Nâu đoo năc rau căh liêm crêê dưr vaih đanh đươnh tơợ bh’rợ p’niên đơơh pay k’diíc k’điêl lâng tr’pay diic điêl coh bhuh xoọng xoọc dưr vaih coh muy bơr bhươl cr’noon da ding k’coong coh tỉnh Điện Biên.

Ra diu ra dzương coh cr’noon Nậm Ngám B, chr’val Pu Nhi, coh đhr’nong đong k’tứi, Giàng A Tình, 20 c’moo, trơ vâng lâng bh’rợ n’looih âng muy cha năc k’conh pa ăt k’coon k’tứi mơ 2 c’moo. Pêê c’moo ahay, bêl mơ 17 c’moo, Giàng A Tình ơy pay k’điêl, vêy pr’loọng đong lalay. Bêl vaih k’coon, bhrợ t’vaih bh’rợ băn par âng mị diic điêl bêl pr’ắt tr’mông dzợ bấc rau zr’năh k’đhap. Căh vêy bh’rợ nhâm mâng, rau bơơn pay pa chô căh mơ ooy, pr’ăt tr’mông âng anhi diic điêl dzợ p’niên bấc bhlâng năc g’nưưm ooy rau zooi đoọng âng pr’loọng đong. Ađhi Giàng A Tình prá xay:“Đơơh pay k’điêl cơnh đâu năc acu lum bâc rau zr’năh k’đhap. Đơơh pay k’điêl năc pa bhlâng zr’năh k’đhap. Bơr diic điêl zi căh ma bh’rợ nhâm mâng, năc dzợ đương g’nưưm rau zooi đoọng âng k’conh k’căn”.

Coh cr’noon Nậm Ngám B, pr’ắt tr’mông âng pr’loọng đong Giàng A Tình năc êêh rau la leh. Tơợ c’moo 2025 tước nâu cơy, đhị chr’val Pu Nhi vêy 7 apêê đơơh pay k’diic k’điêl, coh 3 c’xêê tr’nơơp c’moo đâu năc vêy 2 trường hợp. Bấc bhlâng lâng đhr’năng n’nâu năc ăt mamông đh’rưah căh cậ căh bhrợ bha ar nhăn pay k’diic k’điêl, bhrợ ha bh’rợ n’năl đhr’năng lâng xay truih, p’too pa choom đhị vel đong lum bấc rau zr’năh k’đhap. Anoo Giàng A Hạ, Trưởng cr’noon Nậm Ngám B, chr’val Pu Nhi, tỉnh Điện Biên prá xay:“Coh cr’noon năc đợ apêê diic điêl đơơh pay k’diic k’điêl n’năc năc lum bấc bâc rau zr’năh k’đhap coh pr’ăt tr’môngh, pa bhlâng năc kinh tế pr’loong đong, bh’rợ băn par k’coon”.

Ting cơnh ch’mêệt lêy, tơợ c’moo 2015 tước nâu cơy, Điện Biên vêy lâh 41.800 anhi diic điêl tr’pay, coh đêêc vêy 6.176 apêê dơơh pay diic điêl, pay mơ 14,77% 51 apêê tr’pay coh bhuh xoọng. Đhr’năng dưr vaih k’rơ coh apêê đhanuôr acoon coh, coh đêêc vêy manuyh Mông, lâng đợ c’moo pay k’diic k’điêl tơợ 15 tước 17 c’moo lâng pân đil lâng 16 tước 19 c’moo lâng pân juyh. Coh x’rịa âng pazêng acoon số n’năc năc đợ rau căh liêm crêê dưr vaih đanh đươnh. Bấc apêê ađhi ma lơi học; bh’rợ achăc vêy k’đhap, n’niên k’coon coh cr’chăl dzợ p’niên k’tứi  năc bhrợ t’vaih rau căh liêm crêê ooy c’rơ âng ađoo k’coon lâng ađoo k’căn. Bêl căh vêy c’năl, căh ma bh’rợ tr’nêng, căh n’năl cơnh bhrợ cha, pazêng pr’loọng đong t’mêê pay k’diic k’điêl xoọc dưr vaih ooy đhr’năng ha ul đharứt lâng dưr đharựt cớ.

Bấc apêê ađhi pân đil t’mêê mơ 16 c’moo, đợ c’moo n’nâu năc bâc apêê pr’zớc dzợ bơơn tước ooy trường năc apêê ađhi ơy vêy k’coon. Đhị cr’noon Mường Mươn, chr’val Mường Pồn, ađhi Lò Ngọc Hân pr’ăt tr’mông zr’năh k’đhap pa bhlâng bêl k’conh căh dzợ, k’căn năc lướt bhrợ cha ooy ch’ngai, ắt mamông đh’rưah lâng da dếch tơợ bêl k’tứi. Pr’ăt tr’mông âng pr’loọng đong zr’năh k’đhap năc bh’rợ học âng đoo công ta lơi. Căh dzợ lướt học, căh vêy bh’rợ tr’nêng nhâm mâng, Lò Ngọc Hân vêy ch’roonh, vêy k’coon lâng pay k’diíc. Lò Ngọc Hân n’jưah bhrợ ruộng, n’jưah pa choom bh’rợ cắt xóc đoọng ta bơơn p’xoọng rau bơơn pay pa chô. Tước nâu cơy, pr’ắt tr’m ông âng bơr anhi coon k’căn dzợ đương g’nưưm rau zooi đoọng âng pr’loọng đong. Xay truih ooy bh’rợ đơơh pay k’diic âng c’la đay, Hân xay truih bhriêl bhlâng ngoọ cơnh p’niên k’tứi t’mêê pậ banh:“Bêl ơy tr’kiêng năc vêy achăc k’đhap, xang n’năc năc pay k’diic. Tu lướt học công căh lâh choom năc vêy cr’noọ căh dzợ kiêng lướt học. Nâu cơy ng’học cớ năc pr’loọng đong zi căh n’năl tơợ ta bơơn zên. Acu ăt đh’rưah lâng da dếch tơợ dzợ k’tứi năc pr’ắt tr’mông lum bâc rau zr’năh k’đhap. K’conh đơơh căh dzợ, k’căn năc ơy lươt ooy Trung Quốc”.

Cắh dzợ học tập, căh vêy ma bh’rợ nhâm mâng, xang n’năc vêy k’diíc k’điêl bêl căh ơy zập c’moo bhrợ ha pr’ắt tr’mông ooy ha y chroo âng pazêng pr’loọng đong apêê p’niên cơnh Hân năc dưr zr’năh k’đhap lâh mơ. P’căn Mào Thị Hậu, Dân số viên, Trạm Y tế chr’val Mường Pồn, tỉnh Điện Biên prá xay: Coh pazêng bhươl cr’noon da ding k’coong chr’val Mường Pồn, đhr’năng p’niên đơơh pay k’diic, k’điêl năc dzợ vêy u vaih coh zập c’moo. Hân đhơ ơy vêy cán bộ y tế, dân số lâng pazêng đoàn thể ta luôn tước xay truih, p’too pa choom zập pr’loọng đong, năc, bh’rợ tr’xăl ooy cr’noọ âng đhanuôr dzợ bấc rau zr’năh k’đhap:“1 c’moo năc vêy muy bơr ca, bấc bhlâng năc apêê manuyh acoon coh. Tu apêê đoo căh tộ lướt học căh cậ lơi học năc công t’đui ooy đhr’năng pr’ắt tr’mông. Ba bi cơnh năc k’conh căh cậ k’căn lâh tr’lơi, ăt đh’rưah lâng pa bhươp, da dích năc căh dzợ lướt học, tu lướt học năc công căh vêy ngai zooi đoọng. Pazêng cán bộ y tế ta luôn lướt xay truih, p’too, pa choom, năc công dzợ n’leh vaih tu c’năl âng đhanuôr căh lâh liêm choom. Ađoo pân đil vêy k’coon năc dzợ p’niên bhlâng, a’chăc a’dzân âng apêê đoo công căh ơy pậ banh liêm mâng, vaih k’coon năc công căh n’năl cơnh băn par, bấc bhlâng năc apêê đoo đươi ooy pa bhướp da dích”.

Pazêng xa nay truih tơợ cơ sở đoọng lêy, p’niên đơợ pay k’diic k’điêl căh muy u vaih tơợ j’niêng cr’bưn căh cậ tơợ c’năl căh lâh liêm choom. Lâh n’năc năc đhr’năng âng pr’ăt tr’mông âng pr’loọng đong, đhr’năng lơi học, căh ngai pa choom ooy bh’rợ tr’nêng lâng căh ma bh’rợ. Bêl muy cha năc p’niên căh dzợ tước ooy trường, căh vêy bh’rợ tr’nêng lâng căh vêy cr’noọ bh’rợ ghít liêm, bh’rợ đơơh pay k’diic k’điêl năc dưr vaih bh’rợ ba buôn lâh mơ. Anoo Sùng A Chứ, Bí thư Đoàn chr’val Pu Nhi, tỉnh Điện Biên prá xay: Muy bơr pr’loọng đong dzợ vêy cr’noọ k’coon ch’chau đơơh pay k’diic k’điêl năc vêy p’xoọng manuyh chô pa bhrợ. Ha dzợ bấc, bấc apêê diic điêl căh ma nhăn bha ar bha tơ xay moon tr’pay diic điêl năc bhrợ ha bh’rợ k’đhơợng lêy, n’năl cơnh đhr’năng pr’ăt tr’mông lum bấc rau zr’năh k’đhap:“Xoọc đâu đhr’năng p’niên đơơh pay k’diic k’điêl lâng tr’pay diic điêl coh vel đong dzợ vaih bấc, cơnh cr’noọ xa nay âng manuyh acoon coh năc kiêng k’coon ch’chau đơơh pay k’diic k’điêl đoọng vêy manuyh pa bhrợ. Muy bơr anhi diic điêl tr’pay năc căh lướt bhrợ bha ar xay moon tr’pay diic điêl, năc bhrợ ha bh’rợ n’năl cơnh đhr’năng bh’rợ coh vel đong lum bấc rau zr’năh k’đhap”.

P’niên đơơh pay k’diic k’điêl năc rau k’rang bhlâng coh pazêng bhươl cr’noon da ding k’coong âng Điện Biên, bêl pazêng p’niên căh loon pậ banh năc ơy dưr vaih manuyh k’conh k’căn  âng muy pr’loọng đong. Dưr vaih đhr’năng đơơh pay k’diic k’điêl năc tu cr’chăl học hành căh liêm choom, bh’rợ bhrợ cha lum zr’năh k’đhap lâng pr’ắt tr’mông ha y chroo dzợ bấc rau căh nhâm mâng. Đoọng rau k’rang n’năc doọ dzợ dưr vaih cớ coh lang t’tun năc ng’zooi p’niên k’tứi bơơn học hành, đha đhâm c’mor vêy ma bh’rợ tr’nêng, vêy bh’rợ tr’nêng lâng vêy bơơn pa dưr pr’ăt tr’mông âng đay. Tu apêê đha đhâm c’mor bơơn ma pa dưr pr’ăt tr’mông âng đay năc apêê đoo doọ đơơh pay k’diic k’điêl cơnh năc muy bh’rợ bha lâng./.

TẢO HÔN LÀ NỖI LO NHỨC NHỐI Ở VÙNG CAO ĐIỆN BIÊN

Những đứa trẻ 15-17 tuổi chưa kịp trưởng thành đã trở thành vợ, thành chồng, rồi làm cha, làm mẹ. Cuộc hôn nhân sớm làm những giấc mơ học hành dang dở, thiếu việc làm, gánh nặng kinh tế và nhiều hệ lụy đối với sức khỏe, chất lượng cuộc sống. Đây là hệ lụy kéo dài của tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống đang diễn ra ở một số bản vùng cao tỉnh Điện Biên. 

Buổi sáng ở bản Nậm Ngám B, xã Pu Nhi, trong căn nhà nhỏ, Giàng A Tình, 20 tuổi, tất bật với những công việc quen thuộc của một người cha chăm sóc đứa con trai mới 2 tuổi. Ba năm trước, khi mới 17 tuổi, Giàng A Tình đã lấy vợ, có một gia đình riêng. Khi đứa con ra đời, kéo theo những trách nhiệm của cả hai vợ chồng chưa có đủ điều kiện để đảm đương. Không có việc làm ổn định, thu nhập bấp bênh, cuộc sống của vợ chồng trẻ chủ yếu dựa vào sự hỗ trợ của gia đình. Em Giàng A Tình chia sẻ:“Lập gia đình sớm như thế này bọn em thực sự gặp rất nhiều khó khăn. Lấy sớm cũng cực kỳ vất vả. Cả 2 vợ chồng không có công việc ổn định, vẫn phải trông chờ vào ông bà giúp đỡ”.

Ở bản Nậm Ngám B, hoàn cảnh gia đình Giàng A Tình không phải trường hợp duy nhất. Từ năm 2025 đến nay, tại xã Pu Nhi có 7 trường hợp tảo hôn, riêng 3 tháng đầu năm nay có 2 trường hợp. Phần lớn các trường hợp này chung sống với nhau trước hoặc không đăng ký kết hôn, khiến việc nắm bắt tình hình và tuyên truyền, vận động tại cơ sở gặp không ít khó khăn. Anh Giàng A Hạ, Trưởng bản Nậm Ngám B, xã Pu Nhi, tỉnh Điện Biên cho biết:"Trong bản thì những cái đôi mà kết hôm sớm ấy thì cuộc sống rất khó khăn về nhiều vấn đề, nhất là vấn về kinh tế, về chăm sóc con cái”.

Theo thống kê, từ năm 2015 đến nay, Điện Biên có hơn 41.800 cặp kết hôn, trong đó có 6.176 cặp tảo hôn, chiếm 14,77%; 51 cặp hôn nhân cận huyết thống. Tình trạng này tập trung chủ yếu trong đồng bào dân tộc Mông, với độ tuổi kết hôn phổ biến chỉ từ 15 đến 17 tuổi đối với nữ và 16 đến 19 tuổi đối với nam. Đằng sau những con số ấy là những hệ lụy kéo dài. Nhiều em phải bỏ học giữa chừng; việc mang thai, sinh con ở tuổi vị thành niên làm gia tăng nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe bà mẹ và trẻ em. Khi thiếu kiến thức, thiếu nghề nghiệp, thiếu sinh kế, những gia đình trẻ càng dễ rơi vào vòng luẩn quẩn đói nghèo, tái nghèo.

Nhiều trẻ em gái lấy chồng khi mới 16 tuổi, ở độ tuổi này nhiều bạn bè vẫn còn đến trường thì các em đã trở thành mẹ. Tại bản Mường Mươn, xã Mường Pồn, em Lò Ngọc Hân Bố hoàn cảnh khó khăn bố mất sớm, mẹ đi làm xa, sống với bà từ nhỏ. Hoàn cảnh gia đình thiếu thốn khiến việc học của em cũng dang dở theo. Không còn đi học, cũng chưa có ngh

ề nghiệp ổn định, Lò Ngọc Hân yêu đương, có con và lấy chồng. Lò Ngọc Hân vừa làm ruộng, vừa học nghề cắt tóc để kiếm thêm thu nhập. Đến nay, cuộc sống của hai mẹ con vẫn cần sự hỗ trợ của gia đình. Kể về quyết định lấy chồng của bản thân, Hân chia sẻ câu chuyện đến rất tự nhiên như đứa trẻ mới lớn:“Kiểu yêu nhau xong là có em bé, xong là lấy thôi ạ. Tại vì học cũng không biết nhiều nên cũng nghĩ là không muốn học nữa. Bây giờ học lại thì nhà không có điều kiện. Em thì ở cùng bà từ bé nên cuộc sống cũng khó khăn. Bố thì mất sớm, mẹ thì đi sang bên Trung Quốc rồi”.

Từ bỏ học tập, không có nghề nghiệp ổn định, rồi bước vào hôn nhân khi chưa đủ tuổi khiến tương lai của những gia đình trẻ như Hân trở nên chật vật hơn. Bà Mào Thị Hậu, Dân số viên, Trạm Y tế xã Mường Pồn, tỉnh Điện Biên cho biết: Ở các bản vùng cao xã Mường Pồn, tình trạng tảo hôn vẫn xảy ra hàng năm. Mặc dù cán bộ y tế, dân số và các đoàn thể thường xuyên đến từng hộ gia đình tuyên truyền, vận động, tuy nhiên, việc thay đổi nhận thức của người dân vẫn còn nhiều khó khăn.“1 năm thì cũng có vài ca, chủ yếu rơi vào những dân tộc thiểu số. Bởi vì các cháu không đi học hoặc bỏ học thì cũng phụ thuộc vào tùy hoàn cảnh gia đình. Ví dụ bố hoặc mẹ bỏ nhau, ở với ông với bà thì không đi học nữa, bởi vì đi học thì cũng chẳng có ai chu cấp cho. Các cán bộ y tế khác cũng thường xuyên đi tuyên truyền, vận động, nhưng vẫn xảy ra do dân trí vẫn còn hạn chế. Bản thân người mẹ còn quá trẻ, các cháu chưa phát triển hoàn thiện hết thể chất, đẻ con ra cũng sẽ không biết chăm sóc con mình như thế nào thì các cháu toàn dựa vào ông, vào bà”.

Những chia sẻ thực tế từ cơ sở cho thấy, tảo hôn không chỉ bắt nguồn từ tập quán hay sự hạn chế về nhận thức. Đằng sau đó còn là hoàn cảnh gia đình, tình trạng bỏ học, thiếu định hướng nghề nghiệp và việc làm. Khi một đứa trẻ không còn đến trường, không có nghề nghiệp và trước mắt chưa nhìn thấy một hướng đi rõ ràng, việc lập gia đình sớm đôi khi trở thành lựa chọn dễ dàng. Anh Sùng A Chứ, Bí thư Đoàn xã Pu Nhi, tỉnh Điện Biên chia sẻ: Một số gia đình còn quan niệm con cái kết hôn sớm sẽ có thêm người lao động. Trong khi đó, những trường hợp không đăng ký kết hôn khiến việc quản lý, nắm bắt tình hình càng khó khăn:“Hiện nay vấn đề tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống ở trên địa bàn gặp nhiều khó khăn như là về cái tư tưởng của người dân tộc thì muốn cho con cái kết hôn sớm để có người lao động. Một số cặp vợ chồng lấy nhau thì lại không đi đăng ký kết hôn dẫn đến vấn đề nắm bắt tình hình ở cơ sở rất khó khăn”.

Tảo hôn vẫn là nỗi lo ở những bản vùng cao Điện Biên, khi những người trẻ chưa kịp trưởng thành đã phải gánh trên vai trách nhiệm của một gia đình. Phía sau mỗi cuộc hôn nhân sớm là những năm tháng học hành dang dở, những mưu sinh nhọc nhằn và cả tương lai còn nhiều bấp bênh. Để nỗi lo ấy không tiếp tục lặp lại qua những thế hệ, cần bắt đầu từ việc giúp trẻ em được học tập, thanh niên có nghề nghiệp, có việc làm và có cơ hội lựa chọn cuộc sống của mình. Bởi khi người trẻ có một tương lai để lựa chọn, họ sẽ không phải vội vàng tìm đến hôn nhân như một lối đi duy nhất./.