Nâu kêi, m’ma ha roo bơơn choh bhrợ ting c’lâng hữu cơ đoọng pa dưr pr’ặt tr’mông ha dưr đanh mâng

Pazêng t’ngay đâu, apêê thành viên Hợp tác xã Lúa Mẹ Phan Lâm (HTX), chr’val Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng xoọc pa liêm, bhrợ t’mêê zr’lụ ra pặ pa căh pr’đươi âng HTX. Pr’căn Nguyễn Thị Hoa, thành viên HTX đoọng năl, HTX bơơn ta bhrợ tơợ c’xêê 2/2026, năc tu c’lâng bhlầng 208B c’nặt z’lâh chr’val Phan Sơn xoọc bhrợ, năc zr’lụ ra pặ pa căh pr’đươi căh ơy ta bhrợ. Nâu kêi, c’lâng ơy bhrợ xang, HTX năc pa liêm pa xang zr’lụ pa căh lâng văn phòng âng HTX.

“Acu xơợng bhui har lâng lêy bấc rau chr’năp ooy tinh thần. Tr’nơợp năc tơơm ha roo, năc rau băn tr’mông âng hêê, coh đêêc a zi lâng pazêng ngai bơơn pa chô rau liêm choom nâu năc căh lâh năl ooy tơơm riah âng đoo. Đhơ đhanuôr cung bấc ngai căh dzợ năl tơơm riah âng ha roo nâu. Acu rơơm năc t’tun đâu bấc ngai năl tước chr’năp âng ha roo Mẹ cung cơnh zập pr’đươi lơơng, đoọng tơợ đêêc zập ngai zêng năl ghit lâh chr’năp văn hóa lâng pazêng rau đay xoọc vêy”.

Cơnh lâng đhr’năng tơơm ha roo Mẹ bil pât r’dợ, c’moo 2024, pr’loọng t’cooh Nguyễn Văn Chung, nâu kêi năc Giám đốc Hợp tác xã Lúa Mẹ Phan Lâm năc ơy tơợp choh ha roo Mẹ ting c’lâng hữu cơ tơợ rau zooi kỹ thuật âng Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam. Xoọc tơợp, t’cooh Chung choh coh đhăm bhưah 2ha lâng pa chô bh’nơơn zăng. C’moo 2025, t’cooh Chung t’bhưah k’nặ 5ha đhị zr’lụ vel Phan Lâm ty (Danao Ghe). Cơnh lâng pazêng bh’nơơn ơy bơơn t’cooh Chung ơy t’pâh đhanuôr t’bhưah đhăm choh ha roo Mẹ k’nặ 10ha, zập bh’nơơn pa chô nắc bơơn Hợp tác xã Lúa Mẹ Phan Lâm lâng Công ty TNHH Bách Mộc Global (Công ty Bách Mộc) k’rong câl lưch.

Cơnh lâng đhanuôr Raglai lâng K'ho đhị chr’val Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng, cr’liêng ha roo Mẹ lêy năc đui cơnh “cr’liêng ngọc”. T’cooh Mang Ngọc Văn, ma nưih bấc ngai chăp đhị vel đong đoọng năl, tơợ bấc lang, tước nâu kêi pr’loọng t’cooh năc dzợ choh ha roo Mẹ đui cơnh zư lêy chr’năp liêm tơợ a hay, căh choom lơi.

“Bhiệc HTX bhrợ zr’lụ pa căh lâng k’rong câl zập bh’nơơn ha roo hữu cơ âng vel đong liêm choom bhlầng pa bhlầng nắc ha roo Mẹ. Tu m’ma ha roo Mẹ xoọc ặt đhị đhr’năng bil pât, đhăm choh ting m’bứi, nâu kêi bơơn pa dưr lâng đoọng ha đhanuôr choh cớ, t’ngay Tết cha ha roo t’mêê âng đhanuôr c’moo đâu năc lêy vêy bấc ha roo cha neh lâh, ma nưih pâh cung bấc-bhui har lâh mơ”

T’cooh Lục Hoà, pa căh mặt Công ty Bách Mộc đoọng năl: Bhrợ têng ha rêê đhuôch g’nưm tơợ pleng k’tiếc; Têệm ngăn zập ch’na đh’năh lâng pr’ặt tr’mông đhanuôr zập zêng; Jưah lâng vel đong k’rang pa dưr pr’ặt tr’mông đhanuôr acoon coh. Lâng bêl m’ma ha roo Mẹ dưr liêm nắc Công ty Bách Mộc k’rong pa dưr choh m’ma ha roo lơơng âng vel đong.

“Cr’noọ bh’rợ choh bhrợ âng Bách Mộc năc k’rong m’ma, zên lâng pr’đươi bhrợ têng lâng nắc zooi đăh k’đhơợng lêy bhrợ têng crêê quy trình liêm pr’đơợ hữu cơ. Bêl bhrợ crêê cơnh đêêc nắc đăh công ty vêy zooi k’rong câl lưch bh’nơơn pa chô. Cơnh lâng bhrợ têng âng Bách Mộc xoọc đâu năc pa chô chr’năp lalua đoọng ha đhanuôr. Tr’nơợp apêê doọ đươi za nươu k’rang zư lêy dzợ. Rau bơr nắc doọ k’rang pa dưr bh’nơơn, apêê muy pa ghit lêy bhrợ crêê quy trình năc chơơm ặ. Lâng rau pêê nắc pr’ặt tr’mông âng apêê bơơn tệêm ngăn ha dang bhrợ crêê quy trình”.

T’cooh Mai Hồng Đăng, Chủ tịch UBND chr’val Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng đoọng năl, ha roo Mẹ nắc căh muy rau chr’năp yêm lalay âng vel đong nắc dzợ đơơng pazêng chr’năp ty đanh pa têệt lâng pr’ặt tr’mông ting a bhô dang âng đhanuôr coh đâu.

“Xoọc đâu, ahêê ơy bhrợ t’vaih Hợp tác xã Phan Lâm căh muy choh ha roo Mẹ năc dzợ vêy pr’đươi hữu cơ lơơng. Năc cơnh xoọc đâu vêy choh tơơm va ni, cà ri… Coh cr’chăl tước đâu vel đong năc k’rang pazêng rau pr’đơợ liêm k’rơ âng vel đong, pa  bhlầng nắc đăh bhrợ ha rêê đhuôch”.

Ha roo Mẹ tơợ a hay bơơn lêy nắc “cr’liêng ngọc” âng pleng, pa têệt lâng pr’ặt tr’mông, chr’năp a bhô dang âng đhanuôr da ding ca coong chr’val Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng. Tước đâu cr’liêng ha roo Mẹ -“cr’liêng ngọc” đhị chr’val da ding ca coong Phan Sơn căh muy bhrợ coh vel bhươl ma nưih K'ho, Raglai bêl Tết cha ha roo t’mêê nắc dzợ ting dzung t’mooi tước lâng zập zr’lụ chr’hoong âng k’tiếc k’ruung./.

NÂNG CAO GIÁ TRỊ LÚA MẸ GẮN VỚI GIỮ GÌN BẢN SẮC ĐỒNG BÀO VÙNG CAO PHAN SƠN

Lúa Mẹ là giống lúa truyền thống của đồng bào K’ho, Raglai ở xã vùng cao Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng (khu vực huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận cũ) gắn với đời sống tâm linh của đồng bào từ bao đời nay. Nay giống lúa đã được phục tráng và canh tác theo quy trình hữu cơ để phát triển sinh kế bền vững

Những ngày này, các thành viên Hợp tác xã Lúa Mẹ Phan Lâm (HTX), xã Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng đang chỉnh trang, làm mới khu trưng bày sản phẩm của HTX. Bà Nguyễn Thị Hoa thành viên HTX cho biết, HTX được thành lập từ đầu tháng 2/2026, tuy nhiên do tuyến Quốc lộ 208B đoạn qua xã Phan Sơn còn đang thi công, nên khu trưng bày chưa được xây dựng. Nay đường đã làm xong, HTX bắt tay làm mới, chỉnh trang lại khu trưng bày, văn phòng của HTX.

“Em rất vui mừng và cảm thấy được nhiều những giá trị về tinh thần. Thứ nhất cây lúa, nó là nguồn sống, là “hạt ngọc” của trời, trong khi đó bọn em và những người hưởng thụ nó cũng chưa ai hiểu được rõ về nguồn gốc của nó. Đôi khi kể cả những người nông dân cũng đã bị mai một đi giá trị nguồn gốc từ ngày xưa. Em hy vọng rằng sau này nhiều người biết đến hơn giá trị của cây lúa Mẹ cũng như các sản phẩm khác thuận tự nhiên, để từ đó mọi người có thể hiểu rõ hơn nét văn hóa và những gì mình đang có được”.

Trước nguy cơ cây lúa Mẹ bị mai một, năm 2024, hộ ông Nguyễn Văn Chung, nay là Giám đốc Hợp tác xã Lúa Mẹ Phan Lâm đã bắt tay vào trồng lúa Mẹ theo mô hình canh tác hữu cơ dưới sự hỗ trợ kỹ thuật của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam. Bước đầu, ông Chung canh tác trên diện tích 2ha và cho kết quả khả quan. Năm 2025, ông Chung đã mở rộng diện tích lên gần 5ha ở khu vực làng Phan Lâm cũ (Danao Ghe). Với những kết quả đạt được, ông Chung đã vận động bà con mở rộng diện tích trồng lúa Mẹ lên gần 10ha, sản phẩm làm ra sẽ được Hợp tác xã Lúa Mẹ Phan Lâm và Công ty TNHH Bách Mộc Global (Công ty Bách Mộc) bao tiêu.

Với đồng bào Raglai và K’ho ở xã Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng, hạt lúa mẹ được quý như "hạt ngọc”. Ông Mang Ngọc Văn, già làng uy tín tại địa phương cho biết, qua nhiều đời, đến nay gia đình ông vẫn trồng lúa mẹ như một cách giữ gìn truyền thống, không thể bỏ.

“Việc HTX làm khu trưng bày và bao tiêu sản phẩm hữu cơ của địa phương là quá tốt, nhất là lúa Mẹ. Vì giống lúa Mẹ đang bị mai một, diện tích trồng bị thu hẹp, nay được phục tráng và cho bà con trồng lại, ngày Tết Đầu lúa truyền thống của bà con năm nay chắc chắn sẽ đông vui hơn, nhiều lúa gạo hơn”.

Ông Lục Hoà, đại diện Công ty Bách Mộc cho biết, công ty bao tiêu sản phẩm lúa Mẹ theo 3 tiêu chí cơ bản: Canh tác nông nghiệp thuận tự nhiên; Đảm bảo an ninh lương thực và an sinh xã hội tại chỗ; Cùng với địa phương chăm lo phát triển đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số. Và khi giống lúa Mẹ phát triển tốt thì Công ty Bách Mộc  sẽ đầu tư thêm các giống bản địa khác.

“Mô hình canh tác của Bách Mộc là sẽ đầu tư giống, vốn và vật tư nông nghiệp và sẽ hỗ trợ trong việc quản lý canh tác theo đúng quy trình chuẩn hữu cơ. Khi làm được đúng như vậy rồi thì bên công ty mới hỗ trợ việc thu mua và bao tiêu đầu ra. Với mô hình canh tác của Bách Mộc hiện tại đang mang lại giá trị thật sự cho người nông dân. Thứ nhất họ không phải tiếp xúc với phân thuốc, hóa chất nữa. Thứ hai họ không phải lo làm sao để tối ưu sản lượng, họ chỉ cần làm đúng theo quy trình là được. Và thứ ba cuộc sống của họ sẽ được đảm bảo nếu như làm đúng theo quy trình”.

Ông Mai Hồng Đăng, Chủ tịch UBND xã Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng cho biết, lúa Mẹ không chỉ là đặc sản của địa phương mà còn mang những giá trị truyền thống gắn liền với đời sống tâm linh của đồng bào nơi đây. 

“Hiện nay chúng ta cũng đã thành lập Hợp tác xã Phan Lâm không chỉ chuyên về lúa Mẹ mà còn chuyên về các sản phẩm hữu cơ khác. Ví dụ như hiện nay có mô hình trồng nấm, tiếp theo địa phương cũng có những mô hình ví dụ như trồng cây va ni, cà ri... Trong thời gian tới địa phương cũng sẽ quan tâm những vấn đề thế mạnh của địa phương, đặc biệt là nông nghiệp”.

 Lúa Mẹ từ xa xưa được xem là “hạt ngọc” của trời, gắn liền với đời sống, tâm linh của đồng bào vùng cao xã Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng. Rồi đây, hạt lúa Mẹ - “hạt ngọc” ở xã vùng cao Phan Sơn không chỉ quanh quẩn ở buôn làng bà con K’ho, Raglai trong dịp Tết Đầu lúa cổ truyền mà còn theo chân du khách đến với khắp vùng miền của Tổ quốc./.