc coh đhăm k'tiếc âng Lào lâng Campuchia, pazêng g'luh lướt đơơng chr'năp lalay ta luôn ta bhrợ, đơơng chô pazêng ma nưih căh dzợ bêl bhrợ bh'rợ bha lang k'tiếc chô ooy k' tiếc k'ruung hêê tơợ năl mơ c'moo ặt bêch dứp k'tiếc âng k'tiếc k'ruung lương.

Thiếu tướng Lương Đình Chung, Bí thư Đảng ủy, Chính ủy Quân khu 5 đọong năl, zập c'leh n'hang liệt sĩ bơơn ta lêy nặc muy g'luh chô tr'lưm lâng ma nưih đong đhơ zi lưa; zập cha nặc bơơn năl a chắc nắc muy boop gr'họot lâng lịch sử bơơn ta bhrợ, đoọng pazêng apêê lâh c'lâm bil doo dzợ ặt bếch coh crâng ca coong.“Azi năl ghit nâu đoo nặc bh'rợ ga mặc chr'năp pa bhlầng lâng pa căh loom năl ơn, trách nhiệm lêy bhrợ. Trung ương k'đươi bhrợ chiến dịch 500 t'ngay ha dưm ơy moọt loom ma nuih hêê, crêê tước p'lêê da dưl âng zập cán bộ, chiến sĩ lâng đhanuôr, cựu chiến binh coh vel đong. Quân khu 5 năc k'rong zập c'bhuh chấc lêy, pa ghit tơợ zập c'leh xa nay k'tửi bhlầng, lêy bhrợ cơnh liêm choom bhlầng đoọng bhrợ liêm xang xang bh'rợ chấc lêy ping liệt sĩ".

Lâh m'pâng thế kỷ tơợ bêl chiến tranh, x'nưl súng dọo dzợ, ha dợ bh'rợ chấc lêy đồng đội nặc dzợ căh ơy choom xang. “Chiến dịch 500 t'ngay ha dưm chấc lêy, k'rong n'hang lâng năl đh nơc liệt sĩ tơợ nhang bơơn ta lêy” nặc bh'rợ hay tước căh muy đơơng chr'năp liêm loom âng coon ma nưih hêê nắc dzợ trách nhiệm chr'năp liêm âng đhanuôr hêê, k'tiếc k'ruung hêê./.

LOẠT PHÓNG SỰ: TIẾNG GỌI TỪ LÒNG ĐẤT VÀ BƯỚC CHÂN ĐI TÌM ĐỒNG ĐỘI CHƯA NGƠI NGHỈ

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, giữa đại ngàn Trường Sơn hay những nơi "tọa độ lửa" Quảng Trị năm xưa, tiếng rà kim loại vẫn âm thầm vang lên trong từng tấc đất. Một chiếc cúc áo ngả màu, một kỷ vật úa sương, hay một mẩu xương nhỏ lặng im... đều là những tiếng gọi nghẹn ngào từ lòng đất, thúc giục bước chân những người lính chạy đua với thời gian trong “Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Với họ, chừng nào đồng đội còn nằm lại giữa đại ngàn thì lòng họ chưa thể thảnh thơi, những bước chân chưa thể ngơi nghỉ.

BÀI 1: THEO CHÂN NGƯỜI LÍNH ĐI TÌM ĐỒNG ĐỘI

Ven Quốc lộ 1A, đoạn qua xã Nam Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị, một ngôi đền nhỏ nép mình bên đường. Ít ai biết rằng, chốn bình yên ấy hơn nửa thế kỷ trước từng là "tọa độ lửa". Tại đây, 93 cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 88, Sư đoàn 308 đã anh dũng hy sinh trong trận chiến khốc liệt đêm 26/5/1972 dưới chân cầu Câu Nhi.

Tháng Bảy này, giữa cái nắng bỏng rát của vùng đất Câu Nhi, xã Nam Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị, bà Đỗ Thị Thìn (quê huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây cũ, nay là phường Thường Tín, thành phố Hà Nội) lặng lẽ đứng trước khoảng đất vừa được khoanh vùng. Sau hơn 50 năm lặn lội tìm kiếm, bà Thìn tin rằng mình đã đến rất gần người anh họ - liệt sĩ Nguyễn Văn Toán.

Năm 1970, chàng sinh viên năm hai Trường Đại học Nông nghiệp Nguyễn Văn Toán từ giã giảng đường, lên đường nhập ngũ theo tiếng gọi của Tổ quốc. Hai năm sau, gia đình nhận tin anh hy sinh trên chiến trường Quảng Trị. Từ đó, hành trình tìm người thân kéo dài hơn nửa thế kỷ cùng nỗi nhớ và hy vọng dở dang. Bà Đỗ Thị Thìn nhớ lại."Tôi thân với anh từ thời học trò nên nhiều lần còn mơ thấy anh. Hơn 30 năm trước, khi còn công tác, tôi đã nhiều lần vào Quảng Trị, nhờ người đưa đi khắp các nghĩa trang nhưng vẫn không tìm thấy. Tôi cứ nghĩ anh hy sinh ở sông Thạch Hãn nên tìm mãi trong vô vọng...".

Bà Thìn dõi theo từng tấc đất được bóc tách với niềm hy vọng tìm được dấu vết người thân. Thời gian gần đây, ngày nào bà Đỗ Thị Thìn cũng ngóng theo diễn biến của “Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Trong lần điện thoại nói chuyện với người anh ruột của liệt sĩ Nguyễn Văn Toán, bà đã bật khóc khi nghe tin người anh họ hy sinh trên vùng đất Câu Nhi. Và tại cuộc hội thảo khoa học mới đây về tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, bà tự nhận mình là "khách không mời" đến dự hội thảo. Nhưng cũng chính tại đó, lần đầu tiên sau hơn 50 năm, bà được nhìn thấy vị trí người anh họ nằm lại, được đánh dấu ở ô số 16 trên bản đồ hiện trường."Đến đây nhìn thấy định danh anh ở số 16, xác định khoanh vùng anh ở đây rồi thì tôi mừng lắm. Tôi không thể tưởng tượng được sau hơn 50 năm mới tìm lại được. Tôi chỉ mong khi quy tập sẽ giám định ADN để gia đình có thể sớm đón anh về".

Phía sau niềm hy vọng của gia đình bà Đỗ Thị Thìn và biết bao gia đình khác là cuộc hành quân đi tìm đồng đội bền bỉ của những người lính Đội Quy tập 584, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị. Giữa nắng gắt, tiếng máy dò kim loại vang lên, từng lớp đất được bóc tách, từng tín hiệu nhỏ đều được kiểm tra cẩn trọng. Bên dưới lòng đất ấy có thể là chiếc khuy thắt lưng, chiếc bi đông, một khẩu súng hay những mẩu xương còn sót lại của những người lính đã ngã xuống. 

Thiếu tá Nguyễn Hoàng, Tiểu đội phó Đội Quy tập 584, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị bộc bạch, khó khăn lớn nhất trong quá trình tìm kiếm tại khu vực Câu Nhi là các hài cốt liệt sĩ nằm rất sâu trong lòng đất do hiện trường từng bị máy ủi san lấp sau trận đánh. Chiếc máy rà kim loại trở thành "đôi mắt" của những người lính quy tập. Thiếu tá Nguyễn Hoàng cho biết, với kinh nghiệm nhiều năm tìm kiếm, các anh chỉ cần nghe tiếng máy phát tín hiệu có thể phán đoán phần nào vật thể đang nằm dưới lòng đất để khoanh vùng, xác minh trước khi đào tìm."Theo lời các nhân chứng và người dân địa phương, đơn vị bộ đội ta bị phục kích khi qua khu vực Cầu Câu Nhi. Từ những thông tin đó, chúng tôi khoanh vùng các vị trí nghi vấn. Do các hài cốt nằm rất sâu nên đơn vị đã đưa máy ra-đa xuyên đất đến quét hiện trường để hỗ trợ xác định vị trí. Trong quá trình tìm kiếm, lực lượng cũng tổ chức rà phá bom mìn đến đâu làm đến đó nhằm bảo đảm an toàn cho cán bộ, chiến sĩ".

Trên mảnh đất Quảng Trị và nhiều nơi từng là chiến trường xưa, từ những cánh rừng Trường Sơn, các cao điểm ác liệt, lòng sông, bãi bồi đến những vùng biên giới hay trên đất bạn Lào, Campuchia,… vẫn còn biết bao người lính còn nằm lại những nơi này, chờ được gọi tên và trở về cùng gia đình sau hơn nửa thế kỷ ly biệt.

Những bước chân hành quân đi tìm đồng đội ngày càng gấp gáp. Tờ mờ sáng, khi phố thị còn chìm trong giấc ngủ, những người lính Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 337, Quân khu 4 hối hả lên đường. Mỗi chuyến đi là một cuộc chạy đua với thời gian khi ký ức ngày một phai mờ, nhân chứng không còn nhiều. Dưới cái nắng hầm hập và gió Lào khô rát, cán bộ, chiến sĩ đội quy tập vẫn miệt mài lần theo từng dấu tích nhỏ nhất. Một chiếc cúc áo quân phục đã ngả màu thời gian, một mảnh tăng mục, đoạn dây võng, đôi dép cao su, lọ thuốc Penicillin kèm mảnh giấy úa màu, tấm ảnh, chiếc lược, cây bút máy khắc tên… được tìm thấy là những di vật quý giá, những manh mối có thể là chìa khóa giúp xác định danh tính sau này. Rồi những mảnh xương nhỏ xuất hiện. Những ánh mắt chùng xuống. Những bàn tay chầm chậm nâng niu hiện vật vừa tìm thấy. Như thể những người lính hôm nay đang sợ làm đau đồng đội của mình lần nữa sau hơn nửa thế kỷ nằm lại giữa đại ngàn. Tất cả cán bộ, chiến sĩ trong Đội quy tập đều lặng lẽ đứng nghiêm tưởng niệm. Nghi thức đó đã trở thành thói quen của những người làm công tác quy tập. Khoảnh khắc ấy giữa đại ngàn Trường Sơn, dường như cũng chậm lại.

Trung tá Phan Đình Phi, Đội trưởng Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, Phòng Chính trị, Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 337 vừa đưa tay quệt dòng mồ hôi trên gương mặt đen sạm vừa tâm sự: Công việc này không cho phép nóng vội. Mỗi thông tin phải được kiểm chứng bằng nhiều nguồn khác nhau trước khi đào đất tìm kiếm.

Việc tìm kiếm, cất bốc hài cốt liệt sĩ được tiến hành theo đúng quy trình. Từng phần hài cốt được làm sạch. Từng di vật được đánh số. Từng vị trí được đo đạc, lập sơ đồ, chụp ảnh và ghi chép cẩn trọng. Với những người lính Đội Quy tập như Trung tá Phan Đình Phi, đó là cách tri ân những người đã hy sinh và mệnh lệnh từ trái tim.“Cảm giác khi phát hiện di vật, hài cốt liệt sĩ, anh em rất xúc động, cảm xúc dâng trào trong người. Ai nấy đều như vỡ òa, tất cả rất ghi nhớ công ơn các bác, các anh hùng liệt sĩ đã anh dũng hi sinh để mình được sống trong thời bình. Qua đó, chúng ta cảm nhận được những mất mát, đau thương của các anh hùng, liệt sĩ, rất cảm động, dễ dâng trào nước mắt”.

Những bước chân không mỏi của người lính quy tập hôm nay tiếp tục in dấu trên các chiến trường xưa. Ở phía nam thành phố Huế, từng mét đất được "lắng nghe" bằng radar xuyên đất với hy vọng tìm ra những hố chôn tập thể còn nằm lại sau chiến tranh. Trên những sườn đồi phía tây Đà Nẵng, những cựu chiến binh tóc đã bạc vẫn tìm về, nâng niu những tấm bản đồ cũ, chia sẻ từng ký ức về nơi đồng đội đã ngã xuống.

Giữa núi rừng Quảng Ngãi, Kon Tum, Ba Tơ, Sơn Hà, Trà Bồng..., những cuộc tìm kiếm lặng lẽ nối tiếp, bền bỉ đi qua bao núi cao, khe sâu, chạy đua với thời gian khi nhân chứng ngày một ít đi và dấu tích chiến tranh dần chìm sâu trong lòng đất. Xa hơn nữa, trên đất bạn Lào và Campuchia, những chuyến đi đặc biệt không ngừng tiếp nối, đưa những người con đã hy sinh khi làm nhiệm vụ quốc tế trở về với đất mẹ sau hàng chục năm nằm lại nơi xứ người. Thiếu tướng Lương Đình Chung, Bí thư Đảng ủy, Chính ủy Quân khu 5 cho biết, mỗi hài cốt được tìm thấy là một cuộc đoàn tụ muộn màng; mỗi danh tính được xác định là một lời hứa với lịch sử được thực hiện, để những người đã ngã xuống không phải nằm lại giữa rừng sâu, núi thẳm.“Chúng tôi xác định đây là nhiệm vụ rất quan trọng và thể hiện tình cảm, trách nhiệm, ý nghĩa. Việc Trung ương phát động chiến dịch 500 ngày đêm đã đi vào lòng người, chạm đến trái tim, cảm xúc của mỗi cán bộ, chiến sĩ và nhân dân, cựu chiến binh trên địa bàn. Quân khu 5 huy động mọi lực lượng để quyết tâm tìm mọi giải pháp, từ những thông tin nhỏ nhất, giải pháp căn cơ nhất để hoàn thành nội dung tìm kiếm mộ liệt sĩ”.

Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, tiếng súng đã lùi xa, nhưng cuộc hành quân đi tìm đồng đội vẫn chưa có ngày kết thúc. "Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập, xác minh danh tính hài cốt liệt sĩ" là hành trình tri ân không chỉ mang ý nghĩa nhân đạo mà còn là trách nhiệm thiêng liêng của cả dân tộc./.