Bêl đhr’năng cr’pân ơy dưr vaih bấc chu, bhiệc xăl rau ơy loih đhị uh zêệ ch’na lâng đươi dua ch’na pr’dzăm vaih năc rau k’rang pa ghit đoọng zư tệêm ngăn đhị zập g’luh cha cha

Đhị zập vel bhươl, zr’lụ đhanuôr ặt coh da ding ca coong Phước Năng, Phước Thành, Khâm Đức, thành phố Đà Nẵng (chr’hoong Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam ty), bh’rợ pa họp đhanuôr năc ta luôn bơơn ta bhrợ coh tuần hay. Xa nay pa ghit: K’đươi, t’pâh đhanuôr lơi pr’dzăm a xiu chép pa chúa – rau pr’dzăm ơy loih ha dợ vaih đhr’năng bấc rau căh pr’đoọng. N’đhơ ơy vaih đhr’năng ma nưih chêệt bil, vêy ngai bơơn ta trôông pa dưah ma mông, ha dợ bấc đhanuôr căh ơy tin a xiu pa chúa choom vaih độc, ng’bọol. Amoó Hồ Thị Trang, ặt vel 2, chr’val Phước Năng đoọng năl, bấc ngai năc căh tin đăh a xiu pa chúa năc choom bọol độc.

“Công an chr’val lâng cán bộ y tế tước vel xay moon, acu vêy ting pâh xơợng lâng ơy năl xa nay nâu. Acu cung dzoọng zước ting prá xay, k’đươi moon đhanuôr oọ dzợ padzăm a xiu chép pa chúa. Acu moon cơnh đêêc, ha dợ căh năl đhanuôr vêy xơợng căh, vêy lơi pr’dzăm năc đoo căh. Cơnh c’la cu năc 2 c’moo hay căh pân đươi dzợ, ca pân bọol”.

Bấc đhanuôr Giẻ Triêng moon, a xiu ma mông coh đác nha nhự năc choom vaih độc, ha dợ a xiu bơơn tơợ k’ruung đác tự nhiên năc doọ bọol, n’đhơ lalăm đêêc ơy bấc ngai bọol bơơn ngành y tế moon năc crêê tước pr’dzăm nâu. Ha dợ đhr’năng lalua coh cr’chăl đăn đâu năc lalay. Dzợ vêy ngai moọt viện pa dưah tơợ bêl pa dzăm a xiu pa chúa – tơợ ca ay a’cọ, vir moh mắt, k’tặ tước căh mặ p’hơơm. Pr’dzăm ơy loih lâng zập pr’loọng đong nâu kêi năc vaih rau tu âng pazêng g’luh đơơng cấp cứu.

Cơnh đhị chr’val Phước Năng, t’mêê đâu bhlầng 1 cha năc moọt viện pa dưah lâng đhr’năng hêch lêy năc bọol ch’na đh’năh. Lalăm đêêc, t’ngay 9/3, cung đhị đâu ơy 5 ch’năc mọot viện; vêy ngai căh năl ma nưih xrang, p’hơơm đươi lâng máy. Bác sĩ moon năc zêng bọol độc Botulinum – muy rau độc ngân pa bhlầng, buôn bhrợ liệt lêệ la, căh mặ p’hơơm ha dang căh đâh pa dưah.

Moon cơnh lơơng, xay moon năc ơy bấc chu, bấc cơnh ha dợ đoọng xăl rau ơy loih coh pr’ặt tr’mông âng đhanuôr năc căh vêy buôn. T’cooh Lê Viết Thắng, Chủ tịch UBND chr’val Phước Năng đoọng năl:

“UBND chr’val bhrợ t’vaih 10 tổ pa bhrợ đhị 10 vel đoọng xay moon, t’pâh đhanuôr oọ k’rong đơc, oọ zêệ bhrợ lâng cha, pa dzăm rau ch’na pa chúa dzợ. Đh’rưah năc k’đươi moon đhanuôr lơi lưch đợ pr’dzăm pa chúa căh tệêm ngăn ch’na đh’năh; pa choom đhanuôr cha chệên âm pưih đoọng k’rang c’rơ tr’mông c’la đay lâng ma nưih đong. UBND chr’val k’dua zập pr’loọn đong ký gr’hoọt lâng chính quyền vel đong nắc ting xơợng bhrợ xa nay ơy xay moon, k’đươi t’pâh”.

Năc coh m’pâng c’xêê hay, chr’val Phước Năng ơy bơơn năl tước 6 cha nắc bọol độc ngân pa bhlầng. Apêê vel đong lơơng cơnh Phước Thành, Khâm Đức cung ặt zâng lâng đhr’năng cr’pân tơợ pr’dzăm a xiu pa chúa - rau pr’dzăm “ơy loih ha dợ căh tệêm ngăn”. T’cooh Hồ Công Điểm, Chủ tịch UBND chr’val Khâm Đức đoọng năl: chr’val xoọc t’bhlầng cha mêệt lêy, ha dợ đoọng ha đhanuôr lalua năl xăl rau ơy loih năc đoo rau căh vêy buôn.

“Pa chô kinh nghiệm tơợ bấc ngai bọol tu pa dzăm a xiu pa chúa đhị vel đong chr’hoong Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam ty, ơy dưr vaih tơợ pazêng c’moo lalăm lâng pazêng cr’chăl đăn đâu, chr’val ơy pa căh xa nay, đh’rưah năc t’bhlầng xay moon đoọng ha đhanuôr năl rau căh liêm choom, rau cr’pân crêê tước a xiu pa chúa nâu; đh’rưah năc xay moon ghit tước zập vel bhươl ơy dưr vaih đhr’năng nâu năc pa dưr dal c’năl moon pa rơơt”.

Đhr’năng cr’pân căh muy ặt đhị bha ar dzợ. C’moo 2023, đhị Phước Sơn (Quảng Nam ty) ơy bơơn năl 10 cha năc bọol độc Botulinum tu a xiu pa chúa, coh đêêc 1 cha nắc căh dzợ ma mông, bấc ngai lơơng p’hơơm lâng máy. Tơợ tơợp c’xêê 3/2026 tước nâu kêi, đhị chr’val Phước Năng (TP. Đà Nẵng) năc bơơn năl 5 cha năc bọol độc lâng 1 cha nắc hếch lêy crêê độc Botulinum. Pr’đoọng bhlầng apêê boọl ơy pa chô c’rơ tệêm ngăn, ha dợ đợ nâu đoọng lêy nắc đhr’năng ặt vaih cớ lâng đhơ đhơ ngai cung choom boọl.

Rau pa ghit đhị đâu, za nươu pa dưah độc Botulinum lalâh bấc zên, zập tọ tước k’ha riêng ức đồng lâng pr’hắt bhlầng, m’bứi cơ sở y tế ha âu đơc. Lalăm ahay, muy tọ za nươu năc lêy k’rong tơợ bệnh viện ga măc coh k’tiếc k’ruung hêê lâng năc k’đươi tơợ Tổ chức Y tế bha lang k’tiếc (WHO) pa đâh zooi đoọng. Prá cơnh lâng năc bêl ơy bọol độc căh muy zâng lâng đhr’năng chêệt bil năc dzợ t’tun lâng cr’chăl dưr lướt đâh bhlầng, zên prặ lâng zêng rau pr’đoọng dzợ.

Ting cơnh ngành y tế, độc tố Botulinum năc muy coh pazêng độc tố thần kinh k’rơ bhlầng tu vi khuẩn Clostridium botulinum dưr vaih, buôn bhrợ liệt lêệ la, căh mặt p’hơơm lâng bhrợ cr’pân tước đhr’năng chêệt bil ha dang căh đâh pa dưah. Rau vi khuẩn nâu dưr vaih coh môi trường căh zập oxy, tu cơnh đêêc nắc leh vaih coh zập ch’na pr’dzăm pa chúa ha dợ căh tệêm ngăn.

T’cooh Nguyễn Tấn Hải, Phó Giám đốc Sở Y tế TP. Đà Nẵng đoọng năl, Sở ơy bhrợ t’vaih c’bhuh cha mêệt lêy, trực tiếp pa bhrợ  lâng zập chr’val Phước Năng, Phước Chánh; đh’rưa k’đươi t’bhlầng xay moon ting xa nay “lướt zập đong, cha mêệt ting cha năc ma nưih”. Jưah lâng đêêc, ngành y tế cung pa choom đhanuôr quy trình zêệ bhrợ têệm ngăn, pa bhlầng nắc cơnh pa sạch loom luônh a xiu – đhị vi khuẩn buôn dưr vaih, đoọng pa xiêr đhr’năng bọol độc.

“Sở Y tế thành phố Đà Nẵng k’đươi Trung tâm cha mêệt lêy cr’ay cr’naanh (CDC) bhrợ xa nay xay moon, zập zập clip buôn lêy, đâh năl lâng t’vaih poster pa căh ghit rau choom lâng rau căh choom bêl âm cha căh cợ zêệ bhrợ pr’dzăm lâng a xiu pa chúa. Đăh bh’rợ pa dưah lâng cha groong, azi k’đươi cơ sở y tế pa dưr dal c’năl pa ghit, đâh bơơn năl zập ngai hếch lêy năc bọol ch’na đoọng đâh pa dưah lâng pa gluh độc tơợ a chắc. Đh’rưah năc k’đươi Bộ Y tế k’rong đơc bơr pêê rau za nươu pa dưah độc (tu nâu đoo năc za nươt pr’hăt pr’hiêl) đhị grăng za nươu âng k’tiếc k’ruung, đoọng đơơng đâh tước cơ sở bêl leh vaih đhr’năng cr’ay”.

N’đhơ c’bhuh chức năng ơy moọt bhrợ, tơợ cha mêệt lêy, tước pa ghit bhiệc xay moon, t’pâh k’dua, ha dợ rau quyết định năc cung đhanuôr – ma nưih pân xăl cr’nọo, lơi zêệ bhrợ rau chr’na ặt vaih rau căh pr’đoọng, chơih pay rau ch’na pr’dzăm tệêm ngăn đoọng ha ma nưih đong đay cha.

Zư lêy chr’năp văn hóa ch’na đh’năh năc rau liêm choom, ha dợ zư lêy c’rơ tr’mông năc rau chr’năp lâh, đoọng g’luh cha cha âng đhanuôr đhị da ding ca coong bơơn bhui har, tệêm ngăn, doọ rau chấc k’rang./.

ĐỂ BỮA CƠM VÙNG CAO LÀ NƠI SUM VẦY, KHÔNG PHẢI NỖI LO

Nhiều vụ ngộ độc Botulinum do ăn cá ủ chua liên tiếp xảy ra tại vùng cao Đà Nẵng đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về một món ăn truyền thống quen thuộc. Khi nguy cơ đã lặp lại nhiều lần, việc thay đổi thói quen chế biến và sử dụng thực phẩm trở nên cấp thiết để bảo vệ an toàn cho mỗi bữa cơm

Ở các thôn, khu dân cư vùng cao Phước Năng, Phước Thành, Khâm Đức, thành phố Đà Nẵng (huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam cũ), những cuộc họp dân vẫn diễn ra đều đặn trong tuần qua. Nội dung trọng tâm: Vận động bà con từ bỏ món cá chép ủ chua – món ăn quen thuộc nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Dù  từng có người tử vong, có người được cứu chữa, nhưng không ít người dân vẫn chưa tin cá ủ chua có thể gây ngộ độc. Chị Hồ Thị Trang, ở thôn 2, xã Phước Năng cho biết, nhiều người vẫn chưa tin ăn cá ủ chua có thể gây ngộ độc.

“Công an xã và cán bộ y tế đến tận thôn tuyên truyền, mình có dự và nắm bắt rõ thông tin. Mình cũng đứng lên ý kiến và khuyên bà con đừng ăn món cá chép ủ chua nữa. Mình nói ý kiến cá nhân nhưng không biết rồi bà con có bỏ món này được không. Riêng bản thân mình thì 2 năm qua không dám ăn món này nữa vì mình rất sợ bản thân mình và gia đình bị ngộ độc”.

Nhiều người dân Giẻ Triêng vẫn cho rằng chỉ cá sống trong môi trường ô nhiễm mới gây ngộ độc, còn cá bắt từ suối, khe tự nhiên thì sẽ không gây hại, dù trước đó đã ghi nhận không ít trường hợp ngộ độc được ngành y tế xác định liên quan đến món ăn này. Nhưng thực tế mấy ngày qua lại khác. Vẫn có người phải nhập viện sau khi ăn cá ủ chua – từ đau đầu, chóng mặt, nôn ói đến suy hô hấp. Món ăn gắn với bếp lửa gia đình giờ lại thành nguyên nhân của những ca cấp cứu.

Riêng tại xã Phước Năng, mới nhất có 1 người nhập viện với các triệu chứng nghi ngộ độc. Trước đó, ngày 9/3, cũng tại đây đã có 5 người vào viện; có trường hợp hôn mê, phải thở máy, hồi sức tích cực. Bác sĩ nhận định đều nghi do độc tố Botulinum – loại độc cực mạnh, có thể gây liệt cơ, suy hô hấp nếu không xử lý kịp.

Nói cách khác, tuyên truyền thì đủ đường, nói cũng đã nhiều lần, nhưng để thay đổi một thói quen cũ xem ra vẫn không dễ. Ông Lê Viết Thắng, Chủ tịch UBND xã Phước Năng cho hay:

“UBND xã thành lập 10 tổ công tác, tương ứng với 10 thôn trên địa bàn làm nhiệm vụ tuyên truyền, vận động người dân không tích trữ, chế biến và sử dụng các loại thực phẩm ủ chua. Đồng thời, vận động người dân tự nguyện giao nộp các sản phẩm ủ chua không bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm; hướng dẫn bà con thực hiện ăn chín, uống sôi để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình. UBND xã tổ chức ký cam kết giữ các hộ dân với chính quyền địa phương về việc thực hiện các nội dung đã được tuyên truyền, vận động”.

Chỉ trong nửa tháng qua, xã Phước Năng đã ghi nhận 6 ca ngộ độc nặng. Các địa bàn lân cận như Phước Thành, Khâm Đức cũng không nằm ngoài nguy cơ từ những món ủ chua “quen mà không an toàn”. Ông Hồ Công Điểm, Chủ tịch UBND xã Khâm Đức cho biết: xã đang tăng cường kiểm soát, nhưng để người dân thực sự thay đổi thì vẫn là câu chuyện không dễ.

“Rút kinh nghiệm từ nhiều trường hợp ngộ độc do sử dụng cá ủ chua trên địa bàn huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam cũ xảy ra trong các năm trước và cả những trường hợp gần đây, xã đã ban hành nhiều văn bản, đồng thời đẩy mạnh công tác truyền thông, tuyên truyền đến bà con nhân dân về tác hại, mức độ nguy hiểm; đồng thời thông tin cụ thể các địa bàn đã xảy ra tình trạng này để nâng cao cảnh báo”.

Nguy cơ không còn là cảnh báo trên giấy. Năm 2023, tại Phước Sơn (Quảng Nam cũ) đã ghi nhận 10 ca ngộ độc Botulinum do cá ủ chua, trong đó có 1 ca tử vong, nhiều người phải thở máy. Từ đầu tháng 3/2026 đến nay, riêng xã Phước Năng (TP. Đà Nẵng) tiếp tục ghi nhận 5 ca ngộ độc và 1 ca nghi ngộ độc Botulinum. May mắn các bệnh nhân đã ổn định, nhưng con số này cho thấy nguy cơ vẫn đang lặp lại – và không hề “chừa” ai.

Đáng nói, thuốc giải độc Botulinum cực kỳ đắt đỏ, mỗi lọ có giá hàng trăm triệu đồng, lại không phổ biến và rất ít cơ sở y tế dự trữ sẵn. Trước đây, một số lọ thuốc phải gom từ bệnh viện lớn trong nước và phải nhờ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) hỗ trợ khẩn cấp. Nói cách khác, khi đã ngộ độc thì không chỉ đối mặt với nguy cơ tử vong, mà còn là cuộc chạy đua với thời gian, chi phí và cả… sự may mắn.

Theo ngành y tế, độc tố Botulinum là một trong những độc tố thần kinh mạnh nhất do vi khuẩn Clostridium botulinum sinh ra, có thể gây liệt cơ, suy hô hấp và đe dọa tính mạng nếu không được xử trí kịp thời. Loại vi khuẩn này phát triển trong môi trường yếm khí (thiếu oxy), vì vậy dễ xuất hiện trong các thực phẩm ủ, lên men không bảo đảm vệ sinh an toàn.

Ông Nguyễn Tấn Hải, Phó Giám đốc Sở Y tế TP. Đà Nẵng cho hay, Sở đã thành lập đoàn khảo sát, trực tiếp làm việc với các xã Phước Năng, Phước Chánh; đồng thời yêu cầu tăng cường tuyên truyền theo phương châm “đi từng nhà, rà từng đối tượng”. Bên cạnh đó, ngành y tế cũng hướng dẫn người dân quy trình chế biến an toàn, đặc biệt là làm sạch nội tạng cá – nơi vi khuẩn dễ phát triển – nhằm hạn chế tối đa nguy cơ ngộ độc.

 “Sở Y tế thành phố Đà Nẵng yêu cầu  Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) xây dựng các chương trình truyền thông, thực hiện các clip ngắn gọn, dễ hiểu và thiết kế poster nêu rõ những điều nên và không nên khi ăn hoặc chế biến món cá ủ chua. Về công tác điều trị và dự phòng, chúng tôi yêu cầu các cơ sở y tế nâng cao cảnh giác, phát hiện sớm các ca nghi ngờ để kịp thời điều trị tích cực và kích hoạt quy trình giải độc. Đồng thời, đề xuất Bộ Y tế dự trữ một số thuốc giải độc (do đây là loại thuốc rất hiếm) tại kho dự trữ quốc gia, nhằm điều tiết và cung ứng kịp thời cho các cơ sở khi xuất hiện ca bệnh”.

Dù lực lượng chức năng đã vào cuộc, từ kiểm tra, rà soát đến tuyên truyền, vận động, thì điều quyết định vẫn nằm ở chính người dân – dám thay đổi, từ bỏ những cách chế biến tiềm ẩn rủi ro, chọn thực phẩm an toàn hơn cho gia đình và cộng đồng.

Giữ gìn bản sắc ẩm thực là cần, nhưng giữ được sức khỏe mới là điều quan trọng hơn – để bữa cơm vùng cao thực sự là nơi sum vầy, không phải là nỗi lo./.