Đhị chr’hoong da ding k’coong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam, xa nay ooy ađoo pân juyh manuyh Cơ Tu A Lăng Blong nhăn pa chô jập bêl mị diic điêl nhi đoo gluh ooy Toà xay moon tr’lơi năc dzợ vêy bấc manuyh prá xay. Vêy cơnh cậ, bấc apêê diic điêl Cơ Tu n’lơơng tr’zai moon tu pr’loọng đong ađoo pân juyh t’bhlâng nhăn pay pa chô jập ơy ta đoọng bêl bhrợ bhiệc bhan vêy ta nhăn năc pr’loọng đong ađoo pân đil căh tộ pa chô. T’cooh bhươl Bhơ Nướch Buh, manuyh Cơ Tu coh cr’noon A Rui, chr’val Dang, chr’hoong Tây Giang prá xay, lâh đợ j’niêng nhăn jập, nhăn cr’van, đhị vel đong vêy bêl dưr vaih p’niên nhuum đâh pay k’diíc k’điêl, bhuôih cái bêl jeh k’ăy, pr’loọng đong đoo bêl vêy bhiệc bhan năc ộm cha, bol bhló… Đợ pr’loọng đong hân đoo vêy đợ bh’rợ căh liêm choom n’năc, t’cooh bhươl Bhơ Nướch Buh năc tước xay moon, p’too pa choom, ta đang k’dua đhanuôr lơi j’niêng cr’bưn căh liêm crêê. T’cooh bhươl Bhơ Nướch Buh xay truih: c’la đoo ta luôn ta nih đha nâng xay bhrợ xa nay bh’rợ ta đang moon “Pazêng đhanuôr đoàn kết bhrợ pa dưr văn hoá”, t’bhlâng pa dưr pr’ắt tr’mông âng pr’loọng đong: “Coh cr’noon zi lâng đợ bh’rợ căh crêê liêm acu ta luôn p’too pa choom đhanuôr đâh lơi jậ. Cơnh bh’rợ p’niên nhuum đâh pay k’diic k’điêl, acu ta đang moon đhanuôr căh choom đớc dưr vaih bh’rợ n’năc. Cơnh coh c’moo ahay cr’noon A Rui vêy anhi p’niên nhuum đâh pay k’diic k’điêl, azi bil bấc g’lêêh c’rơ prá xay, tước bêl u xang năc ha dợ acu vêy têệm loom. Acu công ta luôn p’too, pa choom đhanuôr oó đươi ooy bh’rợ bói, năc t’bhlâng bhrợ cha, pa dưr, pa liêm pr’ắt tr’mông pr’loọng đong”.

Ha dợ lâng t’cooh bhươl Nguyễn Thanh Phương, manuyh Ca Dong coh cr’noon 1, chr’val Trà Mai, chr’hoong Nam Trà My prá xay, ađoo vêy đhăm k’tiếc bhưah xay moon đớc năc đoọng ha apêê k’coon bhrợ đong ắt. Hân đhơ cơnh đêêc, bêl UBND chr’hoong Nam Trà My kiêng đươi k’tiếc bhrợ đong g’đéch tuh bhlong ha bhươl cr’noon, năc ađoo đoọng pazêng đhăm k’tiếc âng pr’loọng đong đay ooy chính quyền bhrợ đong g’đéch tuh. Tơợ đêêc, đoo bêl t’cooh Phương prá xay, ta đang moon đhanuôr zêng đoọng k’tiếc bhrợ c’lâng lướt coh bhươl cr’noon căh cậ xay bhrợ cơnh xa nay chính sách t’mêê, đhanuôr năc zêng xâng đươi: “Tơợ râu âng đay l’lăm bhrợ têng xang n’năc prá xay đoọng đhanuôr xâng, năc apêê đoo mâng loom pa bhlâng. Lêy pay đợ manuyh hân đoo z’zăng choom, pa bhriêl lâh mơ năc ađay tước prá xay, ta đang k’dua ting xay bhrợ. Lâng đợ manuyh đơp k’đhap lâh mơ năc ađay prá xay t’tun. Êêh râu u buôn, k’đhap bhlâng, năc ng’prá xay đanh bhlâng. Ađay n’jưah vêy kinh nghiệm, n’jưah lâng bh’rợ prá xay crêê cơnh, xay moon ma tơợ tơợ râu k’tứi bhlâng tước ooy râu liêm choom bhlâng, râu liêm crêê bhlâng, râu zr’năh k’đhap bhlâng đoọng đhanuôr bơơn lêy”.

Đươi tơợ bh’rợ, p’rá xa nay âng apêê t’cooh bhươl, manuyh vêy bấc ngai chăp, bấc j’niêng cr’bưn căh liêm crêê coh pazêng vel đong da ding k’coong ting t’ngay vêy ta lơi jậ. Đhanuôr t’bhlâng ting xay bhrợ pazêng xa nay bh’rợ âng k’tiếc k’ruung. Bha lâng năc xa nay bh’rợ cr’noọ cr’niêng âng k’tiếc k’ruung pa dưr pr’ắt tr’mông zr’lụ đhanuôr acoon coh. T’cooh Lê Đình Khánh, manuyh Ca Dong, quyền Chủ tịch UBND chr’val Trà Tập chr’hoong Nam Trà My prá xay ghít, apêê t’cooh bhươl, manuyh vêy bấc ngai chăp coh bhươl cr’noon vêy chr’năp năc manuyh l’lăm xay bhrợ pazêng xa nay bh’rợ cr’noọ âng k’tiếc k’ruung: “Bh’rợ lêy pay manuyh t’cooh bhươl, manuyh vêy bấc ngai chăp năc bhươl cr’noon lêy pay. Xoọc đâu, xa nay bh’rợ âng t’cooh bhươl, trưởng cr’noon, bh’rợ xay moon, p’too pa choom năc a’tôh năc zêng apêê t’cooh bhươl ting prá xay, bhrợ têng. Đhanuôr zêng mr’cơnh cr’noọ xa nay ting cơnh p’rá xa nay âng apêê t’cooh bhươl. Chr’năp bhlâng năc coh bh’rợ xay bhrợ pazêng bh’rợ cr’noọ cr’niêng âng k’tiếc k’ruung, đớp m’ma chr’noh, bh’năn băn, zêng ta mooh apêê t’cooh bhươl. Xa nay bh’rợ âng apêê t’cooh bhươl năc chr’năp pa bhlâng coh bh’rợ xay bhrợ đh’rưah coh bh’rợ xay moon p’too pa choom, cơnh đêêc năc vêy choom liêm choom. Đươi vêy apêê t’cooh bhươl ting pâh prá xay năc vêy choom liêm choom, pa bhlâng năc bh’rợ k’rong đh’rưah choh sâm Ngọc Linh, đh’rưah choh tơơm thất diệp nhất chi hoa”.

Tỉnh Quảng Nam xoọc vêy 397 t’cooh bhươl, manuyh vêy bấc ngai chăp cấp tỉnh, lâh n’năc năc dzợ vêy bấc manuyh vêy bấc ngai chăp cấp chr’hoong, chr’val vêy đhanuôr lêy pay. Coh pazêng c’moo ahay, tỉnh Quảng Nam ta luôn k’rang zooi apêê t’cooh bhươl, manuyh vêy bấc ngai chăp. Tơợ đêếc, pa dưr xa nay bh’rợ âng apêê t’cooh bhươl, manuyh vêy bấc ngai chăp coh bh’rợ xay moon, p’too pa choom xay bhrợ xa nay bh’rợ cr’noọ cr’niêng âng k’tiếc k’ruung pa dưr pr’ắt tr’mông zr’lụ đhanuôr acoon coh. Ban Acoon coh tỉnh Quảng Nam prá xay bh’rợ tr’nêng lâng apêê t’cooh xa nay tỉnh xay bhrợ muy bơr chính sách pa hêl cơnh đoọng đợ sách báo, bhrợ đoọng apêê lướt la lêy, ta mooh chêêc n’năl coh tỉnh lâng ooy tỉnh n’lơơng. T’cooh Hà Ra Diêu, Phó trưởng Ban Acoon coh tỉnh Quảng Nam prá xay: tỉnh ơy bhrợ k’zệt lớp pa choom, pa dưr dal c’năl prá xay, p’too pa choom đoọng ha apêê t’cooh bhươl, manuyh vêy bấc ngai chăp coh vel đong: “Azi prá xay xa nay bh’rợ ha tỉnh zooi đoọng ha manuyh vêy bấc ngai chăp bêl jeh k’ăy, zooi apêê manuyh vêy bấc ngai chăp ooy chế độ bảo hiểm, bhrợ bh’rợ lơi abhuy bêl apêê t’cooh bhươl căh dzợ mamông. Azi vêy quy chế pa bhrợ liêm crêê. Tu apêê vêy bấc ngai chăp apêê đoo năc đợ manuyh chr’năp âng Đảng, Nhà nước đoọng xay moon, p’too pa choom đhanuôr coh zr’lụ đhanuôr acoon coh căh muy ooy c’lâng xa nay chính sách âng Đảng, ting n’năc năc dzợ nhâm mâng râu têêm ngăn đhị vel đong, xa nay bh’rợ âng apêê đoo liêm choom bhlâng. Ting n’năc, apêê đoo năc đợ manuyh ta đang moon bhrợ têng xa nay bh’rợ cr’noọ âng k’tiếc k’ruung. Azi ắt coh tỉnh, bêl chô ooy vel đong, azi công đươi bấc bhlâng ooy apêê vêy bấc ngai chăp n’nâu”.

Pazêng c’moo đăn đâu, pr’dưr pr’dzoong coh zr’lụ đhanuôr acoon coh đhị tỉnh Quảng Nam vêy bấc râu liêm choom, pr’ắt tr’mông âng đhanuôr ting t’ngay vêy ta ha dưr, văn hoá ty đanh âng pazêng acoon coh vêy ta zư lêy lâng pa dưr… Pazêng bh’nơơn n’năc, đh’rưah lâng râu k’rang lêy âng Đảng lâng Nhà nước, vêy chroi đoọng bấc bhlâng âng apêê t’cooh bhươl, manuyh vêy bấc ngai chăp coh đhanuôr pazêng acoon coh. T’cooh Lê Văn Dũng, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh uỷ Quảng Nam xay moon ghít: “Ha dang xa nay bh’rợ âng apêê t’cooh bhươl, manuyh vêy bấc ngai chăp la lua liêm crêê bhlâng, la lua ta nih đha nâng bhlâng năc apêê n’nâu năc manuyh bha lâng coh c’rợ prá xay, p’too pa choom đhanuôr liêm choom bhlâng. Tu zập ngai zêng xâng đươi p’rá xa nay âng apêê t’cooh bhươl, xâng đươi cơnh boóp p’rá âng apêê vêy bấc ngai chăp coh bhươl cr’noon, coh bhươl cr’noon đay liêm choom bhlâng. Tu cơnh đêêc, acu ta luôn tr’lum lâng apêê t’cooh bhươl coh cr’chăl bhiệc bhan, tết tóc căh cậ coh pazêng g’luh hội nghị acu công prá xay ooy xa nay n’nâu. Acu ta luôn haanh deh đợ apêê t’cooh bhươl cr’noon liêm choom, manuyh vêy bấc ngai chăp coh đhanuôr acoon coh. Acu công đớc loom lâng trách nhiệm âng đay ooy apêê t’cooh bhươl, manuyh vêy bấc ngai chăp coh zr’lụ đhanuôr acoon coh đhị da ding k’coong Quảng Nam./.”

Già làng, người có uy tín ở Quảng Nam là “cầu nối” thực hiện chương trình phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào DTTS

Những năm gần đây, đời sống đồng bào các dân tộc thiểu số ở tỉnh Quảng Nam có nhiều khởi sắc, các giá trị văn hóa truyền thống được lưu giữ và bảo tồn. Tuy nhiên, nhiều nơi vẫn tồn tại một số hủ tục, đời sống kinh tế khó khăn. Để từng bước thực hiện chương trình phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, các địa phương đặc biệt quan tâm phát huy vai trò tiên phong, gương mẫu của già làng, người có uy tín trong công tác tuyên truyền, vận động.  

Tại huyện vùng cao Tây Giang, tỉnh Quảng Nam, câu chuyện chàng trai Cơ Tu A Lăng Blong đòi lại “của cải” khi vợ chồng ra Tòa ly dị vẫn được nhiều người nhắc đến. Thậm chí, nhiều đôi vợ chồng Cơ Tu khác còn cãi nhau vì nhà trai quyết tâm đòi lại lễ vật đã cho khi thách cưới nhưng nhà gái không chịu trả. Già làng Bhơ Nướch Buh, người Cơ Tu ở thôn A Rui, xã Dang, huyện Tây Giang cho biết, ngoài tục thách cưới, đòi của, tại địa phương có lúc xảy ra tảo hôn, cúng bái khi ốm đau, nhà có việc hiếu, hỉ thì uống rượu nhiều ngày … Những nhà nào còn chuyện như vậy, già làng Bhơ Nướch Buh lại tìm đến tuyên truyền, vận động bà con loại bỏ hủ tục. Già làng Bhơ Nướch Buh chia sẻ: bản thân ông luôn gương mẫu thực hiện Cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng văn hóa”, vươn lên phát triển kinh tế gia đình:  “Ở thôn chúng tôi đối với những việc làm không đúng tôi thường xuyên nhắc nhở bà con. Như việc tảo hôn, tôi tuyên truyền, vận động bà con không để xảy ra. Như năm vừa rồi thôn A Rui có trường hợp tảo hôn, chúng tôi tốn rất nhiều công sức giải quyết, sau khi xong rồi tôi mới yên tâm được. Tôi cũng thường xuyên nhắc nhở bà con đừng tin vào cúng bói, mà hãy tích cực lao động sản xuất, phát triển kinh tế”.

Còn già làng Nguyễn Thanh Phương, người Ca Dong ở thôn 1, xã Trà Mai, huyện Nam Trà My cho biết, ông có khu đất rộng dự kiến cho các con làm nhà. Thế nhưng, khi UBND huyện Nam Trà My cần đất để làm nhà cộng đồng tránh lũ, ông đã tự nguyện hiến cả khu đất của gia đình để chính quyền xây dựng công trình tránh lũ. Từ đó, mỗi khi ông Phương vận động người dân hiến đất làm đường giao thông nông thôn hay các thực hiện chính sách mới, người dân đều nghe theo: “Trên cơ sở mình làm trước rồi nói cho bà con nghe, họ rất là tin tưởng. Chọn những đối tượng nào khá hơn, nhỉnh hơn thì mình tuyên truyền, vận động trước. Còn những người khó khăn hơn thì mình tuyên truyền sau. Không phải là dễ đâu, rất là khó, cần cả quá trình. Mình vừa có kinh nghiệm, vừa có quá trình mình thuyết phục, lần lượt chỉ bày từ cái nhỏ cho đến cái lợi nhất, thuận lợi nhất khó khăn nhất để người dân thấy”.

Thông qua vai trò, tiếng nói của các già làng, người có uy tín, nhiều hủ tục ở các địa phương miền núi dần được xóa bỏ. Người dân tích cực tham gia các chương trình mục tiêu quốc gia. Nổi bật là chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Ông Lê Đình Khánh, người dân tộc Ca Dong, quyền Chủ tịch UBND xã Trà Tập huyện Nam Trà My khẳng định, các già làng, người có uy tín trong cộng đồng có vai trò tiên phong trong thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia: “Việc xét chọn già làng, người có uy tín là do thôn xét chọn. Hiện nay, vai trò trách nhiệm của già làng, trưởng bản, công tác tuyên truyền này khác thì các già làng đều tham gia. Người dân đều thống nhất theo ý kiến của già làng. Đặc biệt là trong việc triển khai thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia, nhận cây giống con vật nuôi, đều tham khảo ý kiến của già làng. Vai trò của già làng rất quan trọng trong việc phối hợp tuyên truyền các chương trình mục tiêu quốc gia. Nhờ có già làng tham gia thì công tác tuyên truyền mới có hiệu quả, nhất là mô hình liên kết chuỗi trồng sâm Ngọc Linh, liên kết chuỗi trồng cây thất diệp nhất chi hoa”.

Tỉnh Quảng Nam hiện có 397 già làng, người có uy tín cấp tỉnh, ngoài ra còn có đông đảo người có uy tín cấp huyện, xã được người dân bầu chọn. Những năm qua, tỉnh Quảng Nam thường xuyên quan tâm hỗ trợ đội ngũ già làng, người có uy tín. Qua đó, phát huy vai trò của các già làng, người có uy tín trong tuyên truyền thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Ban Dân tộc tỉnh Quảng Nam tham mưu với lãnh đạo tỉnh thực hiện một số chính sách động viên như cấp phát ấn phẩm sách báo, tổ chức cho họ đi tham quan, học hỏi trong và ngoài tỉnh. Ông Hà Ra Diêu, Phó trưởng Ban Dân tộc tỉnh Quảng Nam cho biết: tỉnh đã tổ chức hàng chục lớp tập huấn, nâng cao kiến thức tuyên truyền, vận động cho đội ngũ già làng, người có uy tín ở cơ sở: “Chúng tôi tham mưu cho tỉnh hỗ trợ cho người có uy tín khi đau ốm, hỗ trợ cho người có uy tín chế độ bảo hiểm, tang lễ khi qua đời. Chúng tôi có quy chế hoạt động đàng hoàng. Bởi người có uy tín họ là những cánh tay nối dài của Đảng, Nhà nước để tuyên truyền, vận động bà con vùng đồng bào dân tộc thiểu số không những về chủ trương chính sách của Đảng, còn là bảo đảm an ninh trật tự tại địa phương, vai trò họ rất tốt. Bên cạnh đó, họ còn là những người tuyên truyền thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia. Chúng tôi ở trên tỉnh, khi về địa phương cơ sở, chúng tôi cũng dựa rất nhiều vào đội ngũ người có uy tín này”.

Những năm gần đây, diện mạo vùng đồng bào dân tộc thiểu số trong tỉnh Quảng Nam có nhiều khởi sắc, đời sống người dân từng bước được nâng cao, văn hóa truyền thống của các dân tộc được gìn giữ và phát huy... Những kết quả đó, bên cạnh sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, có đóng góp không nhỏ của đội ngũ già làng, người có uy tín trong đồng bào các dân tộc thiểu số. Ông Lê Văn Dũng, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Quảng Nam khẳng định: “Nếu vai trò của già làng, người có uy tín thật sự mẫu mực, thực sự gương mẫu thì đây là kênh tuyên truyền, vận động bà con hiệu quả nhất. Bởi mọi người đều nghe theo già làng, nghe theo người có uy tín trong bản, trong làng mình rất tốt. Vì vậy, tôi thường xuyên gặp mặt các già làng trong các dịp Lễ tết hoặc các hội nghị tôi cũng đều nói  về việc này. Tôi cũng thường xuyên biểu dương những tấm gương sáng của già làng, người có uy tín trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Tôi cũng gửi gắm tình cảm và trách nhiệm của mình cho các vị già làng, người có uy tín trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở miền núi Quảng Nam./.”