C’lâng nhựa p’têêt lâng phố, điện ang chô tươc ta pêêh đong đh’rơơng; ca coon đha đhi lươt học ch’ngai xang năc rach chô lâng vêêl bhươl, đơơng âng bh’riêl g’lăng t’mêê, pr’chăp t’mêê, chroi đoọng bhrợ t’vaih đợ râu tr’xăl liêm choom coh pr’ăt tr’mông âng đha nuôr vêêl. N’đhơ cơnh đêêc râu choom moon lâh mơ năc căh muy ăt coh apêê acoon số dưr k’rơ, pa dưr k’rơ. N’đăh hoọng pr’ăt tr’mông hiện đại n’năc năc muy râu chr’năp xooc bơơn zư đơc liêm lâng nhâm mâng coh bâc vêêl bhươl; Râu bhui har têêm ngăn năc tơơp tợơ c’leh liêm pr’hay âng vêêl bhươl, acoon coh đay.

Coh m’pâng đô thị Buôn Ma Thuột, Vêêl Ako Đhông bơơn lêy năc vêêl bhươl ca van ca bhố bhlâng đhị Đắk Lắk, n’đhang râu bhrợ t’vaih c’leh liêm lâng pr’đơợ ma mông nhâm mâng âng vêêl câ năc đoo bh’rợ k’đhơợng zư đơc đợ đhr’niêng bh’rợ chr’năp liêm âng ma nưih Ê Đê. Đợ acoon c’lâng pô bơơn zư x’mir lêy liêm ta nih, t’viêng t’mêê, đợ bh’bhung đong dal công dzợ nhâm mâng ting c’moo c’xêê; xa nul goong, xa nul chiing công dzợ chr’va tân đôr coh apêê bhiêc bhan, t’ngay ga măc chr’năp âng vêêl đong, âng k’tiêc k’ruung lâng zâp chu hơnh t’mooi.

Tơợ muy vêêl Ê Đê ghit đhr’niêng, Ako Đhông âi dưr vaih pr’đhang du lịch vêêl bhươl tr’haanh liêm choom âng tỉnh Đắk Lắk- đhị đhr’niêng bh’rợ xooc dưr vaih coh pr’ăt tr’mông zâp t’ngay âng vêêl bhươl. T’cooh vêêl Y Nuel Niê đoọng năl, du lịch vêêl bhươl năc choom dưr k’rơ nhâm mâng năc muy bêl vêêl bhươl bơơn zư đơc liêm chr’niêng bh’rợ lang ahay. Du lịch nâu câi căh dzợ năc bh’rợ “bhrợ t’vêy”, năc đoo cơnh đoọng vêêl bhươl ma tr’truih bh’rợ văn háo âng đay. Năc bh’rợ pay c’leh liêm đhr’niêng bh’rợ Ê Đê bhrợ pr’đơợ âi zooi vêêl bhươl dưr ca van ca bhố, têêm ngăn bhui har.“Coh vêêl, zâp c’xêê zêng vêy bh’rợ xa nay tr’coó xa nul bhrợ k’gooh ha t’mooi du lịch. Bâc bh’nơơn, pa bhlâng năc ch’na đh’năh lâng tr’coó xa nul, choom tr’xăl đoọng liêm pr’hay lâh”.

Đh’rưah lâng vêêl Ako Dhông, bâc vêêl bhươl n’lơơng coh Đắk Lắk công xooc chơơih pay acoon c’lâng pa dưr za nươr đhị pr’đơợb pay văn hóa bhrợ bha lâng. Coh vêêl Chuah, chr’val Krông Ana, ta luôn bơơn lum đợ apêê xe công nông đơơng âng apêê c’bhuh t’mooi k’tiêc k’ruung n’lơơng truih ting c’lâng k’tiêc rang tơợ vêêl tươc ha rêê. Ma nưih Ê Đê coh đâu moon a ơr năc đợ bêệ xe mui trần Ê Đê - muy cơnh moon a ơr n’đhang năc mâng loom hâng hơnh. Vêêl bhươl căh “xay pa căh”, năc hơnh t’mooi lâng pr’ăt tr’mông zâp t’ngay âng đay.

Amoó H’Đor Ênuôl, ma nưih vêêl Chuah, công dzợ taanh adin đhị ch’hêê đong đh’rơơng, công bhă ca coon ting k’diic đâc ooy ha rêê, công uh zêệ đợ ch’na avị tu arong – troọng a tăng âi looih lâng hơnh t’mooi tươc bơơn năl muy cơnh liêm glăp, bhui har. Amoó bơơn năl, t’mooi tươc vêêl căh muy đoọng lêy muy “bảo tàng ma mông” năc dzợ đoọng năl ghit cơnh đha nuôr xooc p’têêt pa dưr đhr’niêng bh’rợ lang ahay coh pr’ăt tr’mông xooc đâu. Năc râu ma mông ta nih la lua n’năc bhrợ ha moó lâng đha nuôr coh vêêl p’xoọng hâng hơnh, têêm ngăn tu đhr’niêng bh’rợ âng cu doó crêê ta lơi đhị râu pa dưr.“Đương hơnh deh t’mooi k’tiêc k’ruung n’lơơng năc acu lêy liêm ta nih, ăt ma mông la lua, bhrợ la lua đoọng t’mooi bơơn năl la lua ooy pr’ăt tr’nơt lâng bhrợ têng âng đha nuôr. Acu xơợng yêm loom bêl ma mông lâng bhrợ bhiêc cơnh đêêc”.

Coh bâc vêêl bhươl âng Đắk Lắk, n’đhơ pr’ăt tr’mông âi tr’xăl, pr’loọng đong lâng vêêl ma nang công dzợ năc bha lâng âng têêm ngăn. Ma nưih ca conh pa choom đoọng ha ca coon n’toong chiing, căh muy đoọng k’đhơợng zư đơc bh’rợ, năc dzợ cơnh angoọn p’têêt pa zum bhlưa apêê lang. T’cooh Y Duyệt Niê, coh vêêl Phơng, chr’val Ea Tul, moon, râu chr’năp bhlâng năc đoo pr’loọng đong lâng vêêl bhươl ma pr’choom ooy đợ chr’năp âng đhr’niêng bh’rợ acoon coh. Cơnh lâng t’cooh, p’too pa choom ca coon cha chau tâm goong n’toong chiing căh muy năc đoọng zư đơc đhr’niêng bh’rợ Ê Đê, năc dzợ cơnh băn pa dưr loom cr’er, râu p’têêt pa zum coh pr’loọng đong lâng đha nuôr vêêl bhươl:“Pr’loọng đong ta luôn xay prá râu bhui har, hâng hơnh lâng ca coon cha chau. Bêl vêy cr’chăl doó tr’vâng, acu pa choom đoọng ha ca coon cha chau tâm goong n’toong chiing, chiing cram, đoọng apêê cha chau năl lâng chăp hơnh chr’năp âng đhr’niêng bh’rợ ma nưih Ê Đê”.

Đhr’năng la lua tơợ apêê vêêl bhươl đoọng lêy, ha dang năc muy ăt ta pun râu dưr k’rơ âng tr’mông tr’meh ha dợ căh zâp bh’rợ bhrơợng âng văn hóa, râu dưr k’rơ buôn dưr vaih c’đă, b’bơơ. Pa rach cớ, bêl văn hóa bơơn ta đơc đhị bha lâng, tr’mông tr’meh dưr vaih pr’đươi đoọng pa dưr pr’ăt bhui har. Du lịch vêêl bhươl, zư đơc chiing goong, zư đơc bh’rợ ty đanh căh muy bhrợ t’vaih c’lâng bhrợ cha, năc dzợ bhrợ t’vaih râu p’têêt pa zum bhlưa vêêl ma nang lâng băn pa dưr têêm ngăn nhâm mâng. Năc đoo công c’lâng lươt âng chr’val Hòa Phú, tỉnh Đắk Lắk xooc chơơih pay ha cr’chăl pa dưr t’mêê. T’cooh Đỗ Xuân Hiếu, Phó Chủ tịch UBND chr’val Hòa Phú, đoọng năl:“Chr’val Hòa Phú vêy 6 vêêl đha nuôr Ê- Đê ma mông, công dzợ zư đợc bâc râu chr’năp pr’hay âng đhr’niêng bh’rợ. Nâu đoo căh muy cr’van chr’năp liêm, năc dzợ pr’đơợ chr’năp đoọng pa dưr du lịch vêêl bhươl lâng k’đhơợng zư đơc đhr’niêng bh’rợ Ê Đê coh pr’đơợ ăt bhrợ đh’rưah”.

Coh apêê vêêl bhươl Ê Đê âng tỉnh Đắk Lắk t’ngay đâu, têêm ngăn căh muy bơơn đăng lâng bh’nơơn bh’rợ căh câ cr’van, năc lâng râu hâng hơnh bêl xa nul goong, xa nul chiing công dzợ dưr chr’va, bêl văn hóa bơơn ma mông, bơơn pa choom đoọng lâng bơơn bhrợ t’mêê zâp t’ngay. Coh m’pâng crâng ca coong, đợ vêêl bhươl n’năc xooc đương lêy muy râu liêm chr’năp lâng nhâm mâng; pa dưr vêy vaih pr’đơợ đhộ lâng riah bha lâng bêl bơơn k’đơơng k’âng tu văn hóa lâng têêm ngăn âng acoon ma nưih năc đoo đh’năng đăng chr’năp bhlâng âng râu pa dưr k’rơ./.

NHỮNG BUÔN LÀNG HẠNH PHÚC NƠI ĐẠI NGÀN ĐẮK LẮK

Sau bốn mươi năm đổi mới, nhiều buôn làng ở Đắk Lắk đã bước ra khỏi không gian tự cung, tự cấp, để hòa vào dòng chảy phát triển chung của đất nước. Việc làm ăn kinh tế phát triển đem lại cuộc sống khấm khá cho người dân. Điều quan trọng hơn là trong sự phát triển ấy, bản sắc văn hoá của chính cộng đồng, dân tộc được gìn giữ và phát huy.

Giữa lòng đô thị Buôn Ma Thuột, Buôn Ako Dhông được xem là buôn làng giàu có bậc nhất Đắk Lắk, nhưng điều làm nên bản sắc và sức sống bền bỉ của buôn chính là việc vẫn giữ được những giá trị văn hoá truyền thống đặc sắc của người Ê Đê. Những con đường hoa được chăm chút gọn gàng, xanh tươi, những nếp nhà dài vẫn sừng sững theo năm tháng; tiếng cồng, tiếng chiêng vẫn ngân vang trong các dịp lễ hội, ngày trọng đại của địa phương, của đất nước và mỗi lần đón khách quý.

Từ một buôn Ê Đê truyền thống, Ako Dhông đã trở thành mô hình du lịch cộng đồng tiêu biểu của tỉnh Đắk Lắk – nơi văn hoá hiện diện trong chính nhịp sinh hoạt thường ngày của buôn làng. Già làng Y Nuel Niê cho biết, du lịch cộng đồng chỉ có thể phát triển bền vững khi buôn làng được là chính mình. Du lịch ngày nay không còn là câu chuyện “làm cho có”, mà là cách để buôn làng tự kể câu chuyện văn hoá của mình. Chính việc lấy bản sắc văn hoá Ê Đê làm nền tảng đã giúp buôn vươn lên khá giả, bình yên và hạnh phúc.“Trong buôn, hằng tháng đều có chương trình âm nhạc miễn phí phục vụ khách du lịch. Những sản phẩm, đặc biệt là ẩm thực và âm nhạc, phải thay đổi để hấp dẫn hơn.”.

Cùng với Buôn Ako Dhông, nhiều buôn làng khác của Đắk Lắk cũng đang lựa chọn con đường phát triển dựa trên nền tảng lấy văn hoá làm trụ cột. Ở buôn Chuah, xã Krông Ana, thường xuyên bắt gặp cảnh những chiếc xe công nông chở các đoàn du khách nước ngoài lắc lư theo con đường đất đỏ từ buôn lên rẫy. Người Ê Đê ở đây gọi vui đó là những chiếc xe mui trần Ê Đê – một cách nói dí dỏm nhưng đầy tự tin. Buôn làng không “trình diễn”, mà đón khách bằng chính nhịp sống thường ngày của mình.

Chị H’Đor Ênuôl, người buôn Chuah, vẫn dệt thổ cẩm bên hiên nhà sàn, vẫn địu con theo chồng lên rẫy, vẫn nấu những bữa cơm lá mì – cà đắng quen thuộc và đón du khách đến trải nghiệm một cách tự nhiên, niềm nở. Chị nhận ra, du khách đến buôn không phải để xem một “bảo tàng sống”, mà để hiểu cách cộng đồng đang tiếp nối truyền thống trong đời sống hôm nay. Chính sự “sống thật” ấy khiến chị và bà con trong buôn thêm hãnh diện, hạnh phúc vì văn hoá của mình không bị bỏ lại phía sau sự phát triển.“Tiếp đón khách nước ngoài thì mình thấy đơn giản thôi, cứ sống thật, làm thật để du khách trải nghiệm chân thật đời sống văn hoá và sản xuất của mình. Mình cảm thấy hạnh phúc khi được sống và làm việc như thế”.

Ở nhiều buôn làng của Đắk Lắk, dù nhịp sống đã đổi thay, gia đình và cộng đồng vẫn là trụ cột của hạnh phúc. Người cha dạy con đánh chiêng không chỉ để giữ nghề, mà để giữ sợi dây gắn kết giữa các thế hệ. Ông Y Duyệt Niê, ở buôn Phơng, xã Ea Tul, cho rằng, điều quan trọng là cách gia đình và buôn làng tự trao truyền cho nhau những giá trị cốt lõi của văn hoá dân tộc. Với ông, dạy con cháu đánh chiêng không chỉ là bảo tồn văn hoá Ê Đê, mà còn là cách nuôi dưỡng yêu thương, sự gắn bó trong gia đình và cộng đồng.“Gia đình luôn chia sẻ niềm vui, niềm hạnh phúc với con cái. Khi có thời gian rảnh, tôi dạy con cháu đánh chiêng đồng, chiêng tre, để các cháu hiểu và trân trọng giá trị truyền thống của người Ê Đê”.

Thực tiễn từ các buôn làng cho thấy, nếu chỉ chạy theo tăng trưởng kinh tế mà thiếu trụ cột văn hoá, sự phát triển sẽ trở nên mong manh. Ngược lại, khi văn hoá được đặt ở vị trí trung tâm, kinh tế trở thành công cụ nâng đỡ đời sống tinh thần. Du lịch cộng đồng, bảo tồn cồng chiêng, gìn giữ nghề truyền thống không chỉ tạo sinh kế, mà còn tạo sự gắn kết xã hội và nuôi dưỡng hạnh phúc bền vững. Đó cũng là hướng đi mà xã Hoà Phú, tỉnh Đắk Lắk đang lựa chọn cho giai đoạn phát triển mới. Ông Đỗ Xuân Hiếu, Phó Chủ tịch UBND xã Hoà Phú, cho biết:“Xã Hoà Phú có 6 buôn đồng bào Ê Đê sinh sống, vẫn bảo tồn được nhiều giá trị văn hoá truyền thống đặc sắc. Đây không chỉ là tài sản văn hoá quý giá, mà còn là nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch cộng đồng và gìn giữ không gian văn hoá Ê Đê trong bối cảnh hội nhập”.

Ở các buôn làng Ê Đê của Đắk Lắk hôm nay, hạnh phúc không chỉ được đo bằng thu nhập hay tiện nghi vật chất, mà bằng sự tự hào khi tiếng cồng, tiếng chiêng vẫn ngân vang, khi văn hoá được sống, được trao truyền và được làm mới mỗi ngày. Giữa đại ngàn, những buôn làng ấy đang lặng lẽ chứng minh một điều giản dị mà bền vững: phát triển sẽ có chiều sâu và gốc rễ khi được dẫn dắt bởi văn hoá, và hạnh phúc của con người chính là thước đo giá trị nhất của sự phát triển./.