Tui hăng mrô jŭ yap mơ̆ng Anom bruă pơgang klin duam ruă tơring čar Dak Lăk, thun 2025, tơring čar hơmâo 29.364 čô čơđai mơñum laih OPV tal 3, jing hơmâo 72,8%. Mơ̆ng akŏ thun 2026 truh ră anai, hơmâo 6.656 čô čơđai hơmâo mơñum OPV tal 3, jing hơmâo rơbêh 16%. Tui anun jing hơmâo lu čơđai aka ƀu mơñum djŏp ôh vắc xin OPV, amuñ ngă tơdu pran pơgang klin duam ruă biă mă. Yua hnun, bruă pôr pơthâo, pơblang brơi mơnuih ƀôn sang kiăng thâo hluh hăng pơhlom brơi čơđai ñu mơñum vắc xin djŏp, djơ̆ hrơi pơkă jing bruă yom biă mă.

Ƀơi anih tlâ̆o jrao pơgang Tân Lợi (phường Buôn Ma Thuột, tơring čar Dak Lăk), amăng hrơi tlâ̆o pơgang, lu amĭ ama čơđai ba ană bă gơñu nao mơñum vắc xin OPV hăng tlâ̆o djŏp djuai vắc xin amăng Jơlan hơdră Tlâ̆o pơgang pok prong. Pơ anai, bruă tlâ̆o jrao pơgang pơphun ngă djơ̆ akŏ tlôn mơ̆ng bruă pơkă lăng, pơtô brơi truh kơ krăp lăng tơdơi kơ tlâ̆o giong ƀudah mơñum giong. Rơngiao kơ anun, ƀing ơi ia jrao sem lăng abih hrơi blan tlâ̆o jrao mơ̆ng rim čô čơđai hŭi kơ pơgao lui vắc xin hăng mrô arăt ia jrao kiăng tlâ̆o, gir lăi pơthâo, pơblang brơi amĭ ama sang anŏ ƀing čơđai thâo hluh anŏ yom, klă mơ̆ng vắc xin OPV amăng bruă pơgang rơwen rơwô jô găng, mơ̆ng anun thâo pơmin ba ană bă nao tlâ̆o vắc xin djŏp, djơ̆ hrơi. Amai Tạ Vũ Lan Chi (phường Buôn Ma Thuột, tơring čar Dak Lăk) lăi: “Ană kâo kraih 8 blan. Tui hăng kâo thâo lĕ, bruă pơgang brơi abih bang čơđai jing bruă yom yơh, yua dah hơdôm tơlơi pơtă pơtăn leng kơ kiăng ba čơđai nao pơ sang ia jrao să či tlâ̆o pơgang. Yua hnun, hơne kâo rai pơ sang ia jrao să anai mơñum vắc xin pơgang jô găng arăt tơlang. Kâo lăng bruă brơi mơñum ia jrao vắc xin anai yom biă, yua hơdôm blan blung pran čơđai dŏ tơdu aka ƀu anăm pơgang klin duam ruă ôh, bruă brơi čơđai mơñum vắc xin amra djru čơđai pơgang klin. Jô găng arăt tơlang ngă čơđai ñu rơwen hlao mơtăm, anun jing hmư̆ phương iâu lĕ kâo ba ană kâo nao mơñum hlao mơtăm yơh”.

Hơmâo lu biă amĭ ama ƀing čơđai thâo pơmin, ba ană bă nao mơñum vắc xin OPV tui hrơi pơkă mơ̆ng Sang ia jrao. Samơ̆ ăt hơmâo mơn sang anŏ đa lui hĭ hơdôm tal ba ană bă nao mơñum jrao. Yua hnun, ƀing ơi ia jrao mơ̆ng phường ngă hrŏm hăng gong gai, ia jrao plơi pla gir sem lăng abih hrơi nao tlâ̆o pơgang mơ̆ng ƀing čơđai đah mơ̆ng iâu nao pơhrua, pơhlom abih bang čơđai leng kơ hơmâo pơgang ba djŏp ƀơi anăp tơlơi ruă hŭi rơhyưt jô găng drơi jăn. Amai Nguyễn Thị Hồng Hà (phường Buôn Ma Thuột, tơring čar Dak Lăk) brơi thâo: “Ană kâo ñu 6 thun. Ñu hơmâo mơñum 2 wơ̆t laih OPV samơ̆ tơdơi kơ anun ñu duam hĭ, jing sang anŏ ƀu ba bơmơñum dong tal tal 3. Hrơi anai jing sang ia jrao sem lăng čơđai aka ƀu mơñum djŏp anun jing kâo brơi ñu mơñum tal 3. Kâo pơmin brơi čơđai mơñum djŏp yom biă či pơgang duam ruă, anun jing khŏm brơi mơñum djŏp yơh. Kâo lăng sang ia jrao phương ngă bruă tong ten, sem lăng djŏp, brơi čơđai mơñum djŏp vắc xin”.

Sit nik ră anai, lu sang anŏ ruah tlâ̆o gah rơngiao, ƀu hơmâo nao tlâ̆o pơ sang ia jrao să phường tui hrơi pơkă rim blan dong tah. Khă hnun vắc xin OPV juăt ƀu hơmâo hơđăp ôh ƀơi anih tlâ̆o pơgang gah rơngiao, anun lu mơnuih jing pơgao hĭ. Kiăng pơhlom brơi abih bang čơđai hơmâo mơñum djŏp vắc xin OPV, rơngiao kơ bruă wai lăng tlâ̆o pơgang, lăng re se čơđai amăng hnưr thun nao mơñum vắc xin OPV, anih tlâ̆o pơgang Tân Lợi pôr pơthâo hyu djŏp, pơtă pơtăn amĭ ama ƀing čơđai, pơtô brơi ƀơi anăp hlao kiăng tañ ƀuh, hăng djru ba mơnuih aka ƀu nao mơñum ia jrao pơgang. Hơdôm bruă anai djru pơđĭ tui rơnoh vắc xin hơmâo tlâ̆o, dưi pơgang klin kman laih anun amuñ ƀiă hơmâo tơlơi ruă jô găng arăt. Yă Trương Thị Thoa - pô gơgrong bruă tlâ̆o pơgang ƀơi Tân Lợi (phường Buôn Ma Thuột) brơi thâo: “Lu mơnuih ƀơi anai leng kơ tŭ ư soh bruă tlâ̆o jrao pơgang, khă hnun, ăt hơmâo mơn đa ƀu gưt nao ôh. Hăng ƀing mơnuih anun, sang ia jrao amra nao tơl sang hăng pôr pơthâo kơ anŏ klă mơ̆ng vắc xin kiăng ba čơđai ñu nao tlâ̆o djŏp. Kơ vắc xin OPV, yua ƀơi phường čơđai nao tlâ̆o gah rơngiao arăt 6 amăng 1 anun yơh mrô čơđai mơñum OPV aka ƀu lu ôh. Yua hnun, anih tlâ̆o pơgang ăt iâu pơthưr abih bang ba čơđai nao pơ sang ia jrao phường či mơñum djŏp vắc xin”.

Ră anai, tơlơi ruă jô găng arăt aka ƀu hơmâo ia jrao pơjrao suaih ôh, yua hnun, tơdah ruă amra rơwen rơwô jô găng truh kơ tha, ƀudah djai hơmâo mơn. Yua hnun, bruă pơgang hăng vắc xin ăt jing hơdră tŭ yua hloh hăng yom hloh, jing bruă akŏ phun či pơgang ba rơnuk tơdơi anai, laih dong bong kjăp boh than hơmâo ngă anun lĕ gah lui abih tơlơi ruă jô găng arăt mơ̆ anom bruă ia jrao dưi ngă.

Tơlơi ruă djô tơkai tơngan hơmâo wai lăng klă yua jơlan hơdră tlâ̆o pơgang pok prong samơ̆ ăt amuñ ƀuh glăi dong tơdah ƀing ta ƀu răng kơđiăng amăng bruă pơgang brơi ƀing čơđai. Kiăng ƀing gơyut hluh rơđah ƀiă dong kơ vaccine tlâ̆o pơgang djô găng tơkai tơngan kah hăng hơdôm tơlơi pơtă pơtăn lơm brơi čơđai mơñum vaccine, Thạc sĩ, ơi ia jrao CKII Lê Phúc-Kơ-iăng Khua anom bruă wai pơgang tơlơi duam ruă tơring čar Dak Lak amra lăi pơthâo rơđah ƀiă dong.

- Ơ ơi ia jrao, ih dưi lăi pơthâo kơ tơlơi ruă ngă djô tơkai tơngan hiưm pă ñu, anŏ ba truh tơlơi ruă anai hăng tơlơi pơglăi sat hăng drơi jăn ƀing čơđai ?

Ơi ia jrao Lê Phúc: Tơlơi ruă ngă djô tơkai tơngan lĕ tơlơi ruă lar hyu grup A yua virus Polio ngă. Tơlơi ruă anai lar hyu tui jơlan hlung pruăi, ƀudah jơlan rơkông đok hăng ƀă hyu mơng pô anai nao pô adih yua ƀiă virus djô tơkai tơngan hơmâo amăng ia yua mơnong ƀong huă ƀu hơdjă, mơng eh mơnuih ruă ƀudah mơnuih añrăng găng samơ̆ ƀă virus ngă djô tơkai tơngan. Tơdơi kơ virus mut amăng drơi jăn, hơmâo čeh čar lu tui ƀơi hlung pruăi laih dong mut nao amăng akŏ dlô, ngă sat kơ ară dlô tơpư̆ hlư̆ drơi jăn mơng anun ba truh kơ bruă djô kraih, ngă djô hlao, ƀu dưi pơsuaih glăi dong tah, đa amra ngă djai yua ƀu anăm suă jua. Tơlơi ruă juăt ƀuh ƀơi ƀing čơđai pơ yŭ 15 thun, sit biă ñu lĕ ƀing čơđai pơ yŭ 5 thun aka ƀu tlâ̆o pơgang, aka ƀu mơñum djop vaccine pơgang ruă djô tơkai rơngan, juăt ĕp ƀuh hluai tui hơdôm nam ruă djô drơi jăn. Tơlơi ruă djô tơkai rơngan ră anai aka ƀu hơmâo ia jrao pơjrao suaih, tơlơi ruă anai amra pioh glăi tơlơi sat kơtang biă mă hăng drơi jăn anun lĕ djô hlao mơtăm ƀudah ngă djai mơnuih…

- Rơkâo kơ ơi ia jrao brơi thâo ƀing hlơi kiăng mơñum vaccine OPV hăng mơñum hơbin brơi lăp djơ̆ hloh ?

Ơi ia jrao Lê Phúc: Tui hrơi mông pơkă tlâ̆o pơgang amăng jơlan hơdră tlâ̆o pơgang pok prong, abih bang čơđai kiăng mơñum 3 liều vaccine OPV lơm ƀing čơđai truh 2,3,4 blan. Samơ̆ ƀing hơpă aka ƀu tlâ̆o tui thun blan pơkă pơ glông anai kiăng mơñum pơhrua tañ hloh klă hloh. Kiăng pơhlôm pơgang amăng mơnuih mơnam, jơlan hơdră tlâ̆o pơgang pok prong glăk pok pơhai hơdôm bruă tlâ̆o pơgang re se brơi ƀing čơđai amăng thun tlâ̆o pơgang; tlâ̆o pơhrua, ĕp tlâ̆o pơhrua brơi ƀing čơđai rơgao thun tlâ̆o pơgang samơ̆ aka ƀu tlâ̆o brơi djop hăng bruă tlâ̆o pơgang ƀơi sang hră brơi ƀing čơđai phrâo mut hrăm ƀơi hơdôm boh sang hră čơđai muai, sang hră gưl I (anih hrăm 1) djru brơi ƀing čơđai hơmâo anih hrăm pơhlôm pơgang rơlơi ruă djô tơkai tơngai. Vaccine OPV pơhlôm rơnuk rơnua hăng tŭ yua brơi ƀing čơđai hăng hơmâo ba nao amăng jơlan hơdră tlâ̆o pơgang pok prong mơng thun 1985. Hăng rĭm wŏt ƀing čơđai amra mơñum 2 tơdjoh vaccine OPV. Samơ̆ sa, dua čơđai phara anun lĕ ƀing drơi jăn ƀu anăm pơgang tơlơi duam ruă mơng muai ƀudah drơi jăn pơgăng glăi hơdôm djuai ia jrao amăng vaccin anai, ăt ƀu brơi mă yua vaccine anai ôh.

- Ră anai hơmâo mơn ƀing amĭ ama pơmĭn ƀing čơđai hơmâo tlâ̆o vaccine 6 amăng 1 laih ƀu kiăng mơñum OPV dong tah, ơi ia jrao pơhŭi hlâo kơ bruă anai hiưm ñu ?

Ơi ia jrao Lê Phúc: Ră anai tui tơlơi pơhŭi mơng Ding jum ia jrao kiăng pơgang tơlơi ruă djô tơkai tơngan ƀơi ƀing čơđai kiăng mơñum 3 liều vaccine OPV hăng tlâ̆o 2 liều vaccine IPV. Tơdah ƀing čơđai hơmâo tlâ̆o vaccine 6 amăng 1, amăng anun hơmâo djuai ia jrao pơgang djô tơkai tơngan hơmâo tlâ̆o, bơkơnar hăng vaccine IPV amăng jơlan hơdră tlâ̆o pơgang pok prong, yua anun ăt kiăng mơñum pơhrua vaccine OPV. Vaccine djô tơkai tơngan tlâ̆o brơi djop 3 tĭp jing ia jrao pơgang ƀu brơi virus mut nao amăng akŏ dlô ngă djô drơi jăn čơđai. Samơ̆ lơm tlâ̆o IPV mơ̆ ƀu mơñum OPV amra ƀu dưi pơgang brơi hlung pruăi. Tlâ̆o IPV pơgang brơi čơđai huăi djô drơi jăn samơ̆ ƀu dưi wai pơgang ba mơnuih mơnam yua ƀu dưi pơgang brơi amăng hlung pruăi, lơm hơmâo virus amăng hlung pruăi amra kiăo tui eh tơbiă gah rơngiao. Yua anun bruă pơmut hrŏm kơplah wah IPV hăng OPV kiăng biă mă hăng pơlir hrŏm, ƀu dưi pơplih hĭ vaccine mơñum, kiăng pơmut hrŏm 2 djuai kiăng pơgang brơi ƀing čơđai kah hăng wai pơgang brơi mơnuih mơnam.

- Kiăng pơgang tơlơi ruă ngă djô tơkai tơngan, hrŏm hăng bruă brơi čơđai mơñum vaccine, ơi ia jrao ăt hơmâo tơlơi pơhŭi hơget brơi mơnuih ƀôn sang ?

Ơi ia jrao Lê Phúc: Hrŏm hăng bruă mơñum OPV, ƀing ta kiăng ngă tui hơdôm hơdră pơgang kơ drơi jăn pô, pơgang jum dar anun lĕ rao tơngan hăng ia hơdjă na nao, mơñum ia pơ-iă, ƀong gơnam tơsă, rao hăng ia jrao, anăm jê̆ giăm hăng ƀing mơnuih ƀă tơlơi ruă djô drơi jăn. Laih dong lơm ƀuh duam, tơkai tơngan ƀu-ai, ruă ară, gah tơkuai…kiăng nao pơ sang ia jrao kiăng khăm, pơčrang lăng hăng djru brơi hmao tlôn.

- Hai bơni kơ ơi ia jrao!