Căh muy vêy apêê bhr’dzang dzung z’lâh crâng, z’lâh k’ruung âng apêê chiến sĩ k’rong pay, nâu câi bh’rợ chăp hơnh dzợ vêy râu pa zum c’rơ âng apêê đong khoa học, âng công nghệ sinh học ADN lâng apêê pr’đươi pr’dua radar hiện đại bhlâng…. Zâp râu xooc pa zum muy râu xa nay: Đơơng âng apêê anoo rach chô crêê lâng đh’nơc, zâp xa nay lâng zâp n’hang liêm ta nih. Năc đoo bh’rợ chr’năp ma bhuy, n’jưah năc pa căh loom pa chô dưm âng prang k’tiêc k’ruung!

BHA AR XRĂ X’RÍA: BH’RỢ XA NAY CHĂP HƠNH CĂH ÂI PA ĐHÊY

Muy bêl ha bu c’xêee 7, phòng đương pâh hơnh ma nưih đong liệt sĩ âng Sở Nội vụ tỉnh Quảng Trị đương hơnh t’cooh Đinh Tuấn Trường, coh phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. T’cooh tươc đâu căh vêy xay moon chơơc lêy ping năc k’đươi bhrợ bhr’lâ hun ping pr’loọng đong âi bơơn đơp k’noọ 30 c’moo ha nua tơợ âi vêy đh’nơc rach chô căh âi bơơn năl đh’nơc. Liệt sĩ Đinh Văn Chúc, da dêy luônh t’cooh Trường (n’niên c’moo 1949, Đại đội 3, Tiểu đoàn 3, Sư đoàn 803) chêêt bil đhị chiến trường Quảng Trị c’moo 1968. Pr’loọng đong năc muy năl liệt sĩ bơơn tâp đơc đhị muy viêr chuôh, xang năc zr’lụ n’nâu crêê pháo pa hư, n’hang bơơn k’rong chô đơc ooy bha nụ Ping xal Liệt sĩ Vĩnh Linh.

Căh dzợ vêy c’leh râu rí, pr’loọng đong chơơc tươc bh’rợ abhô dang lâng đơp muy ping căh âi năl đh’nơc đhị Bha nụ ping xal Liệt sĩ Vĩnh Linh, bhrợ bia đơơng đh’nơc liệt sĩ Đinh Văn Chúc đoọng hay chơớ băt hương k’noọ 30 c’moo ha nua. Bêl “Chiến dịch 500 t’ngay ha dum chơơc lêy, k’rong pay lâng xay moon đh’nơc n’hang liệt sĩ” bơơn xay bhrợ, pr’loọng đong quyết định chroot pa chô cớ đợ t’clăh bia đhị ping đoọng cơ quan chức năng pay pr’đhang ADN cơnh lâng rơơm kiêng xay moon pa ghit đh’nơc âng ma nưih coh n’dup ping.

Tu xang k’noọ 30 c’moo zư lêy, t’cooh Đinh Tuấn Trường năl ghit, ha dang ăt k’đhơợng dơc đh’nơc da dêy đay đhị hun ping căh âi bơơn ch’mêêt lêy ADN, năc ma nưih coh ping năc vêy đhr’năng căh ha mơ choom rach chô lâng pr’loọng đong âng đay. Ha dợ pr’loọng đong t’cooh Trường công ăt k’noọ năc ma nưih đong đay.“Coh chiến dịch 500 t’ngay ha dum n’nâu, cơnh lâng bh’rợ khoa học, râu mr’cơnh  liêm vêy bơơn xay moon đh’nơc, đhr’năg acu vêy bơơn năl crêê liệt sĩ âng đong cu. Lâng ava, adêy liệt sĩ âng đong cu âi đơp pay đhị đâu đanh 30 c’moo công vêy pr’đơợ chô lâng ma nưih đong đoo”.

Coh đhăm k’tiêc Câu Nhi, chr’val Nam Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị, đhị ting ăt zâng bâc g’luh bom cha răh hưl đhăl, bâc ngai dzợ hat ghit ting hố bom, viêr chuôh, ting đhị zr’lụ apêê ma nưih lính âi c’lâm chêêt. Đợ bh’rợ n’năc ngoọ âi crêê c’xêê c’moo ga lâp nâu câi dưr vaih đợ tọa độ chr’năp ha c’bhuh chơơc lêy. T’cooh Phạm Lâm, muy coh bâc ngai dzợ zư đơc đợ cr’noọ n’năc rơơm kiêng:“Azi rơơm apêê cơ quan chức năng đơơh bơơn xay moon lêy đợ xa nay chr’năp đoọng ting t’ngay ting vêy bâc liệt sĩ bơơn rach chô lâng vêêl đong, c’bhuh xoọng”.

Ha dợ cơnh lâng apêê ma nưih lính lươt z’lâh chiến tranh, g’lụh zêl a râp n’năc k’dâng cơnh căh âi choom lưch. Dzoọng đhị m’pâng đhăm chiến trường ahay Câu Nhi, đhị 93 đồng đội Trung đoàn 88, Sư đoàn 308 âi lâh chêêt bil, t’cooh Bùi Minh Hiệu, bêl ahay năc bhrợ Đại đội trưởng Đại đội 9 xang bêl đanh dzoọng pr’ngâu ha dợ moon:“Râu âng cu rơơm bhlâng năc apêê c’bhuh pa bhrợ bh’rợ chơơc lêy vêy đươi dua zâp c’lâng bh’rợ liêm choom bhlâng, hiện đại bhlâng đoọng đơơh đơơng âng đồng đội cu rach chô lâng vêêl đong”.

Pêê t’ruih xa nay, pêê cha năc ma nưih, pêê cơnh la lay đoọng xơợng bhrợ muy boop gr’hoot lâng lang ahay. Bâc hố bom ahay, nâu câi âi ga lop pr’hoọm t’viêng âng tơơm n’loong n’cuông, n’đhang coh n’dup cr’loọng k’tiêc têêm ngăn, g’luh dưr lươt chơơc lêy đồng đội cong dzợ p’zay bhrợ têng căh âi bơơn đhêy ăt muy t’ngay n’đoo. Chiến dịch 500 t’ngay ha dum bơơn xay bhrợ âi đơơh t’đang t’pâh râu ting pâh âng Quân đọi, apêê đong khoa học, cựu chiến binh lâng đha nuôr prang k’tiêc.

Thượng tá Phạm Thị Thanh Vân, Phó Giám đốc Phân viện miền Trung, Viện Thiết kế (Tổng cục Hậu cần – Kỹ thuật, Bộ Quốc phòng) năc ma nưih trực tiếp k’đhơợng xay apêê tổ chuyên gia đươi dua c’bhuh radar clâp k’tiêc coh bh’rợ chơơc lêy n’hang liệt sĩ.

Công nghệ n’nâu âi bơơn xay bhrợ ch’mêêt lêy đhị bâc vêêl đong bha lâng cơnh zr’lụ Cửa Chánh Tây, Kinh Thành Huế; c’lâng Trường Chinh (tỉnh Quảng Ngãi); đh’rưah lâng pa zum ch’mêêt lêy apêê c’leh k’tiêc vêy cơnh la lay đhị Công viên Lê Thị Riêng (Thành phố Hồ Chí Minh). Thượng tá Phạm Thị Thanh Vân p’rơơm, râu p’têêt pa zum bhlưa công nghệ hiện đại lâng xa nay tơợ hồ sơ lưu trữ, ma nưih dzợ năl ooy lịch sử lâng c’bhuh chơơc lêy đhị la lua vêy vaih p’xoọng bâc xa nay t’mêê:“Azi đươi dua radar tần số đh’rưah bơr sóng điện từ muy chu xiêr clâp đhộ clang k’tiêc lâng pa chô sóng phản xạ tơợ apêê clang k’tiêc chô ooy máy thu. Xang n’năc, apêê chuyên gia vêy xay moon lêy pa ghit c’leh đoọng bơơn năl đợ clang k’tiêc crêê ta zr’lâc căh câ apêê c’leh la lay cơnh coh cr’loọng k’tiêc năc n’đhơ doó kiêng pooc cuôch k’tiêc”.

Đại tá Võ Văn Tuấn, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Đà Nẵng; Đại tá Mai Kim Bình, Chí ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi lâng Thiếu tướng Trần Minh Trọng, Phó Chính ủy Quân khu 5 xay moon ghit t’bhlâng âng cán bộ, chiến sĩ coh c’bhuh Quân đội cơnh đâu:

“Bh’rợ xay bhrợ, c’bhuh, pr’đươi lâng râu pa zum bhlưa apêê ban, ngành, đoàn thể âi bơơn azi xay bhrợ bhrơợng, k’đhơợng bhrợ liêm xang apêê cr’noọ xa nay lâng bh’rợ coh cr’chăl đơơh bhlâng, đơơng chô bh’nơơn dal bhlâng”.

“Zâp n’hang bơơn lêy căh muy năc bh’nơơn âng muy bh’rợ chính trị, năc dzợ râu rach chô apêê anh hùng liệt sĩ lâng K’tiêc k’ruung, lâng k’tiêc vêêl đong. N’đhơ cr’chăl vêy z’lâh lươt đanh, loom chăp hơnh năc căh ha mơ choom tr’xăl, lâng râu chăp hơnh pa chô dưm cơnh lâng apêê anh hùng liệt sĩ công căh ha mơ choom lă bil”.

“Azi p’rơơm Chiến dịch 500 t’ngay ha dum vêy bơơn xay bhrợ crêê cơnh t’ngay c’xêê, cơnh lâng t’bhlâng dal bhlâng đoọng nâu đoo la lua năc muy chiến dịch đơơng chr’năp liêm bhlâng, bhrợ t’vaih loom mâng ha ma nưih đong lâng c’bhuh xoọng liệt sĩ”.

“Chiến dịch 500 t’ngay ha dum chơơc lêy, k’rong pay lâng xay moon đh’nơc n’hang liệt sĩ” xooc bơơn xay bhrợ cơnh lâng râu moot bhrợ bhrơợng lâng mr’cơnh âng prang hệ thống chính trị. Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà moon ghit, Chiến dịch n’nâu căh muy năc bh’rợ âng Quân đội năc dzợ trách nhiệm za zum âng zâp cấp ủy Đảng, chính quyền, apêê bộ, ngành, vêêl đong, apêê đong khoa học lâng prang xã hội, pa căh râu t’bhlâng âng Đảng lâng Nhà nước coh bh’rợ xơợng bhrợ c’lâng xa nay “Ộm đac hay tươc tu toọm”, chăp hơnh apêê âi chêêt bil. Lơi aham n’hang âng đay tu độc lập, tự do âng K’tiêc k’ruung:“Nâu đoo năc bh’rợ bha lâng âng bha lâng, năc đoo bhrợ k’rơ bh’rợ chơơc lêy, k’rong pay lâng xay moon đh’nơc. Ahêê năc choom t’bhlâng bhrợ đợ clôông, bhrợ zâp cơnh, t’bhlâng đoọng ahêê mă bơơn đợ xa nay ta moon. Ahêê k’zih muy t’ngay n’đoo năc ahêê căh crêê lâng lịch sử, căh crêê lâng liệt sĩ, căh crêê lâng ma nưih đong liệt sĩ lâng căh crêê lâng k’tiêc k’ruung hêê. Ha dang zâp ahêê bơơn năl nâu đoo năc trách nhiệm chr’năp ga măc lâng ma bhuy chr’năp âng hêê năc ahêê vêy chroi đoọng liêm ha bh’rợ chơơc lêy, k’rong pay, xay moon đh’nơc n’hang liệt sĩ”./.

LOẠT PHÓNG SỰ: TIẾNG GỌI TỪ LÒNG ĐẤT VÀ BƯỚC CHÂN ĐI TÌM ĐỒNG ĐỘI CHƯA NGƠI NGHỈ

BÀI CUỐI: HÀNH TRÌNH TRI ÂN CHƯA NGƠI NGHỈ

Khi những nhân chứng lịch sử ngày một thưa dần và dấu tích chiến trường xưa lùi sâu vào lòng đất, "Chiến dịch 500 ngày đêm" đã trở thành một cuộc chạy đua nghẹt thở với thời gian!. Không chỉ có những bước chân băng rừng vượt suối của các chiến sĩ quy tập, mà giờ đây hành trình tri ân còn có sự chung sức của các nhà khoa học, của công nghệ sinh học ADN và những thiết bị quét radar hiện đại nhất… Tất cả đang chung một mệnh lệnh: Đưa các anh trở về bằng chính tên tuổi, hình hài trọn vẹn. Đó vừa là nhiệm vụ thiêng liêng, vừa là món nợ ân tình của cả một dân tộc!

Một buổi chiều tháng 7, phòng đón tiếp thân nhân liệt sĩ của Sở Nội vụ tỉnh Quảng Trị tiếp ông Đinh Tuấn Trường, ở phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Ông đến đây không phải liên hệ tìm mộ mà đề nghị điều chỉnh phần mộ gia đình đã nhận gần 30 năm qua từ có danh tính trở lại chưa xác định danh tính. Liệt sĩ Đinh Văn Chúc, chú ruột ông Trường (sinh năm 1949, Đại đội 3, Tiểu đoàn 3, Sư đoàn 803), hy sinh tại chiến trường Quảng Trị năm 1968.

Năm 1997, ông Trường một mình chạy xe máy từ Ninh Bình vào Quảng Trị, nhiều tuần liền tìm kiếm khắp các nghĩa trang từ Vĩnh Chấp, Vĩnh Trường đến Đường 9 nhưng không có kết quả. Gia đình chỉ biết liệt sĩ được mai táng trên một cồn cát, sau đó khu vực này bị pháo đánh phá, hài cốt được quy tập về Nghĩa trang Liệt sĩ Vĩnh Linh.

Không còn manh mối, gia đình tìm đến phương pháp tâm linh và nhận một ngôi mộ chưa rõ tên tại Nghĩa trang Liệt sĩ Vĩnh Linh, lập bia mang tên liệt sĩ Đinh Văn Chúc để hương khói gần 30 năm qua. Khi “Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" được triển khai, gia đình quyết định trả lại nguyên trạng tấm bia trên phần mộ để cơ quan chức năng lấy mẫu ADN với mong muốn xác định rõ danh tính người nằm dưới phần mộ.

Vượt hơn 400 cây số từ Ninh Bình vào Quảng Trị, ông Trường chỉ xin được xóa tên người thân khỏi một ngôi mộ liệt sĩ. Lá đơn ấy không phải để từ bỏ người đã khuất, mà để trả lại sự thật. Bởi sau gần 30 năm hương khói, ông Đinh Tuấn Trường hiểu rằng, nếu tiếp tục giữ tên chú mình trên một phần mộ chưa được giám định, thì người nằm dưới mộ sẽ mãi không có cơ hội trở về với gia đình của mình. Còn gia đình ông Trường cũng có thể sẽ mãi đi tìm nhầm một người thân. Ông Đinh Đinh Tuấn Trường chậm rãi kể lại:"Chúng tôi chấp nhận trả lại ngôi mộ về đúng nguyên trạng để lấy mẫu ADN. Nếu tìm đúng người thân của mình thì đó là điều hạnh phúc. Còn nếu đó là liệt sĩ của gia đình khác thì họ cũng sẽ có cơ hội đoàn tụ. Chúng tôi nghĩ làm như vậy vừa đúng khoa học, vừa đúng đạo lý. Bởi nếu mình nhận sai danh tính liệt sĩ thì cũng đồng nghĩa lấy mất cơ hội của một gia đình khác".

Ở vùng đất Câu Nhi, xã Nam Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị, nơi từng hứng chịu những trận bom khốc liệt, nhiều người còn nhớ rõ từng hố bom, cồn cát, từng vị trí những người lính ngã xuống. Những ký ức tưởng đã phủ bụi thời gian nay lại trở thành những tọa độ quý giá cho lực lượng tìm kiếm. Ông Phạm Lâm, một trong số những người còn lưu giữ những ký ức ấy mong muốn:"Chúng tôi sẽ cung cấp tất cả những gì mình biết một cách trung thực, khách quan; đồng thời vận động những người cao tuổi, những nhân chứng lịch sử cùng tham gia cung cấp thông tin. Chỉ mong các cơ quan chức năng sớm xác minh được những nguồn tin có giá trị để ngày càng có nhiều liệt sĩ được trở về với quê hương, với gia đình".

Còn với những người lính đi qua chiến tranh, cuộc chiến ấy dường như vẫn chưa kết thúc. Đứng giữa chiến trường xưa Câu Nhi, nơi 93 đồng đội Trung đoàn 88, Sư đoàn 308 đã anh dũng hy sinh, ông Bùi Minh Hiệu, nguyên Đại đội trưởng Đại đội 9 lặng người rất lâu trước khi cất lời:"Đây là lần thứ hai tôi trở lại nơi này. Điều tôi mong mỏi nhất là các lực lượng làm công tác tìm kiếm sẽ áp dụng mọi biện pháp tích cực nhất, tiên tiến nhất để sớm đưa đồng đội tôi trở về quê hương. Chỉ khi đó, những người còn sống như chúng tôi mới phần nào thanh thản".

Ba câu chuyện, ba con người, ba cách khác nhau để thực hiện một lời hứa với quá khứ. Những hố bom xưa nay đã phủ màu xanh của sự sống, nhưng dưới lòng đất mẹ bình yên, cuộc hành quân tìm đồng đội vẫn lặng lẽ tiếp diễn chưa một ngày ngơi nghỉ. Chiến dịch 500 ngày đêm được triển khai đã nhanh chóng thu hút sự tham gia của Quân đội, các nhà khoa học, cựu chiến binh và nhân dân cả nước.

Thượng tá Phạm Thị Thanh Vân, Phó Giám đốc Phân viện miền Trung, Viện Thiết kế (Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật, Bộ Quốc phòng) là người trực tiếp chỉ huy các tổ chuyên gia ứng dụng hệ thống radar xuyên đất trong công tác khảo sát, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Được ví như một "mắt thần" dưới lòng đất, hệ thống radar xuyên đất có khả năng quét, phân tích và phát hiện các cấu trúc địa tầng bị xáo trộn, những dị vật bất thường ở độ sâu lớn mà không làm ảnh hưởng đến hiện trạng bề mặt.

Công nghệ này đã được triển khai khảo sát tại nhiều địa bàn trọng điểm như khu vực Cửa Chánh Tây, Kinh thành Huế; đường Trường Chinh (tỉnh Quảng Ngãi); đồng thời phối hợp khảo sát các dấu hiệu địa chất bất thường tại Công viên Lê Thị Riêng (Thành phố Hồ Chí Minh). Thượng tá Phạm Thị Thanh Vân hy vọng, sự kết hợp giữa công nghệ hiện đại với thông tin từ hồ sơ lưu trữ, nhân chứng lịch sử và lực lượng tìm kiếm thực địa sẽ có thêm nhiều thông tin mới:"Chúng tôi sử dụng phương pháp radar tần số kép phát sóng điện từ xuống các lớp đất bên dưới mặt đường và thu hồi sóng phản xạ từ các địa tầng về máy thu. Sau đó, các chuyên gia sẽ phân tích tín hiệu để phát hiện những đới đất bị xáo trộn hoặc các dị vật bất thường dưới lòng đất mà không cần phá vỡ mặt bằng, bảo đảm điều kiện sinh hoạt bình thường của người dân tại khu vực khảo sát".

Đại tá Võ Văn Tuấn, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Đà Nẵng; Đại tá Mai Kim Bình, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi và Thiếu tướng Trần Minh Trọng, Phó Chính ủy Quân khu 5 nêu rõ quyết tâm của cán bộ, chiến sỹ trong lực lượng Quân đội như thế này:

"Việc triển khai tổ chức thực hiện, lực lượng, phương tiện và sự phối hợp giữa các ban, ngành, đoàn thể đã được chúng tôi triển khai quyết liệt, bảo đảm hoàn thành các mục tiêu và nhiệm vụ trong thời gian ngắn nhất, đem lại hiệu quả cao nhất, góp phần thực hiện thắng lợi Chiến dịch 500 ngày đêm".

"Mỗi hài cốt được tìm thấy không chỉ là kết quả của một nhiệm vụ chính trị, mà là sự trở về của các anh hùng liệt sĩ với Tổ quốc, với đất mẹ. Dù thời gian có trôi qua, lòng tri ân không bao giờ thay đổi. Chúng tôi tiếp tục rà soát, xác minh thông tin, chuẩn bị đầy đủ mọi điều kiện để bước vào mùa khô mới, quyết tâm tìm thêm nhiều đồng đội còn nằm lại nơi chiến trường".

"Chúng tôi hy vọng Chiến dịch '500 ngày đêm' sẽ được triển khai đúng tiến độ, với quyết tâm cao nhất để đây thực sự là một chiến dịch mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, tạo thêm niềm tin cho thân nhân và gia đình các liệt sĩ trên hành trình tìm lại người thân sau nhiều thập kỷ chờ đợi".

 “Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" đang được triển khai với sự vào cuộc quyết liệt và đồng bộ của cả hệ thống chính trị. Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà khẳng định, Chiến dịch này không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng Quân đội mà còn là trách nhiệm chung của các cấp ủy Đảng, chính quyền, các bộ, ngành, địa phương, các nhà khoa học và toàn xã hội, thể hiện quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong việc thực hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", tri ân những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc:"Đây là nhiệm vụ trọng tâm của trọng tâm, đó là đẩy mạnh công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Chúng ta phải phấn đấu cho bằng được, bằng mọi cách, quyết tâm để chúng ta đạt được mục tiêu. Chúng ta chậm ngày nào thì chúng ta có lỗi với lịch sử, có lỗi với liệt sĩ, có lỗi với thân nhân liệt sĩ và có lỗi với đất nước chúng ta. Nếu mỗi chúng ta nhận thức được rằng đây là trách nhiệm cao cả và thiêng liêng của chúng ta thì chắc chắn chúng ta sẽ đóng góp rất tích cực cho việc tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ"./.