Tơợ pazêng c’lâng bơơn pa mâng pa tước cr’noọ bh’rợ pa dưr dal thu nhập, pa têệt lâng du lịch vel bhươl, apêê chính sách xoọc chroi k’rong pa dưr pr’ặt tr’mông, t’vaih bh’rợ tr’nêng lâng pa dưr c’rơ pa ghit ha dưr âng đhanuôr.

Pazêng t’ngay đâu, bhiệc bhan Katê xoọc r’rộ r’răm coh zập vel bhươl Chăm đăh Nam tỉnh Khánh Hòa. X’nưl cha gâr, x’nưl kèn đh’rưah lâng pr’múa ty chr’năp cung cơnh rau bhui har âng đhanuôr bơơn tr’lưm. Bhui har lâh mơ nắc pr’ặt tr’mông âng đhanuôr coh đâu cung xoọc tr’xăl ting t’ngay. C’lâng p’rang bơơn pa mâng, đong văn hóa lâng zr’lụ sinh hoạt za zưm liêm mâng.

Năc cơnh đhị chr’val Phước Hậu – đhị vêy lâh 11.000 đhanuôr Chăm Bà La Môn ặt ma mông – dáp lêy tơợ tơợp c’moo tước nâu kêi, vel đong ơy pa xang 5 cr’noọ bh’rợ hạ tầng lâng pazêng đợ zên bhrợ k’nặ 5 tỷ đồng. Đươi tơợ đêêc, bhiệc lướt chô lâng sinh hoạt âng đhanuôr liêm buôn lâh mơ.

Xay moon ooy rau tr’xăl liêm choom nâu, a moó Quảng Thị Kim Thoại đọong năl:“Bơơn rau k’rang âng Đảng lâng Nhà nước, vel đong ơy tr’xăl liêm choom năc ơy vêy c’lâng lướt liêm mâng coh t’ngay bhiệc bhan Katê. Tang cha ơh bóng, sân khấu cung bơơn pa mâng đoọng đhanuôr múa hát đhị bhiệc bhan Katê”.

Căh muy hạ tầng, pêê Xa nay bh’rợ dzợ zooi đhanuôr acoon coh pa dưr bh’rợ bhrợ cha, pa dưr dal bhiệc bhrợ đoọng t’vaih ca van coh vel đong đay. Đươi tơợ zập lớp tập huấn, bấc pr’loọng năc ơy năl xăl tơơm chr’noh, bh’năn băn đoọng pa dưr dal thu nhập.

Năc cơnh t’cooh Cao Dáng – t’cooh bhươl 71 c’moo ma nưih Raglai ặt vel A Xây, chr’val Tây Khánh Vĩnh – muy ba bi. T’cooh năc muy coh pazêng cha năc tơợp bhrợ cha liêm choom. Coh đhăm k’tiếc 3 sào choh pih bhung, t’cooh pa zưm băn a xiu lâng bh’năn rau lơơng, vêy pa chô 100 ức đồng coh zập c’moo.

Lêy cr’noọ bh’rợ pa chô bh’nơơn dal, t’cooh Cao Dáng pa choom cớ đoọng ha đhanuôr coh vel ting pa choom bhrợ. T’cooh Cao Dáng xay moon:“K’tiếc coh zr’lụ da ding ca coong choh zập tơơm vêy pa chô chr’năp kinh tế dal cơnh choh pih bhung, pêch a bóc, băn a’ọc. Ađay năc tơợp bhrợ đoọng ha đhanuôr lêy. Tơợ ơy Nhà nước pa choom, tập huấn đoọng cơnh bhrợ bhươ, cơnh choh bhrợ, k’rang lêy cơnh ooy năc đay chô ting pa choom bhrợ coh bhươn đong âng đay. Cơnh lâng đhanuôr Raglai, lêy a cu bhrợ liêm choom năc apêê ting bhrợ”.

Căh muy ch’choh, bấc vel đong dzợ pa zưm  bhrợ bhươn lâng du lịch vel bhươl đoọng pa dưr dal chr’năp chr’noh lâng t’vaih bhiệc bhrợ đoọng ha đhanuôr.

Năc cơnh Hợp tác xã bhrợ têng lâng k’rong câl bh’nơơn chr’noh Hiệu Linh đhị chr’val Nam Khánh Vĩnh xoọc vêy 30 héc ta pih bhung. Coh đâu ơy vêy a bóc, tran đác liêm pr’hay, liêm choom đoọng pa dưr zập bh’rợ chơơc lêy năl, pa căh bh’nơơn chr’noh pa zưm lâng chr’năp văn hóa đhanuôr vel đong.

Rau chr’năp bhlầng năc vêy tước 90% apêê hợp tác xã năc đhanuôr acoon coh bấc bhlầng năc ma nưih Raglai lâng ma nưih Tày.

T’cooh Đoàn Văn Hưởng, Giám đốc hợp tác xã đoọng năl, bhiệc pa têệt pa zưm nâu năc zooi đhanuôr vêy pa xoọng đhị pa câl tệêm ngăn đoọng ha bh’nơơn chr’noh, đh’rưah năc t’vaih bấc c’lâng bh’rợ đhị vel đong.“Hợp tác xã zi vêy tước 90% năc đhanuôr acoon coh, cơnh ma nưih Tày đăh Bắc moọt, ma nưih Raglai đhị vel đong. T’vaih cr’noọ bh’rợ bhrợ du lịch vel bhươl nâu, pa bhlầng năc pa căh pr’đươi, văn hóa âng vel đong, chr’năp pr’đươi bơơn pa dưr dal lâh mơ, t’vaih bhiệc bhrợ đoọng ha đhanuôr, thu nhập âng HTX cung dal lâh thị trường nâu kêi”.

Lêy cr’chăl 2021-2025 t’mêê đâu, pazêng đợ zên Trung ương lâng vel bhươl k’rong bhrợ đoọng ha 3 xa nay bh’rợ âng k’tiếc k’ruung đhị Khánh Hòa ơy bơơn lâh 3.300 tỷ đồng. Cơnh xa nay bh’rợ pa dưr kinh tế - xã hội zr’lụ đhanuôr acoon coh lâng da ding ca coong bơơn ra pặ lâh 1.920 tỷ đồng.

Pr’đơợ nâu ơy đơơng chô pazêng tr’xăl lalua ta nih: zooi bhrợ đong t’mêê đoọng k’nặ 1.700 pr’loọng, zooi k’nặ 3.000 pr’loọng đha rựt căh vêy k’tiếc xăl bh’rợ tr’nêng, jưah lâng đêêc năc đác đươi dua đoọng ha lâh 1.000 pr’loọng lâng 20 cr’noọ bh’rợ đác ch’ngaach bơơn k’rong bhrợ.

Đhơ cơnh đêêc, đoọng zên nâu pa dưr bh’nơơn dal đhị đanh đươnh, bhiệc xay bhrợ năc ta luôn bhrợ ghit cơnh lâng đhr’năng lalua âng đhanuôr. Hạ tầng năc lêy bhrợ ghit lâng kỹ thuật, bh’rợ bhrợ cha pa têệt lâng thị trường lâng chr’năp lâh mơ năc đhanuôr bơơn pa ghit chơih pay cr’noọ bh’rợ liêm choom lâng đay.

Xay moon ooy c’lâng bh’rợ coh ha y, pr’căn Chamalea Thị Thủy, Giám đốc Sở Dân tộc lâng Tôn giáo tỉnh Khánh Hòa, xay moon ghit:“Cr’chăl tước, tỉnh Khánh Hòa năl ghit bhiệc k’rong zập pr’đơợ k’rong đoọng ha bhiệc pa dưr kinh tế zr’lụ đhanuôr acoon coh năc đoo bh’rợ bha lầng cr’chăl c’moo 2025 – 2030. Tỉnh Khánh Hòa cung năl ghit zập bh’rợ bha lầng đoọng pa dưr zr’lụ da ding ca coong, tơợ đêêc k’rong pr’đơợ liêm choom đoọng pa dưr zr’lụ đhanuôr acoon coh lâng da ding ca coong ting liêm choom lâh mơ”.

Tơợ pazêng c’lâng bhrợ têng đoọng ha pr’ặt tr’mông, bhiệc bhan pa tước cr’noọ bh’rợ bhrợ cha lâng cơnh bhrợ du lịch vel bhươl, rau tr’xăl đhị zr’lụ đhanuôr acoon coh lâng da ding ca coong Khánh Hòa đoọng lêy c’rơ chr’năp âng zập chính sách zooi bêl pa têệt lâng đhr’năng lalua. Bh’nơơn đanh mâng căh muy đhị zên k’rong bhrợ, năc dzợ đhị bhiệc bhrợ t’vaih bhiệc cha liêm choom, pa dưr c’rơ chr’năp lâng zooi đhanuôr pa ghit ha dưr./.

MIỀN NÚI KHÁNH HÒA ĐỔI THAY TỪ CÁC CHƯƠNG TRÌNH MỤC TIÊU QUỐC GIA

Nhờ nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia, diện mạo vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi Khánh Hòa từng bước đổi thay. Từ những tuyến đường được nâng cấp đến mô hình sản xuất nâng cao thu nhập, gắn với du lịch cộng đồng, các chính sách đang góp phần cải thiện đời sống, tạo sinh kế và khơi dậy tinh thần chủ động vươn lên của người dân.

Những ngày này, không khí lễ hội Katê đang rộn ràng khắp các làng Chăm ở phía Nam tỉnh Khánh Hòa. Tiếng trống, tiếng kèn, cùng những điệu múa truyền thống hòa với niềm vui hội ngộ của bà con. Vui hơn nữa là đời sống của cộng đồng nơi đây cũng đang đổi thay từng ngày. Đường sá được nâng cấp, nhà văn hóa và không gian sinh hoạt chung khang trang hơn.

Đơn cử như tại xã Phước Hậu – nơi có hơn 11.000 đồng bào Chăm Bà La Môn sinh sống – chỉ tính từ đầu năm đến nay, địa phương đã hoàn thành 5 công trình hạ tầng với tổng kinh phí gần 5 tỷ đồng. Nhờ đó, việc đi lại và sinh hoạt của người dân thuận lợi hơn hẳn.

Chia sẻ về sự thay đổi này, chị Quảng Thị Kim Thoại vui mừng cho biết:“Được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, quê hương được đổi thay như có các tuyến đường được nâng cấp để bà con đi lại trong mùa Lễ hội Katê. Sân bóng, sân khấu cũng được nâng cấp để bà con múa hát trong dịp Lễ hội Katê”.

Không chỉ có hạ tầng, các chương trình hỗ trợ còn giúp bà con vùng dân tộc thiểu số phát triển sinh kế, nâng cao tay nghề để làm giàu trên chính mảnh đất của mình. Nhờ các lớp tập huấn kỹ thuật, nhiều hộ đã biết cách chuyển đổi cây trồng, vật nuôi để tăng thu nhập.

Lấy ông Cao Dáng – già làng 71 tuổi người đồng bào Raglai ở thôn A Xây, xã Tây Khánh Vĩnh – làm ví dụ. Ông là một trong những người tiên phong làm kinh tế giỏi. Chỉ trên diện tích 3 sào bưởi, ông kết hợp khéo léo cả chăn nuôi và nuôi cá, bỏ túi hơn 100 triệu đồng mỗi năm.

Thấy mô hình hiệu quả, già làng Cao Dáng lại nhiệt tình hướng dẫn, vận động bà con trong thôn cùng học hỏi để làm theo. Già làng Cao Dáng tâm sự:“Đất miền núi nên trồng các loại cây có giá trị kinh tế như trồng bưởi, đào ao, nuôi heo. Mình phải làm mẫu cho bà con. Sau khi Nhà nước tổ chức tập huấn công tác trồng chăm sóc vườn, ví dụ trồng cây nào chăm sóc ra sao đã quy trình thì tập huấn xong rồi căn cứ vào đó mình về áp dụng thực tế để làm vườn của mình. Riêng đồng bào Raglai mình làm hiệu quả thì bà con làm theo, người dân nói anh làm có hiệu quả thì tôi bắt chước làm theo”.

Không dừng lại ở việc trồng trọt, nhiều địa phương còn mạnh dạn kết hợp kinh tế vườn với du lịch cộng đồng để nâng cao giá trị nông sản và tạo việc làm cho bà con.

Đơn cử như Hợp tác xã Sản xuất và Thu mua nông sản Hiệu Linh ở xã Nam Khánh Vĩnh hiện đang sở hữu 30 héc-ta bưởi da xanh. Nơi đây có sẵn ao hồ, suối thác tuyệt đẹp, rất lý tưởng để phát triển các hoạt động trải nghiệm, giới thiệu nông sản kết hợp văn hóa bản địa. Điều đáng quý là có đến 90% thành viên hợp tác xã là đồng bào dân tộc thiểu số như người Raglai và người Tày.

Ông Đoàn Văn Hưởng, Giám đốc hợp tác xã cho biết, việc gắn kết này sẽ giúp bà con có thêm đầu ra ổn định cho nông sản, đồng thời mở ra nhiều cơ hội việc làm ngay tại quê hương:“Hợp tác xã chúng tôi có đến 90% là đồng bào dân tộc thiểu số, như dân tộc Tày ở ngoài Bắc vào, dân tộc Raglai tại địa phương. Mở ra mô hình du lịch cộng đồng này, chủ yếu quảng bá sản phẩm, văn hóa của địa phương, của bà con vùng miền này luôn. Du lịch được phát triển, giá trị sản phẩm được tăng lên nhiều hơn, giải quyết thêm công ăn, việc làm cho bà con, thu nhập của Hợp tác xã cũng sẽ được cao hơn so với thị trường bây giờ”.

Nhìn lại giai đoạn 2021-2025 vừa qua, tổng nguồn vốn ngân sách Trung ương và địa phương đầu tư cho 3 Chương trình mục tiêu quốc gia tại Khánh Hòa đã đạt hơn 3.300 tỷ đồng. Riêng chương trình phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi được phân bổ hơn 1.920 tỷ đồng.

Nguồn lực này đã mang lại những đổi thay thiết thực: hỗ trợ làm nhà mới cho gần 1.700 hộ, giúp gần 3.000 hộ nghèo thiếu đất chuyển đổi nghề, cùng với đó là nước sinh hoạt cho hơn 1.000 hộ và 20 công trình nước tập trung được đầu tư xây dựng.

Tuy nhiên, để đồng tiền bát gạo phát huy hiệu quả lâu dài, việc triển khai phải luôn bám sát nhu cầu thực tế của bà con. Hạ tầng phải đi đôi với kỹ thuật, sinh kế phải gắn liền với thị trường, và quan trọng nhất là người dân được chủ động lựa chọn mô hình phù hợp với mình.

Chia sẻ về định hướng trong thời gian tới, bà Chamalea Thị Thủy, Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Khánh Hòa, nhấn mạnh:“Thời gian tới, tỉnh Khánh Hòa xác định việc huy động mọi nguồn lực tập trung cho việc phát triển kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi là nhiệm vụ trọng tâm giai đoạn 2025-2030. Tỉnh Khánh Hòa cũng xác định các vấn đề trọng tâm, trọng điểm để phát triển vùng miền núi, từ đó, huy động nguồn lực phù hợp để phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi ngày càng tốt hơn”.

Từ những tuyến đường phục vụ đời sống, lễ hội đến các mô hình sản xuất và hướng làm du lịch cộng đồng, sự đổi thay ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi Khánh Hòa cho thấy vai trò của các chính sách hỗ trợ khi được gắn với nhu cầu thực tế. Hiệu quả bền vững không chỉ nằm ở nguồn vốn đầu tư, mà còn ở việc tạo sinh kế phù hợp, phát huy nội lực và giúp người dân chủ động vươn lên./.