Xoọc đâu, coh ping xal bhưah ga măc đhị miền Trung, muy bh’rợ t’bhlâng k’rơ lâh mơ lâng t’ngay c’xêê. Doọ vêy xa nul súng, năc đhiệp muy rau t’bhlâng k’rơ âng khoa học lâng xa nay ta đang k’dua chr’năp pa bhlâng tơợ da dul đoọng pa dưr cớ xa nay lang ahay, pa chô đhơ nớc, vel đong đoọng ha apêê anoo.

BHA AR XRẶ 2: PA CHÔ ĐHƠ NỚC ĐOỌNG HA NOO

Đoo bêl tước c’xêê T’pâl căh cậ coh pazêng t’ngay bhiệc bhan, Tết tóc, amoó Nguyễn Thị Liên, ăt coh Hà Nội năc đh’rưah lâng pr’loọng đong tước ooy Ping xal Liệt sĩ K’tiếc k’ruung c’lâng 9, bắt n’jeh hương hay pa bhướp lâng pazêng đồng đội  âng pa bhướp đoo. Đoo bêl tước ooy đâu, amoó đhêy ăt đhị đâu đanh bhlâng lêy đợ ping xal coóc đớc n’juông chữ: “Liệt sĩ chưa xác định được thông tin”. Lâng amoó Nguyễn Thị Liên, lâh đợ t’clăh bia n’năc năc muy pr’loọng đong, tô bhuh xoọc đương rơơm tước t’ngay manuyh bhuh xoọng vêy ta n’năl đhơ nớc:“Đanh bhlâng, pr’loọng đong zi vêy pr’đoọng bơơn lêy ping âng abhướp coh đâu lâng ơy đơơng abhướp chô ooy vel đong. Hân đhơ cơnh đêêc, toor abhướp dzợ bấc liệt sĩ căh ơy ta n’năl đhơ nớc, vel đong. Bấc pa bhlâng pr’loọng đong xoọc đương rơơm bơơn xơơng xa nay âng manuyh bhuh xoọng. Acu rơơm pazêng pr’loọng đong liệt sĩ đơơh bơơn lêy manuyh bhuh xoọng âng đay đoọng đơơng apêê anh hùng, liệt sĩ chô ooy vel đong, chô lâng pr’loọng đong”.

Ch’ngai tơợ zr’lụ ping xal mơ bơr pêê ha riêng mét, coh acoon phòng bhrợ bhiệc, apêê cán bộ âng c’bhuh pay pr’đhang ADN xấp xa nấp zư lêy achăc azân, t’bhlâng pa bhrợ ghít pa bhlâng. Pazêng bêệ ping năc zêng vêy ta pa châng lâng bha ar bha tơ, ch’mêệt lêy số hiệu, chụp cha nụp đớc đhr’năng l’lăm bêl pay pr’đhang ting cơnh xa nay bh’rợ ghít liêm pa bhlâng. Zập bêệ ping căh ơy ta n’năl đhơ nớc, vel đong zêng vêy ta pếch pay lêy ghít bhlâng, tr’xin vr’vai ngoọ cơnh bhrợ t’vaih rau cr’ăy muy chu cớ đợ apêê xoọc ăt bếch. Tr’pang têy âng apêê tr’xin k’tuôih k’tiếc c’đặ, zập bêệ n’hang, c’niêng… vêy ta pay đớc ooy cr’độ t’bil vi trùng. Zập bh’rợ vêy ta bhrợ vơr vai, crêê cơnh lâng n’leh cr’noọ chăp hay.

Zập pr’đhang xang bêl ta pay năc đơơh vêy ta đớc coh grăng ta lắp céch clă bha ar, vêy mã, bhrợ liêm xang bha ar bha tơ đoọng đơơng tước ooy phòng ch’mêệt lêy p’ghít. Lâh pazêng bêệ sinh phẩm n’năc năc c’lâng bh’rợ chêêc n’năl đhơ nớc đoọng ha muy cha năc manuyh lính.

Ting cơnh Thượng tá Ngô Thanh Liêm, Đội trưởng Đội 584, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị, lâng đợ manuyh bhrợ bh’rợ n’nâu, zập pr’đhang ADN êêh muy năc dữ liệu sinh học. Rau đêêc năc angoon pa têệt manuyh lâh chêệt bil lâng pr’loọng đong xoọc đương r’rơơm. Nâu đoo công năc chăl đoọng muy cha năc k’căn, manuyh k’điêl căh cậ apêê k’coon căh n’năl mặt k’conh năc bơơn đớc crêê đhơ nơc âng manuyh bhuh xoọng âng đay coh t’ngay văl chô ooy vel đong. Thượng tá Ngô Thanh Liêm rơơm kiêng:“Bêl ơy bơơn lêy pay pr’đhang choom ng’đơơng ch’mêệt lêy đhơ nớc đoọng ha apêê liệt sĩ, c’la cu công cơnh pazêng apêê xoọc pa bhrợ năc xơợng bhui har bhlâng. Rau đâu năc bhrợ t’vaih rau choom r’rơơm ha pr’loọng đong, bhuh xoọng lâng đồng chí, đồng đội bơơn chêêc lêy cớ đhơ nớc đoọng ha apêê ava (liệt sĩ), crêê cơnh cr’noọ rơơm kiêng âng pr’loọng đong, manuyh bhuh xoọng coh k’zệt c’moo ahay”.

Coh pazêng t’ngay p’răng puyh căh dzợ cơnh âng c’xêê 7 năc dưr vaih cr’chăl t’ngay liêm crêê pa bhlâng đoọng pazêng c’bhhuh pa bhrợ bhrợ bh’rợ tr’nêng. Tu căh mơ đanh dzợ, bêl hân noo đhí boo tước coh miền Trung năc tơơp vaih, bh’rợ pay pr’đhang coh pazêng zr’lụ ping xal công lum bấc pa bhlâng zr’năh k’đhap, vêy cơnh cậ năc ng’đhêy bhrợ têng.

Thượng tá Nguyễn Thanh Bình, Đội trưởng Đội 589, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị prá xay, đơn vị xoọc k’rong pazêng lực lượng, p’loon đoo bêl t’ngay liêm crêê đoọng xay bhrợ liêm xang cr’noọ xa nay bơơn pay tước 22.000 pr’đhang sinh phẩm ADN coh pazêng ping xal liệt sĩ căh ơy ta n’năl đhơ nớc, vel đong coh cr’chăl đơơh bhlâng.“Xoọc đâu năc căh dzợ choom zih ngang dzợ, azi xoọc t’bhlâng z’lâh t’ngay c’xêê. Ha dang căh p’loon xay bhrợ liêm xang coh cr’chăl p’răng xơơt n’nâu, bêl hân noo boo tước năc lum bấc rau zr’năh k’đhap ooy bh’rợ tr’nêng lâng cr’noọ xa nay âng chiến dịch. Tu cơnh đêêc, prang đơn vị t’bhlâng k’rơ lâh mơ đoọng zập sinh phẩm vêy ta bơơn lêy năc đơơh lâh mơ, bhrợ t’vaih rau liêm choom đoọng bơơn n’năl đhơ nớc, vel đong âng liệt sĩ”.

Đh’rưah lâng bh’rợ pay pr’đhang tơợ pazêng bêệ ping xal, bấc apêê lướt pa bhrợ ơy chô ooy pazêng vel đong coh prang k’tiếc k’ruung đoọng pay pr’đhang sinh phẩm âng bhuh xoọng liệt sĩ. Lâng apêê k’căn, apêê ta đhi, apêê k’coon âng pazêng liệt sĩ, năc xoọc đêêc apêê đương r’rơơm bấc pa bhlâng ooy bh’rợ chêêc lêy đanh đươnh tước lâh xơơng zệt c’moo ahay.

Coh bâc ơl manuyh tước pay pr’đhang sinh phẩm ADN, ahcăc azân k’tứi âng p’căn Đỗ Thị Thu, ắt coh phường Nghĩa Lộ, tỉnh Quảng Ngãi năc bhrợ ha bấc ngai k’er. Na noo pân juyh âng đoo - liệt sĩ Đỗ Văn Hương, lâh chêệt bil tơợ c’moo 1954. Lâh t’pâl zệt c’moo ơy lâh, pr’loọng đong đoo công căh ơy n’năl nanoo đay ăt đhị ooy.

Lâh m’pâng lang manuyh chêêc lêy nanoo, rau p’căn Đỗ Thị Thu rơơm kiêng bhlâng năc bơơn n’năl đhị anoo đhêy ắt đoọng đoo bêl bhrợ giỗ, Tết, k’coon ch’chau tước bắt hương, ta đang crêê đhơ nớc âng anoo năc pr’loọng đong đương rơơm lâh t’pâl zệt c’moo ahay:“Coh pr’loọng đong vêy muy anoo anăm na noo ta ha, ha mơ dzợ năc ađhi pân đil. Anoo chêệt bil tơợ c’moo 1954 tước nâu cơy năc căh ơy bơơn lêy ping xal. Acu bhuôih cái nanoo cu. Acu chăp hơnh pa bhlâng Đảng, Nhà nước ơy t’bhlâng zooi pazêng pr’loọng đong liệt sĩ chêêc lêy n’hang apêê liệt sĩ đơơh bơơn chô ooy pr’loọng đong”.

Ha dang cơnh l’lăm ahay, bh’rợ xay moon đhơ nớc vel đong apêê liệt sĩ bấc bhlâng năc đươi tơợ xa nay âng apêê đồng đội, đợ n’kir ha mơ căh cậ bha ar bha tơ vêy ta ha âu đớc lâh zir tu c’xêê c’moo, năc nâu cơy, khoa học ơy bhrợ t’vaih “muy cha năc manuyh n’năl chr’năp bhlâng”-ADN. Vêy đợ manuyh năc doọ lâh đanh ng’chêêc lêy rau mr’cơnh, năc công vêy đợ bha ar bha tơ t’bhlâng pa châng lêy coh đanh đươnh. Lâh đợ rau bơơn lêy n’năl đhơ nớc năc êêh muy bh’rợ âng khoa học xay moon, ting n’năc năc lang âng muy acoon manuyh lâng rai r’rơơm âng pr’loọng đong, tô bhuh. Khoa học, cr’noọ ooy lang ahay lâng loom chăp hay ơy tr’lum đoọng apêê tươc ooy bh’rợ đơơng âng acoon manuyh âng k’tiếc k’ruung dưr chô xang c’xêê c’moo zâl arọp abhuy.

Thiếu tướng Lê Văn Trung, Phó Chính uỷ Quân khu 4, Trưởng Ban Chỉ đạo ooy bh’rợ chêêc lêy, k’rong lâng chêêc n’năl đhơ nớc âng n’hang liệt sĩ Quân khu 4 prá xay, bh’rợ pay pr’đhang ADN coh pazêng ping xal năc vêy ta bhrợ ghít pa bhlâng:“Bh’rợ pay pr’đhang coh zập ping xal năc tơợ rau mr’cơnh cr’noọ xa nay âng bhuh xoọng, pa bhlâng năc c’la apêê liệt sĩ, apêê đồng chí đồng đội ơy đh’rưah zâl arọp abhuy coh zập chiến trường. Bêl xay bhrợ năc pa dưr rau lứch loom âng manuyh t’cooh xa nay, pazao đoọng trách nhiệm tước ooy c’bhuh, cha năc manuyh, năc nhâm mâng ghit liêm 6 rau, pay pr’đhang ping hân đoo năc liêm xang ping n’năc, coh ping xal hân đoo năc liêm xang ping xal n’năc đoọng bhr’lậ pa liêm cớ ping xal đoọng đhanuôr tước lêy coh t’ngay bhiệc bham Tết lâng coh cr’chăl ng’chăp hay”.

P’loon “coh cr’chăl t’ngay c’xêê liêm crêê” l’lăm bêl hoon boo đhí tước, đợ apêê chiến sĩ chêêc lêy k’rong n’hang liệt sĩ lâng pazêng apêê bhrợ bh’rợ khoa học xoọc t’bhlâng z’lâh t’ngay c’xêê bhrợ bh’rợ pay pr’đhang ADN. Zập t’dzật aham âng bhuh xoọng, zập pr’đhang sinh phẩm tơợ ping xal năc ngoọ cơnh angoọn chr’năp mabhuy, tơợ rau r’rơơm năc dưr vaih t’ngay chô k’rong ăt đh’rưah.

Tơợ Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi pa tước ooy zr’lụ chiến trường ahay, căh cậ tước ooy cruung k’tiếc pr’zớc Lào lâng Campuchia, bh’rợ chêêc lêy đồng đội năc căh bool đhêy…/.

TIẾNG GỌI TỪ LÒNG ĐẤT VÀ BƯỚC CHÂN ĐI TÌM ĐỒNG ĐỘI CHƯA NGƠI NGHỈ                        BÀI 2: TRẢ LẠI TÊN CHO ANH

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng trên nhiều phần mộ vẫn còn những tấm bia chỉ vỏn vẹn dòng chữ: "Liệt sĩ chưa xác định được thông tin", nỗi đau chia ly như chưa bao giờ kết thúc. Đó là hàng trăm nghìn khoảng trống, hàng trăm nghìn nỗi khắc khoải khôn nguôi của những người mẹ, người em nơi quê nhà.

Giờ đây, giữa những nghĩa trang lộng gió miền Trung, một cuộc chạy đua thầm lặng với thời gian đang diễn ra. Không tiếng súng, chỉ có sự tỉ mỉ của khoa học và mệnh lệnh thiêng liêng từ trái tim để nối lại những mạch nguồn ký ức, trả lại tên tuổi, quê hương cho các anh.

Mỗi dịp tháng Bảy hay những ngày lễ, Tết, chị Nguyễn Thị Liên, ở Hà Nội lại cùng gia đình trở về Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Đường 9, thắp hương tưởng nhớ ông ngoại và các đồng đội của ông. Cứ mỗi lần đến đây, chị đều dừng lại rất lâu trước những hàng bia chỉ khắc dòng chữ: “Liệt sĩ chưa xác định được thông tin”. Với chị Nguyễn Thị Liên, phía sau mỗi tấm bia ấy là một gia đình, dòng họ đang mỏi mòn chờ đợi ngày người thân được gọi đúng tên:“Sau rất nhiều năm, gia đình tôi rất may mắn đã tìm được phần mộ của ông ở đây và đã đón ông về quê nhà. Tuy nhiên, bên cạnh ông vẫn còn rất nhiều liệt sĩ chưa xác định được thông tin. Rất nhiều gia đình đang mong mỏi tìm được thông tin của người thân. Tôi mong là các gia đình liệt sĩ sẽ sớm tìm được người thân của mình để đón các anh hùng, liệt sĩ về với quê hương, về với gia đình”.

Chỉ cách khu mộ vài trăm mét, trong căn phòng làm việc dã chiến, các cán bộ của tổ lấy mẫu ADN khoác trên mình trang phục bảo hộ, cẩn trọng, tỉ mỉ trong từng công việc. Mỗi phần mộ đều được đối chiếu hồ sơ, kiểm tra số hiệu, chụp ảnh hiện trạng trước khi thực hiện các bước lấy mẫu theo quy trình nghiêm ngặt. Từng ngôi mộ chưa xác định thông tin được khai quật cẩn trọng như sợ làm đau một lần nữa những người đang nằm. Đôi tay của họ nhẹ nhàng gạt từng lớp đất mỏng, từng mảnh xương, chiếc răng…, nâng niu đưa vào khay vô trùng. Mọi động tác diễn ra chậm rãi, chính xác và tỏ lòng thành kính.

Mỗi mẫu sinh phẩm sau khi được thu nhận lập tức được niêm phong, mã hóa, hoàn thiện hồ sơ để chuyển đến phòng giám định. Phía sau mỗi mẫu sinh phẩm ấy là một hành trình đi tìm tên cho một người lính.

Theo Thượng tá Ngô Thanh Liêm, Đội trưởng Đội 584, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị, với những người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ này, mỗi mẫu ADN không đơn thuần là một dữ liệu sinh học. Đó có thể là sợi dây cuối cùng nối người đã khuất với gia đình đang mòn mỏi đợi chờ. Đây cũng là cơ hội để một người mẹ, người vợ hay những đứa con chưa từng biết mặt cha có thể gọi đúng tên người thân của mình trong ngày trở về. Thượng tá Ngô Thanh Liêm hy vọng. “Khi lấy được một mẫu sinh phẩm có khả năng xác định danh tính cho các liệt sĩ, bản thân tôi cũng như lực lượng làm nhiệm vụ cảm thấy rất vui mừng, hạnh phúc. Điều này đưa tới tia hy vọng cho gia đình, thân nhân và đồng chí đồng đội tìm lại được tên cho các bác (liệt sĩ), thỏa nỗi mong ngóng của gia đình, người thân mấy chục năm qua”.

Những ngày nắng gắt của tháng Bảy trở thành “khoảng thời gian vàng” để các tổ công tác triển khai nhiệm vụ. Bởi chỉ ít tháng nữa, khi mùa mưa bão miền Trung bắt đầu, việc lấy mẫu tại các nghĩa trang sẽ gặp rất nhiều khó khăn, thậm chí phải tạm dừng.

Thượng tá Nguyễn Thanh Bình, Đội trưởng Đội 589, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị cho biết, đơn vị đang huy động tối đa lực lượng, tranh thủ từng ngày thời tiết thuận lợi để hoàn thành mục tiêu lấy hơn 22.000 mẫu sinh phẩm ADN tại các phần mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin trong thời gian sớm nhất.“Bây giờ không thể chậm trễ, chúng tôi đang chạy đua với thời gian. Nếu không tranh thủ hoàn thành trong những ngày nắng ráo, khi mùa mưa bão đến sẽ ảnh hưởng rất lớn đến tiến độ và mục tiêu của chiến dịch. Vì vậy, toàn đơn vị đều nỗ lực với quyết tâm cao nhất để mỗi mẫu sinh phẩm được thu nhận sớm nhất có thể, mở thêm cơ hội xác định danh tính cho các liệt sĩ”.

Song song với việc lấy mẫu từ các phần mộ, nhiều đoàn công tác đã tìm về các địa phương trên cả nước để lấy mẫu sinh phẩm của thân nhân liệt sĩ. Với những người mẹ, người em, người con của các liệt sĩ, đó cũng là lúc họ gửi niềm vào cuộc tìm kiếm kéo dài hơn nửa thế kỷ.

Giữa dòng người lặng lẽ đến điểm lấy mẫu sinh phẩm ADN, dáng người nhỏ bé của bà Đỗ Thị Thu, ở phường Nghĩa Lộ, tỉnh Quảng Ngãi khiến nhiều người xúc động. Anh trai bà - liệt sĩ Đỗ Văn Hương, hy sinh từ năm 1954. Hơn bảy mươi năm trôi qua, gia đình bà vẫn chưa biết nơi ông nằm lại.

Hơn nửa cuộc đời đi tìm anh, điều bà Đỗ Thị Thu mong mỏi nhất là được biết nơi anh yên nghỉ để mỗi dịp giỗ, Tết, con cháu đến thắp một nén hương, gọi đúng tên anh mà gia đình đã mong chờ hơn bảy mươi năm qua:“Trong gia đình chỉ có một mình anh là anh cả, còn lại mấy chị em gái. Anh hy sinh từ năm 1954 đến bây giờ chưa tìm được hài cốt. Tôi thờ cúng anh tôi. Tôi rất xúc động, cảm ơn Đảng, Nhà nước đã quan tâm giúp đỡ cho các gia đình liệt sĩ tìm kiếm hài cốt sớm về với gia đình”.

Nếu như trước đây, việc xác định danh tính liệt sĩ chủ yếu dựa vào ký ức của đồng đội, những di vật còn sót lại hay hồ sơ lưu trữ đã phai màu theo năm tháng, thì hôm nay, khoa học đã mang đến một “nhân chứng đặc biệt" – ADN. Có những trường hợp chỉ mất ít thời gian để tìm được sự trùng khớp, nhưng cũng có những hồ sơ phải kiên trì đối sánh trong nhiều năm. Phía sau mỗi kết quả không chỉ là một bản kết luận khoa học, mà còn là số phận của một con người và niềm hy vọng của cả một gia đình, dòng họ. Khoa học, ký ức và lòng tri ân đã gặp nhau để họ bước tiếp trên hành trình đưa những người con của đất nước trở về sau chiến tranh.

Thiếu tướng Lê Văn Trung, Phó Chính ủy Quân khu 4, Trưởng Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ Quân khu 4 cho biết, việc lấy mẫu ADN tại các nghĩa trang được triển khai theo quy trình chặt chẽ:"Việc lấy mẫu ở từng nghĩa trang được sự đồng thuận rất rõ của nhân dân, đặc biệt là thân nhân liệt sĩ, các đồng chí đồng đội đã từng chiến đấu trên từng chiến trường. Quá trình triển khai đề cao trách nhiệm của người đứng đầu, giao trách nhiệm cho từng bộ phận, cá nhân, phải bảo đảm 6 rõ, lấy mẫu mộ nào thì phải hoàn thành mộ đó, ở nghĩa trang nào phải xong nghĩa trang đó để chỉnh trang lại nghĩa trang để bà con nhân dân đến thăm viếng vào những ngày lễ, Tết và dịp tri ân".

Tranh thủ "khoảng thời gian vàng" trước mùa mưa bão, những chiến sĩ quy tập và các nhà khoa học đang hối hả chạy đua với thời gian để thực hiện chiến dịch lấy mẫu ADN. Mỗi giọt máu của thân nhân, mỗi mẫu sinh phẩm từ mộ chí là một sợi dây thiêng liêng, biến những hy vọng mong manh thành ngày đoàn tụ trọn vẹn.

Từ Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi đến các vùng chiến trường xưa, sang cả đất bạn Lào và Campuchia, cuộc tìm kiếm đồng đội chưa bao giờ ngơi nghỉ…./.