Pa bhlầng, bhiệc đươi dua cr’noọ bh’rợ du lịch vel bhươl cơnh đhị Tu Mơ Rông (Kon Tum) xoọc bhrợ t’vaih c’lâng lướt t’mêê, zooi đhanuôr zư liêm chr’năp văn hóa, jưah t’vaih bhiệc bhrợ cha đanh mâng.

Dưr tơơi mưt đhị ăt ty ahay lâng bâc râu zr’năh k’đhạp, pr’loọng đông amoó Y Điệp (manưih Xơ Đăng) chô ăt đhị đhăm k’tiêc t’mêê vêêl Mô Pả, chr’val Tu Mơ Rông. Pr’ăt tr’mung t’mêê vêy bhrợ đoọng bâc râu bhui har bêl c’lâng lươt bhưah liêm, đhị ăt cung bhưah. Lâh mơ, đhị đhăm k’tiêc ăt t’mêê nâu dzợ bhrợ pa dưr đông dal lâng đhị đợc p’căh ty chr’năp, vaih đông ăt zr’nưm đoọng đhanuôr zư lêy lâng pa choom đoọng đợ râu văn hoá liêm chr’năp ha lang p’niên.

Đhị râu bhui har vêy ăt ma mung têêm ngăn, amoó Y Điệp moon:“C’moo đâu, apêê tơợp bhrợ c’lâng năc bhiệc lươt vôch liêm buôn lâh mơ. Đông dal năc râu ty chr’năp âng manưih Xơ Đăng, bhrợ đoọng ha zâp bhiệc bhan lâng sinh hoạt vêêl đông cơnh j’niêng cha ha roo t’mêê, đhị đoọng zâp ngai chô pa zưm ăt đh’rưah. C’la cu xơợng bhui har tu đhị đhăm ăt t’mêê nâu vêy đợ xa nay bh’rợ pa zưm lâng văn hoá âng manưih Xơ Đăng”.

Tr’cơnh bhui har vêy ăt đhị đhăm t’mêê, diịc điêl anoo Vi Văn Chồm xoọc p’zay bhrợ liêm xang đông đh’rơơng bhưah lâh 300 mét vuông đoọng đơơh loon chô ăt lăm bêl moot c’moo t’mêê.

Đhị đhăm k’tiêc ăt t’mêê Mô Pả, zâp pr’loọng đông căh mưy ta đoọng k’tiêc ăt bhưah liêm năc dzợ zooi đoọng mơ 20-40 ực đồng đoọng bhrợ đông. Hạ tầng điện, c’lâng, đac đươi cung vêy chính quyền k’rong bhrợ liêm ma mơ, zooi đoọng đhanuôr k’rêệm loom ăt ma mung. Bhui har đhị râu k’rang lêy la lua nâu, anoo Chồm moon:“Đhanuôr zi bhui har bhlâng, bhui har bêl vêy UBND chr’val Tu Mơ Rông cung cơnh Nhà nước bhrợ pr’đơợ, zooi đoọng k’tiêc ăt, lâng zooi pa xoọng zên bhrợ đông. Đươi vêy cơnh đâu, đhanuôr choom ăt bhrợ cha têêm ngăn. Coh đâu dzợ vêy đhị ăt chi ơh pr’hay, zr’lụ sinh hoạt vêêl đông, đợ ha y năc vêy pa xoọng zâp pr’đươi đoọng tập thể dục, thể thao. Azi bhui har, đhanuôr coh đâu đoàn kết, ăt ma mung liêm choom”.

Lâng mơ zên k’rong bhrợ 37 tỷ đồng đhị k’tiêc bhưah 6ha, đhăm k’tiêc ăt t’mêê Mô Pả năc đhị ăt ma mung đoọng ha 82 pr’loọng đhanuôr acoon coh. Râu chr’năp âng dự án năc lâh mơ đợ râu hạ tầng chr’năp, chính quyền dzợ bhrợ pa dưr đông dal lâng đhị zr’lụ t’taanh n’đooh a’dooh ty chr’năp âng manưih Xơ Đăng.

Ting cơnh Trưởng vêêl A Nhật Linh, đợ bh’rợ nâu chr’năp bhlâng. Nâu đoo năc đhị đoọng đhanuôr t’bhlâng zư pa dưr xa nưl chiing goong, xập đợ xa nập ty ahay lâng zư lêy p’rá xa nay đhị zâp g’luh bhiệc bhan, tết tọc; t’moot bhiệc zư lêy văn hoá pa zưm mưy cơnh liêm choom ooy pr’ăt tr’mung zâp t’ngay:“Moon đông dal ha dợ coh cr’loọng vêy đợc p’căh zâp râu pr’đươi chr’năp, lâng năc đhị sinh hoạt zr’nưm âng đhanuôr coh đâu. Đông dal nâu dzợ bhrợ đhị đợc p’căh zâp pr’đươi ty ahay âng manưih Xê Đăng, cơnh xa nập xập, c’loh, n’đooh a’dooh lâng zâp pr’đươi pr’dua buôn taanh dzặc đươi dua zâp t’ngay âng đhanuôr”.

C’lâng lươt t’mêê âng vêêl đông năc bhrợ đhị đông dal, bh’rợ taanh n’đooh a’dooh lâng zâp bh’rợ văn hoá vêêl đông năc vaih đhị t’pâh ta mooi. Bêl đhanuôr bhrợ du lịch lâng đợ râu văn hoá liêm chr’năp âng acoon coh đay, bhiệc zư lêy k’cir năc vêy bhrợ đoọng đhị bhrợ cha nhâm mâng.

Đoọng bhrợ liêm choom cr’noọ bh’rợ nâu, bhiệc lêy bhrợ đhị ăt t’mêê căh mưy đhêy đhị bhiệc bhrợ đông, bhrợ c’lâng căh cậ bhrợ điện, đac, năc dzợ liêm glặp lâng j’niêng bh’rợ sinh hoạt âng đhanuôr. Xay moon ghit lâh mơ đăh c’lâng bh’rợ nâu, t’cooh Võ Trung Mạnh, Bí thư Đảng uỷ chr’val Tu Mơ Rông moon:“Bêl bhrợ pa dưr đhăm k’tiêc ăt t’mêê, azi lêy tươc bhiệc đhanuôr vêy kiêng chô ăt hay căh, pr’đơợ tr’mung coh đâu liêm choom lâh mơ đhị ty hay căh. Đhị pr’đơợ nâu, azi lêy cha mêêt c’lâng bh’rợ lêy bhrợ têng. Hân đhơ cơnh đêêc, lâh mơ bơr râu k’đươi moon n’têh, năc lêy moon pa gluh đợ bhiệc zư lêy đợ văn hoá ty chr’năp. Đhăm k’tiêc ăt t’mêê căh nặc mưy đhị ăt la lay năc dzợ vêy đhị đoọng đhanuôr sinh hoạt văn hoá vêêl đông”.

Đươi vêy zên tơợ xa nay bh’rợ k’tiêc k’ruung, tỉnh Quảng Ngãi ơy bhrợ xang 26 dự án, đơơng đhị ăt têêm ngăn đoọng ha lâh 9.600 pr’loọng đhanuôr acoon coh.

P’têêt pr’đơợ liêm choom nâu, ooy cr’chăl c’moo 2026-2030, tỉnh năc zooi đoọng đhị ăt ha đhanuôr zâp zr’lụ vêy đhr’năng hr’câh ha vooh, tuh bhlong. Ăt ma mung têêm ngăn năc vêy choom bhrợ cha - đợ đhị zr’lụ đhăm ăt t’mêê têêm ngăn, liêm ma mơ căh mưy zooi đoọng đhanuôr ăt ma mung coh đâu, năc dzợ bhrợ đhị za nươr nhâm mâng đoọng đhanuôr zr’lụ k’coong ch’ngai Quảng Ngãi zư lêy pr’ăt tr’mung lâng dưr zi lâh đha rưt nhâm mâng./.

XÂY DỰNG CỤM TÁI ĐỊNH CƯ AN TOÀN GẮN VỚI BẢO TỒN VĂN HÓA VÙNG CAO QUẢNG NGÃI

Thời gian qua, tỉnh Quảng Ngãi đã an cư cho hơn 9.600 hộ đồng bào dân tộc thiểu số và sẽ tiếp tục đầu tư toàn diện về nhà ở, hạ tầng cho các khu tái định cư vùng cao đến năm 2030. Đặc biệt, việc áp dụng mô hình du lịch cộng đồng như ở Tu Mơ Rông (Kon Tum) đang mở ra hướng đi mới, giúp bà con vừa giữ gìn bản sắc văn hóa, vừa tạo sinh kế bền vững.

Rời nơi ở cũ với địa hình nhiều trắc trở, gia đình chị Y Điệp (người Xơ Đăng) chuyển về khu tái định cư mới làng Mô Pả, xã Tu Mơ Rông. Cuộc sống mới mang lại nhiều niềm vui khi đường sá thuận lợi, mặt bằng rộng rãi. Đặc biệt, khu dân cư còn xây dựng nhà Dài và không gian trưng bày truyền thống, trở thành mái nhà chung để bà con gìn giữ và trao truyền bản sắc văn hóa cho thế hệ trẻ.

Trong niềm phấn khởi an cư lạc nghiệp, chị Y Điệp chia sẻ:“Năm nay, họ bắt đầu làm đường nên việc đi lại thuận tiện hơn. Nhà dài là truyền thống của người Xơ Đăng, phục vụ các lễ hội và sinh hoạt cộng đồng như lễ ăn lúa mới, nơi mọi người trở về sum vầy. Bản thân em cảm thấy vui vì khu dân cư có những công trình gắn với văn hóa của người Xơ Đăng”.

Cùng chung niềm vui an cư, vợ chồng anh Vi Văn Chồm đang tất bật hoàn thiện căn nhà sàn trên mảnh đất rộng hơn 300 mét vuông để kịp dọn về trước thềm năm mới.

Tại khu tái định cư Mô Pả, mỗi hộ dân không chỉ được cấp đất rộng rãi mà còn được hỗ trợ từ 20 đến 40 triệu đồng để làm nhà. Hạ tầng điện, đường, nước sạch cũng được chính quyền đầu tư đồng bộ, giúp bà con yên tâm kiến thiết chỗ ở. Phấn khởi trước sự quan tâm thiết thực này, anh Chồm chia sẻ:“Người dân chúng tôi rất vui mừng, phấn khởi khi được UBND xã Tu Mơ Rông cũng như Nhà nước tạo điều kiện, hỗ trợ đất ở, đồng thời hỗ trợ thêm một khoản tiền để xây dựng nhà cửa. Nhờ đó, người dân có thể an cư lạc nghiệp, yên tâm phát triển kinh tế, lao động sản xuất. Ở đây còn có khu vui chơi, khu sinh hoạt cộng đồng, sau này sẽ được trang bị thêm các dụng cụ tập thể dục, thể thao. Chúng tôi rất vui, bà con trong khu dân cư cũng đoàn kết, tình cảm xóm làng ngày càng gắn bó”.

Với mức đầu tư 37 tỷ đồng trên diện tích 6 héc ta, khu dân cư Mô Pả sẽ là nơi an cư cho 82 hộ đồng bào dân tộc thiểu số. Điểm sáng của dự án là ngoài hạ tầng thiết yếu, chính quyền còn xây dựng nhà Dài và không gian dệt thổ cẩm truyền thống của người Xơ Đăng.

Theo Trưởng thôn A Nhật Linh, những công trình này vô cùng ý nghĩa. Đây là không gian để bà con tiếp tục ngân vang nhịp cồng chiêng, diện trang phục truyền thống và gìn giữ tiếng mẹ đẻ trong các dịp lễ, Tết; đưa việc bảo tồn văn hóa hòa nhịp một cách tự nhiên vào đời sống thường ngày.“Gọi là nhà dài nhưng bên trong có trưng bày các hiện vật, đồng thời là nơi sinh hoạt chung của người dân trong khu tái định cư. Nhà dài còn được bố trí không gian trưng bày các hiện vật truyền thống của người Xê Đăng, như trang phục, chày, cối, đồ thổ cẩm và các dụng cụ dệt thổ cẩm, cùng những vật dụng phục vụ sinh hoạt hằng ngày của đồng bào”.

Hướng đi mới của địa phương là biến không gian nhà Dài, nghề dệt thổ cẩm và các hoạt động văn hóa bản địa thành điểm nhấn thu hút du khách. Khi bà con trực tiếp làm du lịch bằng chính bản sắc của dân tộc mình, việc bảo tồn di sản sẽ tạo ra nguồn sinh kế bền vững.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, việc quy hoạch nơi ở mới không chỉ dừng lại ở việc xây nhà, làm đường hay điện, nước, mà còn phải phù hợp với tập quán sinh hoạt của đồng bào. Chia sẻ rõ hơn về định hướng này, ông Võ Trung Mạnh, Bí thư Đảng ủy xã Tu Mơ Rông, cho biết:“Khi xây dựng khu tái định cư, chúng tôi tính đến việc người dân có muốn đến ở hay không, điều kiện sống tại nơi ở mới có tốt hơn nơi ở cũ hay không. Trên cơ sở đó, chúng tôi tính toán phương án quy hoạch, thiết kế và triển khai. Tuy nhiên, ngoài hai yêu cầu trên, còn phải đặt ra vấn đề duy trì bản sắc văn hóa. Khu tái định cư không chỉ là nơi ở riêng mà còn phải có không gian để người dân sinh hoạt văn hóa cộng đồng”.

Nhờ nguồn lực từ Chương trình mục tiêu quốc gia, tỉnh Quảng Ngãi đã hoàn thành 26 dự án, mang lại tổ ấm an cư cho hơn 9.600 hộ đồng bào dân tộc thiểu số. Giai đoạn 2026 - 2030, tỉnh sẽ tiếp tục hỗ trợ chỗ ở cho bà con tại các vùng nguy cơ sạt lở, thiên tai. An cư thì mới lạc nghiệp - những khu tái định cư an toàn, đồng bộ không chỉ giúp bà con yên tâm bám bản, mà còn là điểm tựa vững chắc để đồng bào vùng cao Quảng Ngãi duy trì sinh kế và vươn lên thoát nghèo bền vững./.