Hăng ƀing tha plơi, mơnuih ƀôn sang đăo kơnang, jao bruă yôm biă mă lăng ba ană plơi pla, têt lĕ mông gêh găl tha plơi hyu čuă, pơpŭ thun phrâo, hơmâo tơlơi pơtă pơtăn kơ mơnuih ƀôn sang, pơtrut pơsur pran jua mă bruă, bơwih ƀong huă, kiăng mơnuih ƀôn sang gưt hiăp kơnuk kơna pơtrun, anăm hmư̆ hiăm tơlơi soh sat, jrôk jơlan kơnong bơwih ƀong huă,pơđĭ kyar, djru pran jua man pơdong plơi pla kiăng trơi pơđao yâo mơak. Ƀing tha plơi čang rơmang kơ tơlơi hơdip mơda ană plơi, mơnuih ƀôn sang thâo lu, pơđĭ kyar. Biă mă ñu thâo gum pơgôp, djru nao rai tơdruă bruă mă bơwih ƀong huă amăng thun phrâo, kiăng akŏ pơdong tơlơi hơdip mơda trơi pơđao yâo mơak hloh. Tha plơi Lik, thun anai 65 thun, plơi Piơm, tơring glông Đak Đoa, tơring čar Gia Lai mơ-it hiăp kơ mơnuih ƀôn sang tui anai:

"Rơkâo mơ-it hiăp kơkuh bơni kơ abih bang ană plơi pla. Kâo lĕ tha plơi Piơm, thun phrâo pơpŭ kơ abih bang ƀing ta ană plơi pla hiam drơi jăn, pran jua, bưp lu tơlơi tơphă tơphai, bơwih ƀon huă pơđĭ kyar. Boh nik ñu, khom đăo kjăp kơ kơnuk kơna ta, mă bruă pơđĭ kyar bơwih ƀong huă, anăm hmư̆ ôh hiăp ƀing soh sat, ngă soh glăi, rơngiă tơlơi gum pơgôp djuai ania, khom đing nao pơgang tơlơi suaih pral, tơlơi hơdip mơda sang anŏ hiam klă”.

Khă amăng tơlơi hơdip amăng tơlơi blah wang ƀudah rơnuk rơnua, tơlơi mơ-ak mơng mơnuih Dăp Kơdư, amăng anun hmâo neh wa djuai ania Êđê pioh kơ Ping gah, kơ bruă hơkrŭ hăng biă ñu pioh kơ Wa Hồ kiăng khăp ƀu abih ôh. Tơlơi mơ-ak anun jai dơlăm hloh lom gơñu lăng ƀuh tơlơi hơdip mơda mơng pô jai hrơi jai trơi pơđao, yâu mơ-ak, plơi pla ƀu pơdơi pơplih phrâo. Amăng tơlơi hyơhyor kơ pran jua bơyan bơnga mơng hơdôm hrơi akô̆ thun phrâo, tha plơi Y Pôt Buôn Krông (Ơi Rôni), dô̆ bơi ƀuôn Krang, să Ea Bông, tơring glông Krông Ana, tơring čar Daklak lăi pơthâo:

 “Amăng hơdôm hrơi rơgao, lom abih thun sô, čơkă thun phrâo, hmâo hơdôm tơlơi mơ-ak pha ra. Kâo mơ-ak yua kơ hmâo sa tơlơi hrom lĕ hơdor truh pran jua mơng Wa Hồ mơ̆ hmâo hơdôm hrơi mơ-ak tui ră anai. Truh tal thun phrâo, leng kơ čuh un, čuh mơnŭ, gum hrom ră ruai pơtô lăi ană tơčô hăng ngă yang rơkâo yang rơbang pơtrun brơi tơlơi suaih pral, djop mơnuih amăng ƀôn lan mơng tha truh kơ čơđai muai leng kơ suaih pral. Kâo hơ-ư̆č hmưi neh wa pô tơjŭ pơdai jor kơtor lu, djă pioh bôh thâo djuai ania pô, gum hrom hơbit hăng djop djuai ania adơi ayong gum hrom pơđĭ kyar bơwih ƀong”.

Pok pơhai bruă ngă “Têt khăp pap” bơyan ƀong têt thun Qúy Mão 2023, tơring čar Dak Nông hơmâo pơphun jao 30 anung gơnam, lơ̆m sa anung rơnoh prăk 400 rơbâo brơi kơ lu sang anŏ ƀun rin hơmâo anăn djru ba, sang anŏ djru kơnuk kơna dŏ amăng plơi pla pioh djru hmao kru čơkă têt thun phrâo mơak mơai. Mơnuih kơhnăk gru grua ơi Y Ghông, tha plơi ƀôn U2, tơring kual Ea Tling, tơring glông Čư̆ Jŭt, tơring čar Dak Nông brơi thâo: drơi jăn ñu pô lĕ tha rơma laih, tom ngă bruă hơkrŭ đưm hlâo, ñu hơmâo ping gah kơnuk kơna lăng ba na nao mơ̆n. Mơnuih ƀôn sang ƀun rin ƀơi plơi pla lêng kơ hơmâo tŭ mă gơnam têt čơkă thun phrâo, hok mơak biă mă:

“Ƀrô djơ̆ ngă yang thun phrâo anai hăng sa čô mơnuih tha plơi kâo kiăng pơtă pơtăn kơ ană tơčô, mơnuih ƀôn sang ta anăm lê̆ luh ôh ƀing arăng hyu plư. Ta khom ngă djơ̆ tơlơi phiăn kơnuk kơna, kiăo tui ping gah, yua kơ anun lĕ tơlơi phiăn djơ̆ lăp. Ping gah hăng kơnuk kơna đing nao kơ lu mơnuih hơmâo djru kơnuk kơna, sang anŏ ƀun rin kiăng huăi hơmâo mơnuih arăng lui hĭ pơ klôn. Kah hăng kâo anai, mơnuih ngă bruă hơkrŭ sit truh hrơi ngă lơphet prong dêh čar arăng djru prăk, gơnam mơ̆ng kơnuk kơna brơi na nao mơ̆n. Hăng sang anŏ ƀun rin tŭ mă braih, ia măm gơnam yua amăng sang anŏ”.

Tơdơi rơbêh kơ 2 thun hmâo klin Covid-19 ngă, bruă bơwih ƀong huă ngă đang hmua ăt bưp lu tơlơi tơnap mơn, bơdjơ̆ nao prong truh tơlơi hơdip mơnuih ƀôn  sang. Thun phrâo rơgao, mơnuih ƀôn sang ƀơi djop plơi pla hmâo gir run mă bruă, ngă đang hmua, bơwih ƀong sang anô̆ ƀơƀrư̆ hơkrŭ glăi, pơđĭ kyar glăi. Ơi Chôn, mơnuih ƀôn sang ƀơi plơi Tuơh Kơtu, să Glar, tơring glông Đak Đoa, tơring čar Gialai brơi thâo; Thun rơgao lu sang anô̆ amăng plơi hmâo prăk pơhrui glăi lu, rơđah biă ñu kah hăng: sang anô̆ tha plơi ơi Anŭ, sang anô̆ ơi Nê̆t, sang anô̆ ơi Ƀyên... hơnong ñu pơhrui glăi hmâo mơng 150 truh 200 klăk prăk. Kơnong kơ sang anô̆ ơi Chôn thun phrâo rơgao pơhrui hmâo rơbêh kơ 100 klăk prăk mơng kơ phê hăng tiu... anun mơ-ak lom čơkă bơyan bơnga, mơ-ak Tết tui phiăn juăt. Hơdôm hrơi tết, sang anô̆ blơi prăp djop gơnam ƀong huă, ƀañ, mư̆t, kĕo... kơ sang anô̆. Ơi Chôn ruai glăi tui anai:

 “Thun anai lĕ kơ phê, pơdai, hơbơi plum ƀơi kual Bahnar să Glar gơmơi djơ̆ bơyan, anun tết truh neh wa ăt mơ-ak mơn, mơ-ak ngui ngor, ƀu djơ̆ kah hăng thun 2021 hmâo klin ngă ôh, tơlơi hơdip mơda bă kơ tơlơi bơngot. Hloh kơ anun dong, thun anai kơ phê, pơdai ăt hmâo nua hloh mơn, anun neh wa mơ-ak biă, djop mơnuih, djop sang leng kơ mơ-ak čơkă thun 2023 hăng tơlơi đăo gơnang tơlơi hơdip amra hơđong hloh”.

Thun sô rơgao, thun phrâo truh laih tơdơi kơ lu tơlơi tơnap tap yua klin kheng ngă amăng thun rơgao, djop djang anih amăng kual Dap Kơdư kơdok kơdor mơak tơgŭ mă bruă ngă hmua pla pơjing glăi, kiăng gir run kơtang hloh amăng thun phrâo. Ayong Phul, plơi Thong A, să Ia Blư̆, tơring glông Čư̆ Pưh, tơring čar Gia Lai lăi, hlăk hrơi blan tiu trun nua, lu sang anŏ lui plơi pla nao pơ ƀôn prong gah dơnung ĕp bruă. Hơdôm thun giăm anai, mơnuih ƀôn sang pơwơ̆t glăi ngă hmua, pơblih phun pla phrâo, čem rông hlô mơnon. Klin kheng Covid 19 ăt abih laih. Tơlơi hơdip mơda mơnuih ƀôn sang ră anai hơđong ƀiă laih. Ñu đăo kơnang biă mă kơ thun phrâo 2023, bruă mă ngă hmua sang anŏ ñu hăng mơnuih ƀôn sang plơi Thong A amra hơđong hloh hăng jai hrơi pơđĭ kyar:

“Amăng thun phrâo anai pơpŭ kơ adơi ayong phung wang, ană plơi pla ta hiam drơi jăn, mă bruă bơwih ƀong huă hơmâo boh tŭ yua, sang anŏ amăng thun phrâo  gir run hloh pơđĭ kyar, tơdơi kơ man giong sang, tơdah hơmâo prăk blơi tivi, kƀang grê dưm amăng sang kiăng tơlơi hơdip mơda mơak hloh thun phrâo anai”.

Gơnang kơ ngă tui lu jơlan gah ha amăng plĕ, bruă bơwih ƀong – mơnuih mơnam tơring čar Kontum thun 2022 ƀơi jơlan hơkrŭ glăi hăng pơđĭ kyar. Amăng thun rơbêh kơ 4.000 čô mơnuih mă bruă amăng tơring čar hmâo pơtô brơi laih bruă mă, giăm truh 7.000 čô mơnuih mă bruă dưi pơsir bruă mă. Mrô sang anô̆ ƀun rin mơng tơring čar amăng thun hrŏ trun 4% djơ̆ hăng kơčăo bruă ba tơbiă. Ơi A Lễ, dô̆ ƀơi plơi Kon Čêñ, să Măng Cành, tơring glông Kon Plông brơi thâo, hrom hăng tơlơi pơđĭ kyar bơwih ƀong – mơnuih mơnam hrom mơng tơring čar mơnuih ƀôn sang amăng să, amăng plơi mă bruă ngă đang hmua, pơhrui glăi ăt pơplih phrâo hloh mơn. Ơi A Lễ mơ-ak lăi:

 “Thun 2022, neh wa đing nao bơwih ƀong huă, ngă hmua pơdai, pla hơbơi plum hăng hơdôm phun pla sui thun ba glăi bôh tơhnal klă. Truh thun phrâo 2023 anai, kâo čang rơmang abih bang djop mơnuih suaih pral, gum hrom djă pioh bôh thâo phiăn juăt djuai ania, pơhrăm atông čing hơgor, pơđĭ kyar bơwih ƀong huă, pla hơbơi plum, ngă hmua pơdai, phun pla sui thun, djop bruă khom hloh kơ thun sô. Kâo pơ ala kơ neh wa amăng plơi, rơkâo hơ-ư̆č hmưi abih bang neh wa amăng plơi hmâo tơlơi hơdip mơda pơplih phrâo, bơwih ƀong pơđĭ kyar, ană amôn triăng hrăm hră săng, thâo gir kơtir hrăm tui anô̆ phrâo, thâo hluh lu tơlơi klă hiam, ƀu tui phiăn ƀu klă sô hơđăp đưm”.

Să Phú Hội, tơring glông Đức Trọng, Lâm Đồng hơmâo mrô mơnuih ƀôn sang 22 rơbâo čô, amăng anun mơnuih ƀôn sang djuai ƀiă ha mơkrah. Hăng anŏ gêh găl lŏn mơnai glai klô hăng ayuh hyiăng djơ̆ lăp hăng añăm pơtam, bơnga, mơnuih ƀôn sang pơ anai tuh pơ alin ngă hmua pla pơjing tŭ yua biă mă. Yă Kră Jăn K’Suynh, Kơ-iăng Khua jơnum min mơnuih ƀôn sang să Phú Hôị brơi thâo: prăk pơhrui glăi pơkă dưm dưm thun 2022 truh 70 klăk prăk.

“Mơnuih djuai ƀiă amăng să Phú Hội jai  hrơi pơđĭ kyar pơblih  phrâo hơdră ngă hmua pla pơjing. Mơnuih ƀôn sang hrăm tơdruă tơlơi thâo thăi, ngă tui amăng bruă ngă hmua pla pơjing, pơblih tơlơi pơmin mă bruă. Hlơi pô hơmâo lu lŏn tơnah pơblih hơdră pla pơjing, khin ngă tui anŏ phrâo lui hĭ hơdră pla pơjing hơđăp, pơblih pla hơbơi pơtơi, añăm pơtam hơmâo rơnoh ƀiă. Mơnuih ƀôn sang ƀu pla sa djuai mơta kơphê, kơtor kah hăng hlâo ôh, lơ̆m kơphe trun nua mơnuih ƀôn sang pơhrui mă añăm pơtam dơ̆ng huăi sư̆ rơbư̆ amăng bruă ngă hmua pla pơjing kah hăng hlâo”.

Plơi Khôi lĕ plơi pơdŏng glăi hơđong ƀơi să Ia Mơr, tơring glông Čư̆ Prong, tơring čar Gialai. Mơng thun 2022, glông hnoh ia pơđoh phun mơng Ring bruă hnoh ia Ia Mơr hmâo ba ia glăi pơ̆ sa dua đang hmua neh wa; Jơnum min mơnuih ƀôn sang să Ia Mơr ăt iâu pơthưr mơn sa dua bôh anom bơwih ƀong djru pơjeh pơdai phrâo hmâo lu bôh kơ neh wa, kiăng ngă 2 bơyan. Ơi Kpă Klen – Khua plơi Khôi hrom hăng neh wa amăng plơi mơ-ak biă. Ñu đăo gơnang amăng thun 2023, bruă đang hmua gêh gal, tơlơi hơdip mơda neh wa amra dưi pơplih phrâo:

 “Dong mơng thun 2023 pơ̆ anăp, čang rơmang Kơnuk kơna tuh pơplai dong djru kơmok pruai kơ hmua pơdai, pla hơbơi plum, pla phun bôh ñông hăng djru neh wa hơdră pơgang pơgăn kơman, arong hlăt pơhrăm phun pla; pơtô brơi mơnuih mă yua hơdôm djuai kơmok pruai hăng jrao pơgang hlăt ba glăi bôh tơhnal. Hmâo tui anun, neh wa gir run bơwih ƀong huă, ngă đang hmua pơđĭ kyar hăng tơlơi hơdip mơda pơđĭ kyar hloh”.

Ơi A Miên, khua plơi Đơk Rơng, să Glar, tơring glông Đak Đoa brơi thâo, plơi Đak Rơng hơmâo 230 boh sang anŏ truh thun 2022, hơmâo 220 boh sang pơklaih laih mơ̆ng ƀun rin, pơkă dưm dưm hnong pơhrui glăi rĭm čô mơnuih 41 klăk prăk. Ră anai, plơi Đak Rơng dŏ jing anih pla hăng wai lăng đang kơphê, pla añăm pơtam, rông un mơnŭ lu amăng să. Lu sang anŏ mơnuih ngă hmua dŏ thâo sĭ mơdrô rơgơi hơmâo prăk pơhrui glăi lu hloh truh hơdôm rơtuh klăk prăk rĭm thun. Dưi hơmâo boh tơhnal anai, yua hơmâo jơlan hơdră pơhrŏ ƀun rin mơ̆ng ping gah hăng kơnuk kơna djru kơ ploai, laih anun ană plơi triăng mă bruă, thâo pơčeh phrâo bơwih ƀong huă. Amăng thun phrâo, khua plơi ơi A Miên čang rơmang ană plơi pla ăt djă kjăp hơdôm boh tơhnal tơlơi gum pơgôp, djru nao rai pioh pơtrut boh tŭ yua amăng plơi pla phrâo. Ơi A Miên lăi:

“Bruă man pơdong plơi pla phrâo anai, blung hlâo lĕ yua mơnuih ƀôn sang thâo gum pơgôp ha pran jua, hrom hơbit pơtrut mă bruă bơwih ƀong huă, ngă tui djơ̆ jơlan hơdră kơnuk kơna pơtrun. Biă mă ñu pok pơhai djop bruă mă amăng plơi pla, khua mua pơčrâ ba mơnuih ƀôn sang hur har ngă tui. Hrom hăng anun man pơdong plơi pla phrâo lĕ plơi pla akŏ pơjing grup pla kơphê, hơmâo 1.600 phun kơphê pĕ sĭ laih, pơhrui glăi 200 klăk prăk. Mơ̆ng rơnoh prăk anai gơmơi tuh pơ alin pơkra jơlan, man pơdong sang rung ngă anih jơnum plơi kiăng rơgoh hiam....Bơni ping gah kơnuk kơna”.

Rơngiao kơ tơlơi gum djru mơng hơdôm gưl gong gai, khul grŭp, hơdôm bôh plơi pla, kual neh wa djuai ania ƀiă hmâo hrưn đĭ hloh dong amăng pơđĭ kyar bơwih ƀong. Tha plơi Đinh Hyưn, plơi Đak Mông, să Đak Kroong, tơring glông Đak Đoa brơi thâo, amăng plơi ră anai hmâo 150 bôh sang anô̆ lĕ hmâo giăm truh 100 bôh sang anô̆ thâo pla hăng bơwih brơi kơ phê. Thun rơgao, kơ phê djơ̆ bơyan, sĭ hmâo nua hơđong, tơlơi hơdip neh wa ƀơƀiă dưi hơkrŭ glăi tơdơi kơ klin kheng. Tha plơi Đinh Hyưn brơi thâo:

 “Ră anai neh wa ană plơi mơ-ak biă, abih klin Covid-19 laih, neh wa mơ-ak biă, pơphun bơwih ƀong huă, pla tiu, ngă đang kơ phê, pơdai hăng sa dua phun pla pơkon. Hrom hăng anun, Kơnuk kơna lăng ba na nao, djru neh wa, kơnong kơ thun phrâo rơgao Kơnuk kơna tuh pơplai pơkra jơlan nao rai ƀơi plơi pla hmâo nua 12 klai prăk, laih anun pok pơhai rơwang bruă pla kơ phê tui tơhnal pơkă 4C. Neh wa bơni kơ Kơnuk kơna biă, hmâo lăng ba tơlơi hơdip mơda ană plơi”./.